अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit | nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī ||
English Translation
Once upon a time in came to pass that, despatched by the lord of creatures, Steep in her (native) form powerfully overpowered Kumbhakarna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
लोकेश्वरोत्सृष्टा
लोकेश्वर [m]
लोकेश्वरोत्सृष्टा
उत्सृज् [6. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
कालेन
काल [m]
केनचित्
कश्चित् [pron]
निद्रा
निद्रा [f]
समभवत्
सम्भू [1. Ā.]
तीव्रा
तीव्र [adj]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
रूपिणी
रूपिन् [adj]
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥
tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ | nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam ||
English Translation
Then Kumbhakarņa spoke to his brother, who was seated, 'O king, Sleep obstructs me. Do you, therefore, have my mansion made.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
भ्रातरम्
भ्रातृ [m]
आसीनं
आस् [4. P.]
कुम्भकर्णो
कुम्भकर्ण [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
निद्रा
निद्रा [f]
मां
मद् [pron]
बाधते
बाध् [1. P.]
राजन्
राजन् [m]
कारयस्व
कारय् [10. Ā.]
ममालयम्
मद् [pron]
ममालयम्
आलय [mn]
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । अकुर्वन्कुम्भकर्णस्य कैलाससममालयम् ॥
viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat | akurvankumbhakarṇasya kailāsasamamālayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विनियुक्तास्ततो
विनियुज् [7. Ā.]
विनियुक्तास्ततो
ततस् [ind]
राज्ञा
राजन् [m]
शिल्पिनो
शिल्पिन् [m]
विश्वकर्मवत्
विश्वकर्मन् [m]
विश्वकर्मवत्
वत् [ind]
अकुर्वन्
कृ [2. Ā.]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
कैलाससमम्
कैलास [m]
कैलाससमम्
सम [pron]
आलयम्
आलय [mn]
विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् । दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ॥
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam | darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विस्तीर्णं
विस्तृ [9. P.]
योजनं
योजन [fn]
शुभ्रं
शुभ्र [adj]
ततो
ततस् [ind]
द्विगुणम्
द्विगुण [adj]
आयतम्
आयम् [6. P.]
दर्शनीयं
दर्शनीय [adj]
निराबाधं
निराबाध [adj]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
चक्रिरे
कृ [2. Ā.]
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् । वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा ॥
sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam | vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्फाटिकैः
स्फाटिक [adj]
काञ्चनैश्चित्रैः
काञ्चन [adj]
काञ्चनैश्चित्रैः
चित्र [adj]
स्तम्भैः
स्तम्भ [m]
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
शोभितम्
शोभय् [10. Ā.]
वैदूर्यकृतशोभं
वैडूर्य [n]
वैदूर्यकृतशोभं
कृ [2. Ā.]
वैदूर्यकृतशोभं
शोभा [f]
च
च [ind]
किङ्किणीजालकं
किङ्किणी [f]
किङ्किणीजालकं
जालक [n]
तथा
तथा [ind]
दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् । सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥
dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam | sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दन्ततोरणविन्यस्तं
दन्त [mn]
दन्ततोरणविन्यस्तं
तोरण [mn]
दन्ततोरणविन्यस्तं
विन्यस् [4. P.]
वज्रस्फटिकवेदिकम्
वज्र [mn]
वज्रस्फटिकवेदिकम्
स्फटिक [mn]
वज्रस्फटिकवेदिकम्
वेदिका [f]
सर्वर्तुसुखदं
सर्व [pron]
सर्वर्तुसुखदं
ऋतु [m]
सर्वर्तुसुखदं
सुख [n]
सर्वर्तुसुखदं
द [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
मेरोः
मेरु [m]
पुण्यां
पुण्य [adj]
गुहाम्
गुहा [f]
इव
इव [ind]
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः । बहून्यब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते ॥
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ | bahūnyabdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate ||
English Translation
There, overcome with slumber, the wondrous strong Kumbhakarņa, lying down for many thousand years, did not wake up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
निद्रां
निद्रा [f]
समाविष्टः
समाविश् [6. Ā.]
कुम्भकर्णो
कुम्भकर्ण [m]
निशाचरः
निशाचर [m]
बहून्यब्दसहस्राणि
बहु [adj]
बहून्यब्दसहस्राणि
अब्द [mn]
बहून्यब्दसहस्राणि
सहस्र [mn]
शयानो
शी [1. Ā.]
नावबुध्यते
न [ind]
नावबुध्यते
अवबुध् [4. P.]
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान्बाधते स्म स नित्यशः ॥
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ | devarṣiyakṣagandharvānbādhate sma sa nityaśaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निद्राभिभूते
निद्रा [f]
निद्राभिभूते
अभिभू [1. P.]
तु
तु [ind]
तदा
तदा [ind]
कुम्भकर्णे
कुम्भकर्ण [m]
दशाननः
दशानन [m]
देवर्षियक्षगन्धर्वान्
देव [m]
देवर्षियक्षगन्धर्वान्
ऋषि [m]
देवर्षियक्षगन्धर्वान्
यक्ष [m]
देवर्षियक्षगन्धर्वान्
गन्धर्व [m]
बाधते
बाध् [1. P.]
स्म
स्म [ind]
स
तद् [pron]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥
udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca | tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ ||
English Translation
While Kumbhakarna was overpowered by sleep, Daśānana* without let began to destroy Devarşis, Yakşas and Gandharvas, and going to graceful gardens, Nandana, etc., he devastated them (ruthlessly). *Henceforth we shall use this significant surname of Rāvana, meaning Ten-faced.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्यानानि
उद्यान [n]
विचित्राणि
विचित्र [adj]
नन्दनादीनि
नन्दन [n]
नन्दनादीनि
आदि [m]
यानि
यद् [pron]
च
च [ind]
तानि
तद् [pron]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सुसंक्रुद्धो
सु [ind]
सुसंक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
भिनत्ति
भिद् [6. P.]
स्म
स्म [ind]
दशाननः
दशानन [m]
नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् । नगान्वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः ॥
nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan | nagānvajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ ||
English Translation
That Rākşasa spread destruction, even as an elephant sporting agitates a river, as the wind bring down trees, or as the thunder-bolt rive mountain-peaks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नदीं
नदी [f]
गज
गज [m]
इव
इव [ind]
क्रीडन्
क्रीड् [1. Ā.]
वृक्षान्
वृक्ष [m]
वायुर्
वायु [m]
इव
इव [ind]
क्षिपन्
क्षिप् [6. Ā.]
नगान्
नग [m]
वज्र
वज्र [mn]
इव
इव [ind]
सृष्टो
सृज् [2. P.]
विध्वंसयति
विध्वंसय् [10. P.]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥
tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ | kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ ||
English Translation
Hearing of the doings of Dasagrīva,* and remembering his conduct chiming in with his race, the righteous lord of riches Vaisravanashowing his fraternal affection, despatched a messenger to Lankā, seeking the welfare of Dasagriva. *Ten-necked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथावृत्तं
तथा [ind]
तथावृत्तं
वृत् [3. P.]
तु
तु [ind]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
दशग्रीवं
दशग्रीव [m]
धनेश्वरः
धनेश्वर [m]
कुलानुरूपं
कुल [n]
कुलानुरूपं
अनुरूप [adj]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
वृत्तं
वृत्त [n]
संस्मृत्य
संस्मृ [1. Ā.]
चात्मनः
च [ind]
चात्मनः
आत्मन् [m]
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस्तदा । लङ्कां संप्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇastadā | laṅkāṃ saṃpreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam ||
English Translation
Hearing of the doings of Dasagrīva,* and remembering his conduct chiming in with his race, the righteous lord of riches Vaisravanashowing his fraternal affection, despatched a messenger to Lankā, seeking the welfare of Dasagriva. *Ten-necked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौभ्रात्रदर्शनार्थं
सौभ्रात्र [n]
सौभ्रात्रदर्शनार्थं
दर्शन [n]
सौभ्रात्रदर्शनार्थं
अर्थ [mn]
तु
तु [ind]
दूतं
दूत [m]
वैश्रवणस्तदा
वैश्रवण [m]
वैश्रवणस्तदा
तदा [ind]
लङ्कां
लङ्का [f]
संप्रेषयामास
संप्रेषय् [10. P.]
दशग्रीवस्य
दशग्रीव [m]
वै
वै [ind]
हितम्
हित [adj]
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥
sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam | mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati ||
English Translation
Going to the city of Lankā, he presented himself before Vibhīşaņa. And having received him with honour, he asked him as to the cause of his visit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
नगरीं
नगरी [f]
लङ्काम्
लङ्का [f]
आससाद
आसद् [2. P.]
विभीषणम्
विभीषण [m]
मानितस्तेन
मानय् [10. Ā.]
मानितस्तेन
तद् [pron]
धर्मेण
धर्म [mn]
पृष्टश्चागमनं
प्रच्छ् [1. P.]
पृष्टश्चागमनं
च [ind]
पृष्टश्चागमनं
आगमन [n]
प्रति
प्रति [ind]
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनपि च बान्धवान् । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnapi ca bāndhavān | sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam ||
English Translation
Having enquired after the welfare of the king as well as his kindred, Vibhīşaņa, showed him to Daśānana seated in his court.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
च
च [ind]
कुशलं
कुशल [n]
राज्ञो
राजन् [m]
ज्ञातीन्
ज्ञाति [m]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
बान्धवान्
बान्धव [m]
सभायां
सभा [f]
दर्शयामास
दर्शय् [10. Ā.]
तम्
तद् [pron]
आसीनं
आस् [4. P.]
दशाननम्
दशानन [m]
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीमासीन्मुहूर्तकम् ॥
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīmāsīnmuhūrtakam ||
English Translation
Seeing the king there flaming in his own energy, he (the messenger), saluting him (Rāvana) with the word Jaya* stood silent. *Jaya may mean (1) victory and (2) all the deities of the Hindu pantheon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
राजानं
राजन् [m]
दीप्यमानं
दीप् [4. P.]
स्वतेजसा
स्व [adj]
स्वतेजसा
तेजस् [n]
जयेन
जय [m]
चाभिसंपूज्य
च [ind]
चाभिसंपूज्य
अभिसम्पूजय् [10. P.]
तूष्णीम्
तूष्णीम् [ind]
आसीन्मुहूर्तकम्
अस् [2. P.]
आसीन्मुहूर्तकम्
मुहूर्तक [mn]
तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते । उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥
tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte | upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt ||
English Translation
The envoy addressed Dasagrīva, seated on a superb couch, graced with a costly coverlet.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्योपनीते
तद् [pron]
तस्योपनीते
उपनी [1. Ā.]
पर्यङ्के
पर्यङ्क [m]
वरास्तरणसंवृते
वर [adj]
वरास्तरणसंवृते
आस्तरण [fn]
वरास्तरणसंवृते
संवृ [9. P.]
उपविश्य
उपविश् [6. P.]
दशग्रीवं
दशग्रीव [m]
दूतो
दूत [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च ॥
rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt | ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजन्
राजन् [m]
वदामि
वद् [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
तव
त्वद् [pron]
यद्
यद् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
उभयोः
उभय [adj]
सदृशं
सदृश [adj]
सौम्य
सौम्य [adj]
वृत्तस्य
वृत्त [n]
च
च [ind]
कुलस्य
कुल [n]
च
च [ind]
साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसंग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥
sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṃgrahaḥ | sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साधु
साधु [adj]
पर्याप्तम्
पर्याप् [5. Ā.]
एतावत्
एतावत् [adj]
कृतश्चारित्रसंग्रहः
कृ [2. Ā.]
कृतश्चारित्रसंग्रहः
चारित्र [n]
कृतश्चारित्रसंग्रहः
संग्रह [m]
साधु
साधु [adj]
धर्मे
धर्म [mn]
व्यवस्थानं
व्यवस्थान [n]
क्रियतां
कृ [2. Ā.]
यदि
यदि [ind]
शक्यते
शक् [4. P.]
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवानां तु समुद्योगस्त्वत्तो राजञ्श्रुतश्च मे ॥
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ | devānāṃ tu samudyogastvatto rājañśrutaśca me ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टं
दृश् [6. P.]
मे
मद् [pron]
नन्दनं
नन्दन [n]
भग्नम्
भञ्ज् [4. P.]
ऋषयो
ऋषि [m]
निहताः
निहन् [2. Ā.]
श्रुताः
श्रु [4. P.]
देवानां
देव [m]
तु
तु [ind]
समुद्योगस्त्वत्तो
समुद्योग [m]
समुद्योगस्त्वत्तो
त्वद् [pron]
राजञ्
राजन् [m]
श्रुतश्च
श्रु [4. P.]
श्रुतश्च
च [ind]
मे
मद् [pron]
निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः ॥
nirākṛtaśca bahuśastvayāhaṃ rākṣasādhipa | aparāddhā hi bālyācca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ ||
English Translation
I have been utterly disregarded by you; but even if a boy should transgress, he should, for all that be protected by his family members.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निराकृतश्च
निराकृ [8. Ā.]
निराकृतश्च
च [ind]
बहुशस्त्वयाहं
बहुशस् [ind]
बहुशस्त्वयाहं
त्वद् [pron]
बहुशस्त्वयाहं
मद् [pron]
राक्षसाधिप
राक्षस [m]
राक्षसाधिप
अधिप [m]
अपराद्धा
अपराध् [4. Ā.]
हि
हि [ind]
बाल्याच्च
बाल्य [n]
बाल्याच्च
च [ind]
रक्षणीयाः
रक्ष् [4. P.]
स्वबान्धवाः
स्व [adj]
स्वबान्धवाः
बान्धव [m]
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum | raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ ||
English Translation
Self-restrained and controlling my senses, I, adopting a terrific vow, had gone to the breast to the Himavān for practising righteousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
हिमवत्पृष्ठं
हिमवन्त् [m]
हिमवत्पृष्ठं
पृष्ठ [n]
गतो
गम् [6. Ā.]
धर्मम्
धर्म [mn]
उपासितुम्
उपास् [4. P.]
रौद्रं
रौद्र [adj]
व्रतं
व्रत [n]
समास्थाय
समास्था [1. Ā.]
नियतो
नियम् [1. Ā.]
नियतेन्द्रियः
नियम् [1. Ā.]
नियतेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया चैव तत्र देव्यां निपातितम् ॥
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ | savyaṃ cakṣurmayā caiva tatra devyāṃ nipātitam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
देवो
देव [m]
मया
मद् [pron]
दृष्टः
दृश् [6. P.]
सह
सह [ind]
देव्योमया
देवी [f]
देव्योमया
उमा [f]
प्रभुः
प्रभु [m]
सव्यं
सव्य [adj]
चक्षुर्
चक्षुस् [n]
मया
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तत्र
तत्र [ind]
देव्यां
देवी [f]
निपातितम्
निपातय् [10. Ā.]
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती ॥
kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā | rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
का
क [pron]
न्वियं
नु [ind]
न्वियं
इदम् [pron]
स्याद्
अस् [2. P.]
इति
इति [ind]
शुभा
शुभ [adj]
न
न [ind]
खल्वन्येन
खलु [ind]
खल्वन्येन
अन्य [pron]
हेतुना
हेतु [m]
रूपं
रूप [n]
ह्यनुपमं
हि [ind]
ह्यनुपमं
अनुपम [adj]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
क्रीडति
क्रीड् [1. Ā.]
पार्वती
पार्वती [f]
ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥
tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam | reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgalatvamupāgatam ||
English Translation
Thereupon through the divine energy of the goddess my left eye was burnt and seemed to be covered with dust, and its lustre became tawny.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
देव्याः
देवी [f]
प्रभावेन
प्रभाव [m]
दग्धं
दह् [2. P.]
सव्यं
सव्य [adj]
ममेक्षणम्
मद् [pron]
ममेक्षणम्
ईक्षण [n]
रेणुध्वस्तम्
रेणु [mn]
रेणुध्वस्तम्
ध्वंस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
ज्योतिः
ज्योतिस् [n]
पिङ्गलत्वम्
पिङ्गल [adj]
पिङ्गलत्वम्
त्व [n]
उपागतम्
उपागम् [1. P.]
ततोऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । पूर्णं वर्षशतान्यष्टौ समवाप महाव्रतम् ॥
tato'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam | pūrṇaṃ varṣaśatānyaṣṭau samavāpa mahāvratam ||
English Translation
Then I, going to another spacious peak of the inountain, became engaged in silently observing a mighty vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽहम्
मद् [pron]
अन्यद्
अन्य [pron]
विस्तीर्णं
विस्तृ [9. P.]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
गिरेस्तटम्
गिरि [m]
गिरेस्तटम्
तट [mn]
पूर्णं
पूर्ण [adj]
वर्षशतान्यष्टौ
वर्ष [mn]
वर्षशतान्यष्टौ
शत [mn]
वर्षशतान्यष्टौ
अष्टन् [adj]
समवाप
समवाप् [5. Ā.]
महाव्रतम्
महत् [adj]
महाव्रतम्
व्रत [n]
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥
samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ | prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ ||
English Translation
On my term of restraint having been complete, that lord of the gods Maheśvara with a gratified heart addressed me, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाप्ते
समाप् [5. Ā.]
नियमे
नियम [m]
तस्मिंस्तत्र
तद् [pron]
तस्मिंस्तत्र
तत्र [ind]
देवो
देव [m]
महेश्वरः
महेश्वर [m]
प्रीतः
प्री [9. Ā.]
प्रीतेन
प्री [9. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
प्राह
प्राह् [1. P.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इदं
इदम् [pron]
प्रभुः
प्रभु [m]
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत । मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥
prīto'smi tava dharmajña tapasānena suvrata | mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa ||
English Translation
O righteous one, you of fair vows, I am wellpleased with this asceticism of your. I also had observed this vow; and you also, O lord of riches, have done the same.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
तपसानेन
तपस् [n]
तपसानेन
इदम् [pron]
सुव्रत
सुव्रत [adj]
मया
मद् [pron]
चैतद्
च [ind]
चैतद्
एतद् [pron]
व्रतं
व्रत [n]
चीर्णं
चर् [1. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
धनाधिप
धनाधिप [m]
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम् । व्रतं सुदुश्चरं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścaredvratamīdṛśam | vrataṃ suduścaraṃ hyetanmayaivotpāditaṃ purā ||
English Translation
A third person there is none that practise such a vow. This vow is hard to perform, and formerly it was I that introduced it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तृतीयः
तृतीय [adj]
पुरुषो
पुरुष [m]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
यश्चरेद्
यद् [pron]
यश्चरेद्
चर् [1. Ā.]
व्रतम्
व्रत [n]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
व्रतं
व्रत [n]
सुदुश्चरं
सु [ind]
सुदुश्चरं
दुश्चर [adj]
ह्येतन्मयैवोत्पादितं
हि [ind]
ह्येतन्मयैवोत्पादितं
एतद् [pron]
ह्येतन्मयैवोत्पादितं
मद् [pron]
ह्येतन्मयैवोत्पादितं
एव [ind]
ह्येतन्मयैवोत्पादितं
उत्पादय् [10. Ā.]
पुरा
पुरा [ind]
तत्सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर । तपसा निर्जितत्वाद्धि सखा भव ममानघ ॥
tatsakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara | tapasā nirjitatvāddhi sakhā bhava mamānagha ||
English Translation
Therefore, O mild one, O lord of riches, do you contract friendship with me. And you have conquered me by your penances. Therefore, O be you my friend.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
सखित्वं
सखी [f]
सखित्वं
त्व [n]
मया
मद् [pron]
सार्धं
सार्धम् [ind]
रोचयस्व
रोचय् [10. Ā.]
धनेश्वर
धनेश्वर [m]
तपसा
तपस् [n]
निर्जितत्वाद्धि
निर्जि [1. P.]
निर्जितत्वाद्धि
त्व [n]
निर्जितत्वाद्धि
हि [ind]
सखा
सखि [m]
भव
भू [1. Ā.]
ममानघ
मद् [pron]
ममानघ
अनघ [adj]
देव्या दग्धं प्रभावेन यच्च साव्यं तवेक्षणम् । एकाक्षि पिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ॥
devyā dagdhaṃ prabhāvena yacca sāvyaṃ tavekṣaṇam | ekākṣi piṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देव्या
देवी [f]
दग्धं
दह् [2. P.]
प्रभावेन
प्रभाव [m]
यच्च
यद् [pron]
यच्च
च [ind]
सव्यं
सव्य [adj]
तवेक्षणम्
त्वद् [pron]
तवेक्षणम्
ईक्षण [n]
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव
एक [pron]
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव
अक्षि [n]
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव
पिङ्गल [adj]
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव
इति [ind]
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव
एव [ind]
नाम
नाम [ind]
स्थास्यति
स्था [1. Ā.]
शाश्वतम्
शाश्वतम् [ind]
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात् । आगम्य च श्रुतोऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt | āgamya ca śruto'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
तेन
तद् [pron]
सखित्वं
सखी [f]
सखित्वं
त्व [n]
च
च [ind]
प्राप्यानुज्ञां
प्राप् [1. P.]
प्राप्यानुज्ञां
अनुज्ञा [f]
च
च [ind]
शंकरात्
शंकर [m]
आगम्य
आगम् [6. P.]
च
च [ind]
श्रुतो
श्रु [4. P.]
ऽयं
इदम् [pron]
मे
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
पापविनिश्चयः
पाप [adj]
पापविनिश्चयः
विनिश्चय [m]
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषण । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस्तव ॥
tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇa | cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ suraistava ||
English Translation
Do you then desist from this impious course, tending to sully your line. The celestials along with the sages are pondering over the means of compassing your death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त
तद् [pron]
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त
अधर्मिष्ठ [adj]
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त
संयोग [m]
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त
निवृत् [1. Ā.]
कुलदूषण
कुल [n]
कुलदूषण
दूषण [adj]
चिन्त्यते
चिन्तय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
वधोपायः
वध [m]
वधोपायः
उपाय [m]
सर्षिसंघैः
स [ind]
सर्षिसंघैः
ऋषि [m]
सर्षिसंघैः
संघ [m]
सुरैस्तव
सुर [m]
सुरैस्तव
त्वद् [pron]
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । हस्तान्दन्तांश संपीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥
evamukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | hastāndantāṃśa saṃpīḍya vākyametaduvāca ha ||
English Translation
Thus addressed, the Ten necked one, with his eyes reddened in wrath, rubbing his hands and knashing his teeth, said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
दशग्रीवः
दशग्रीव [m]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
संरक्तलोचनः
संरञ्ज् [6. Ā.]
संरक्तलोचनः
लोचन [n]
हस्तान्
हस्त [mn]
दन्तांश्च
दन्त [mn]
दन्तांश्च
च [ind]
संपीड्य
सम्पीडय् [10. P.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे । नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः ॥
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yattvaṃ prabhāṣase | naiva tvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ ||
English Translation
O messenger, I have learnt what you have uttered. Neither you nor this brother of mine by whom you have been despatched, (shall live); nor does the keeper of riches say what is for my good. And the fool makes me hear the circumstance of his having made friends with Mahesvara.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विज्ञातं
विज्ञा [9. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
मया
मद् [pron]
दूत
दूत [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
यत्
यद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रभाषसे
प्रभाष् [1. P.]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
नैवासौ
न [ind]
नैवासौ
एव [ind]
नैवासौ
अदस् [pron]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
येनासि
यद् [pron]
येनासि
अस् [2. P.]
प्रेषितः
प्रेषय् [10. Ā.]
हितं न स ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल ॥
hitaṃ na sa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ | maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हितं
हित [adj]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
ममैतद्धि
मद् [pron]
ममैतद्धि
एतद् [pron]
ममैतद्धि
हि [ind]
ब्रवीति
ब्रू [2. Ā.]
धनरक्षकः
धनरक्षक [m]
महेश्वरसखित्वं
महेश्वर [m]
महेश्वरसखित्वं
सखी [f]
महेश्वरसखित्वं
त्व [n]
तु
तु [ind]
मूढ
मुह् [4. Ā.]
श्रावयसे
श्रावय् [10. Ā.]
किल
किल [ind]
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो ममायमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥
na hantavyo gururjyeṣṭho mamāyamiti manyate | tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हन्तव्यो
हन् [6. P.]
गुरुर्
गुरु [m]
ज्येष्ठो
ज्येष्ठ [adj]
ममायम्
मद् [pron]
ममायम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
मन्यते
मन् [8. P.]
तस्य
तद् [pron]
त्विदानीं
तु [ind]
त्विदानीं
इदानीम् [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एषा
एतद् [pron]
कृता
कृ [2. Ā.]
मतिः
मति [f]
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः । एतन्मुहूर्तमेषोऽहं तस्यैकस्य कृते च वै । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥
trīm̐llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ | etanmuhūrtameṣo'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai | caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam ||
English Translation
On his account solely I shall on the instant despatch the four Lokapālas to the abode of Death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रींल्लोकान्
त्रि [nr]
त्रींल्लोकान्
लोक [m]
अपि
अपि [ind]
जेष्यामि
जि [9. P.]
बाहुवीर्यम्
बाहु [mf]
बाहुवीर्यम्
वीर्य [n]
उपाश्रितः
उपाश्रि [1. Ā.]
एतन्मुहूर्तम्
एतद् [pron]
एतन्मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
एषो
एतद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
तस्यैकस्य
तद् [pron]
तस्यैकस्य
एक [pron]
कृते
कृते [ind]
च
च [ind]
वै
वै [ind]
चतुरो
चतुर् [nr]
लोकपालांस्तान्नयिष्यामि
लोकपाल [m]
लोकपालांस्तान्नयिष्यामि
तद् [pron]
लोकपालांस्तान्नयिष्यामि
नी [2. P.]
यमक्षयम्
यम [m]
यमक्षयम्
क्षय [m]
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥
evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān | dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām ||
English Translation
Having said this, Lanka's lord killed the emissary with his sword and made him over to the wicked Räksasas for being eaten.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
लङ्केशो
लङ्केश [m]
दूतं
दूत [m]
खड्गेन
खड्ग [mn]
जघ्निवान्
हन् [6. P.]
ददौ
दा [1. Ā.]
भक्षयितुं
भक्षय् [10. Ā.]
ह्येनं
हि [ind]
ह्येनं
एनद् [pron]
राक्षसानां
राक्षस [m]
दुरात्मनाम्
दुरात्मन् [adj]
ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः ॥
tataḥ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ | trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ ||
English Translation
Then, having performed Svastyayana, Rāvana, ascending his car, went to where the lord of riches was, bent on conquering the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कृतस्वस्त्ययनो
कृ [2. Ā.]
कृतस्वस्त्ययनो
स्वस्त्ययन [n]
रथम्
रथ [m]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
रावणः
रावण [m]
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी
त्रैलोक्य [n]
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी
विजय [m]
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी
आकाङ्क्षिन् [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
धनेश्वरः
धनेश्वर [m]