Kiṣkindhākāṇḍa Sarga 49
किष्किन्धाकाण्डम् • सर्गः 49
Kiṣkindhākāṇḍa Sarga 49 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 32 verses.
Total: 32 Verses
•
Citations: VR 4.49.1–32
•
175 Lexicon Terms
सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान्कपिः । विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥
saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumānkapiḥ | vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca ||
English Translation
The monkey, Hanumān, in company with Tārā and Angada searcheth the caves and woods of Vindhya, caverns all around haunted by lions and tigers, and in vast inaccessible cascades in that foremost of mountains.
सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तथा । विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥
siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastathā | viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca ||
English Translation
The monkey, Hanumān, in company with Tārā and Angada searcheth the caves and woods of Vindhya, caverns all around haunted by lions and tigers, and in vast inaccessible cascades in that foremost of mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सिंहशार्दूलजुष्टाश्
सिंह [m]
सिंहशार्दूलजुष्टाश्
शार्दूल [m]
सिंहशार्दूलजुष्टाश्
जुष् [6. Ā.]
च
च [ind]
गुहाश्
गुहा [f]
च
च [ind]
परितस्
परितस् [ind]
तथा
तथा [ind]
विषमेषु
विषम [adj]
नगेन्द्रस्य
नगेन्द्र [m]
महाप्रस्रवणेषु
महत् [adj]
महाप्रस्रवणेषु
प्रस्रवण [n]
च
च [ind]
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata ||
English Translation
And they came to the south-western summit of the inountain. And when they sojourned there, their (appointed) term had not expired.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
वसतां
वस् [2. P.]
स
तद् [pron]
कालो
काल [m]
व्यत्यवर्तत
व्यतिवृत् [1. Ā.]
स हि देशो दुरन्वेषो गुहा गहनवान्महान् । तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥
sa hi deśo duranveṣo guhā gahanavānmahān | tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam ||
English Translation
And that spacious country, consisting as it did, of caves and grots and woods, was difficult to search. And there the wind-god's offspring searched all over the mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
देशो
देश [m]
दुरन्वेषो
दुरन्वेष [adj]
गुहागहनवान्
गुहा [f]
गुहागहनवान्
गहनवत् [adj]
महान्
महत् [adj]
तत्र
तत्र [ind]
वायुसुतः
वायु [m]
वायुसुतः
सुत [m]
सर्वं
सर्व [pron]
विचिनोति
विचि [5. P.]
स्म
स्म [ind]
पर्वतम्
पर्वत [mn]
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥
paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परस्परेण
परस्पर [adj]
रहिता
रहित [adj]
अन्योन्यस्याविदूरतः
अन्योन्य [adj]
अन्योन्यस्याविदूरतः
अविदूर [n]
गजो
गज [m]
गजो
गज [m]
गजो
गज [m]
गवाक्षो
गवाक्ष [m]
गवाक्षो
गवाक्ष [m]
गवाक्षो
गवाक्ष [m]
गवयः
गवय [m]
गवयः
गवय [m]
गवयः
गवय [m]
शरभो
शरभ [m]
शरभो
शरभ [m]
शरभो
शरभ [m]
गन्धमादनः
गन्धमादन [m]
गन्धमादनः
गन्धमादन [m]
गन्धमादनः
गन्धमादन [m]
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमाञ्जाम्बवानपि । अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥
maindaśca dvividaścaiva hanumāñjāmbavānapi | aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मैन्दश्
मैन्द [m]
च
च [ind]
द्विविदश्
द्विविद [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हनुमाञ्
हनुमन्त् [m]
जाम्बवान्
जाम्बवन्त् [m]
अपि
अपि [ind]
अङ्गदो
अङ्गद [m]
युवराजश्
युवराज [m]
च
च [ind]
तारश्
तार [m]
च
च [ind]
वनगोचरः
वनगोचर [m]
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् । क्षुत्पिपासा परीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः । अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam | kṣutpipāsā parītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ | avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam ||
English Translation
Overcome with hunger and thirst, the exhausted monkeys noticed a huge cave covered with creepers and bushes, while they were looking around for water.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गिरिजालावृतान्
गिरि [m]
गिरिजालावृतान्
जाल [n]
गिरिजालावृतान्
आवृ [5. Ā.]
गिरिजालावृतान्
गिरि [m]
गिरिजालावृतान्
जाल [n]
गिरिजालावृतान्
आवृ [5. Ā.]
देशान्
देश [m]
देशान्
देश [m]
मार्गित्वा
मार्ग् [Denom. Ā.]
मार्गित्वा
मार्ग् [Denom. Ā.]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दिशम्
दिश् [f]
दिशम्
दिश् [f]
क्षुत्पिपासापरीताश्
क्षुध् [f]
क्षुत्पिपासापरीताश्
पिपासा [f]
क्षुत्पिपासापरीताश्
परी [2. Ā.]
च
च [ind]
श्रान्ताश्
श्रम् [1. Ā.]
च
च [ind]
सलिलार्थिनः
सलिल [n]
सलिलार्थिनः
अर्थिन् [adj]
अवकीर्णं
अवकृ [6. Ā.]
लतावृक्षैर्
लता [f]
लतावृक्षैर्
वृक्ष [m]
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
ते
तद् [pron]
महाबिलम्
महत् [adj]
महाबिलम्
बिल [n]
ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् । जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ॥
tataḥ krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman | jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ ||
English Translation
Just then, the kraunchas, swans, geese and chakravaka drenched in water with their limbs reddened with the pollen of lotuses were fluttering out (of the cave).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रौञ्चाश्
क्रौञ्च [m]
च
च [ind]
हंसाश्
हंस [m]
च
च [ind]
सारसाश्
सारस [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
निष्क्रमन्
निष्क्रम् [6. P.]
जलार्द्राश्
जल [n]
जलार्द्राश्
आर्द्र [adj]
चक्रवाकाश्
चक्रवाक [m]
च
च [ind]
रक्ताङ्गाः
रक्त [adj]
रक्ताङ्गाः
अङ्ग [n]
पद्मरेणुभिः
पद्म [mn]
पद्मरेणुभिः
रेणु [mn]
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् । विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ॥
tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam | vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ ||
English Translation
And drawing nigh to that fragrant and inaccessible cave, those superior monkeys were struck with amaze, and became eager (to enter into it).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तद्
तद् [pron]
बिलम्
बिल [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
सुगन्धि
सुगन्धि [adj]
दुरतिक्रमम्
दुरतिक्रम [adj]
विस्मयव्यग्रमनसो
विस्मय [m]
विस्मयव्यग्रमनसो
व्यग्र [adj]
विस्मयव्यग्रमनसो
मनस् [n]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
वानरर्षभाः
वानर [m]
वानरर्षभाः
ऋषभ [m]
VR 4.49.10
अनुष्टुप्
संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः । अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ॥
saṃjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ | abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ ||
English Translation
The brilliant host of monkeys experienced both fear and joy to see the cave difficult to enter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संजातपरिशङ्कास्
संजन् [4. Ā.]
संजातपरिशङ्कास्
परिशङ्का [f]
ते
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
बिलं
बिल [n]
प्लवगोत्तमाः
प्लवग [m]
प्लवगोत्तमाः
उत्तम [adj]
अभ्यपद्यन्त
अभिपद् [4. P.]
संहृष्टास्
संहृष् [1. Ā.]
तेजोवन्तो
तेजोवत् [adj]
महाबलाः
महत् [adj]
महाबलाः
बल [mn]
VR 4.49.11
अनुष्टुप्
ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः । अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तार वनकोविदः ॥
tataḥ parvatakūṭābho hanumānmārutātmajaḥ | abravīdvānarānsarvānkāntāra vanakovidaḥ ||
English Translation
Then Hanuman, son of the Windgod who appeared like a huge mountain and knew about forests spoke to the fellowmonkeys:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पर्वतकूटाभो
पर्वत [mn]
पर्वतकूटाभो
कूट [mn]
पर्वतकूटाभो
आभ [adj]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
मारुतात्मजः
मारुतात्मज [m]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वानरान्
वानर [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
कान्तारवनकोविदः
कान्तार [mn]
कान्तारवनकोविदः
वन [n]
कान्तारवनकोविदः
कोविद [adj]
VR 4.49.12
अनुष्टुप्
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् । वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्यामि मैथिलीम् ॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam | vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāmi maithilīm ||
English Translation
Having explored the South, (containing) countries enveloped with mountain chains, we have all got fatigued, but we have failed to find Mithila's daughter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयं
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
परिश्रान्ता
परिश्रम् [4. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
VR 4.49.13
अनुष्टुप्
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः । जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ॥
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ | jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ ||
English Translation
And from yonder cave come out swarms of and and kraunchas and chakravākas, drenched with water. For certain here is a well or a watery expanse. And at the mouth of the cave there are these cool trees.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माच्चापि
इदम् [pron]
अस्माच्चापि
च [ind]
अस्माच्चापि
अपि [ind]
बिलाद्धंसाः
बिल [n]
बिलाद्धंसाः
हंस [m]
क्रौञ्चाश्
क्रौञ्च [m]
च
च [ind]
सह
सह [ind]
सारसैः
सारस [m]
जलार्द्राश्
जल [n]
जलार्द्राश्
आर्द्र [adj]
चक्रवाकाश्
चक्रवाक [m]
च
च [ind]
निष्पतन्ति
निष्पत् [1. P.]
स्म
स्म [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
VR 4.49.14
अनुष्टुप्
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः । तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ | tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ ||
English Translation
And from yonder cave come out swarms of and and kraunchas and chakravākas, drenched with water. For certain here is a well or a watery expanse. And at the mouth of the cave there are these cool trees.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नूनं
नूनम् [ind]
सलिलवान्
सलिलवत् [adj]
अत्र
अत्र [ind]
कूपो
कूप [mn]
वा
वा [ind]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
ह्रदः
ह्रद [mn]
तथा
तथा [ind]
चेमे
च [ind]
चेमे
इदम् [pron]
बिलद्वारे
बिल [n]
बिलद्वारे
द्वार [n]
स्निग्धास्
स्निग्ध [adj]
तिष्ठन्ति
स्था [1. Ā.]
पादपाः
पादप [m]
VR 4.49.15
अनुष्टुप्
इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् । अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ॥
ityuktāstadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam | acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam ||
English Translation
On hearing him, the monkeys entered the cave full of darkness. There was no light of the Moon or the Sun. It was a horripilating experience.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्तास्
वच् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
बिलं
बिल [n]
सर्वे
सर्व [pron]
विविशुस्
विश् [4. P.]
तिमिरावृतम्
तिमिर [n]
तिमिरावृतम्
आवृ [5. Ā.]
अचन्द्रसूर्यं
अचन्द्र [adj]
अचन्द्रसूर्यं
सूर्य [m]
हरयो
हरि [m]
ददृशू
दृश् [6. P.]
रोमहर्षणम्
रोमहर्षण [adj]
VR 4.49.16
अनुष्टुप्
ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसंकुले । अन्योन्यं संपरिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ॥
tatastasminbile durge nānāpādapasaṃkule | anyonyaṃ saṃpariṣvajya jagmuryojanamantaram ||
English Translation
Holding one another's hands, they went in for a distance of one yojana inside the cave that was densely covered with several kinds of trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
बिले
बिल [n]
दुर्गे
दुर्ग [adj]
नानापादपसंकुले
नाना [ind]
नानापादपसंकुले
पादप [m]
नानापादपसंकुले
संकुल [adj]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
सम्परिष्वज्य
सम्परिष्वज् [1. Ā.]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
योजनम्
योजन [fn]
अन्तरम्
अन्तर [n]
VR 4.49.17
अनुष्टुप्
ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः संभ्रान्ताः सलिलार्थिनः । परिपेतुर्बिले तस्मिन्कंचित्कालमतन्द्रिताः ॥
te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ saṃbhrāntāḥ salilārthinaḥ | paripeturbile tasminkaṃcitkālamatandritāḥ ||
English Translation
And deprived of their sense, and tried with thirst, and bewildered, and thirsting for water, they for a time vigilantly descended in darkness down the cave. And emaciated, with woebegone faces, and spent, those monkeys despairing of their lives, (at last) saw light.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
नष्टसंज्ञास्
नश् [1. P.]
नष्टसंज्ञास्
संज्ञा [f]
तृषिताः
तृषित [adj]
संभ्रान्ताः
सम्भ्रम् [1. P.]
सलिलार्थिनः
सलिल [n]
सलिलार्थिनः
अर्थिन् [adj]
परिपेतुर्
परिपत् [1. P.]
बिले
बिल [n]
तस्मिन्
तद् [pron]
कंचित्
कश्चित् [pron]
कालम्
काल [m]
अतन्द्रिताः
अतन्द्रित [adj]
VR 4.49.18
अनुष्टुप्
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः । आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते तदा ॥
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ | ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite tadā ||
English Translation
Exhausted and enfeebled, they saw with dejected faces a gleam of light at a time when they were desparate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
कृशा
कृश [adj]
दीनवदनाः
दीन [adj]
दीनवदनाः
वदन [n]
परिश्रान्ताः
परिश्रम् [4. P.]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
आलोकं
आलोक [m]
ददृशुर्
दृश् [6. P.]
वीरा
वीर [m]
निराशा
निराश [adj]
जीविते
जीवित [n]
तदा
तदा [ind]
VR 4.49.19
अनुष्टुप्
ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम् । ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ॥
tatastaṃ deśamāgamya saumyaṃ vitimiraṃ vanam | dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān ||
English Translation
Those mild ones, coming to a spot free from darkness, saw golden trees, possessed of the brightness of flaming fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तं
तद् [pron]
देशम्
देश [m]
आगम्य
आगम् [6. P.]
सौम्यं
सौम्य [adj]
वितिमिरं
वितिमिर [adj]
वनम्
वन [n]
ददृशुः
दृश् [6. P.]
काञ्चनान्
काञ्चन [adj]
वृक्षान्
वृक्ष [m]
दीप्तवैश्वानरप्रभान्
दीप् [4. P.]
दीप्तवैश्वानरप्रभान्
वैश्वानर [m]
दीप्तवैश्वानरप्रभान्
प्रभा [f]
VR 4.49.20
अनुष्टुप्
सालांस्तालांश्च पुंनागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् । चम्पकान्नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ॥
sālāṃstālāṃśca puṃnāgānkakubhānvañjulāndhavān | campakānnāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सालांस्
साल [m]
तालांश्
ताल [m]
च
च [ind]
पुंनागान्
पुंनाग [m]
ककुभान्
ककुभ [m]
वञ्जुलान्
वञ्जुल [m]
धवान्
धव [m]
चम्पकान्
चम्पक [m]
नागवृक्षांश्
नागवृक्ष [m]
च
च [ind]
कर्णिकारांश्
कर्णिकार [m]
च
च [ind]
पुष्पितान्
पुष्पित [adj]
VR 4.49.21
अनुष्टुप्
तरुणादित्यसंकाशान्वैदूर्यमयवेदिकान् । नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥
taruṇādityasaṃkāśānvaidūryamayavedikān | nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरुणादित्यसंकाशान्
तरुण [adj]
तरुणादित्यसंकाशान्
आदित्य [m]
तरुणादित्यसंकाशान्
संकाश [m]
वैडूर्यमयवेदिकान्
वैडूर्य [n]
वैडूर्यमयवेदिकान्
मय [adj]
वैडूर्यमयवेदिकान्
वेदिका [f]
नीलवैडूर्यवर्णाश्
नील [adj]
नीलवैडूर्यवर्णाश्
वैडूर्य [n]
नीलवैडूर्यवर्णाश्
वर्ण [mn]
च
च [ind]
पद्मिनीः
पद्मिनी [f]
पतगावृताः
पतग [m]
पतगावृताः
आवृ [5. Ā.]
VR 4.49.22
अनुष्टुप्
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृतं बालार्क संनिभैः । जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥
mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtaṃ bālārka saṃnibhaiḥ | jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महद्भिः
महत् [adj]
काञ्चनैर्
काञ्चन [adj]
वृक्षैर्
वृक्ष [m]
वृतं
वृ [5. Ā.]
बालार्कसंनिभैः
बाल [adj]
बालार्कसंनिभैः
अर्क [m]
बालार्कसंनिभैः
संनिभ [adj]
जातरूपमयैर्
जातरूप [n]
जातरूपमयैर्
मय [adj]
मत्स्यैर्
मत्स्य [m]
महद्भिश्
महत् [adj]
च
च [ind]
सकच्छपैः
स [ind]
सकच्छपैः
कच्छप [m]
VR 4.49.23
अनुष्टुप्
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः । काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥
nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ | kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नलिनीस्
नलिनी [f]
तत्र
तत्र [ind]
ददृशुः
दृश् [6. P.]
प्रसन्नसलिलायुताः
प्रसद् [1. Ā.]
प्रसन्नसलिलायुताः
सलिल [n]
प्रसन्नसलिलायुताः
आयुत [adj]
काञ्चनानि
काञ्चन [adj]
विमानानि
विमान [mn]
राजतानि
राजत [adj]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
VR 4.49.24
अनुष्टुप्
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च । हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca | haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca ||
English Translation
The vanaras beheld highrise palaces built with gold and silver. The windows fixed on the roof were golden, shaped like cow's eye with lattices of pearls. They also saw best of houses built in gold, silver and clay, decorated with precious gems including vaidurya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपनीयगवाक्षाणि
तपनीय [n]
तपनीयगवाक्षाणि
गवाक्ष [m]
मुक्ताजालावृतानि
मुक्ता [f]
मुक्ताजालावृतानि
जाल [n]
मुक्ताजालावृतानि
आवृ [5. Ā.]
च
च [ind]
हैमराजतभौमानि
हैम [adj]
हैमराजतभौमानि
राजत [adj]
हैमराजतभौमानि
भौम [adj]
वैडूर्यमणिमन्ति
वैडूर्य [n]
वैडूर्यमणिमन्ति
मणिमत् [adj]
च
च [ind]
VR 4.49.25
अनुष्टुप्
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः । पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान् ॥
dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ | puṣpitānphalino vṛkṣānpravālamaṇisaṃnibhān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
हरयो
हरि [m]
गृहमुख्यानि
गृह [mn]
गृहमुख्यानि
मुख्य [adj]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
पुष्पितान्
पुष्पित [adj]
फलिनो
फलिन् [adj]
वृक्षान्
वृक्ष [m]
प्रवालमणिसंनिभान्
प्रवाल [mn]
प्रवालमणिसंनिभान्
मणि [m]
प्रवालमणिसंनिभान्
संनिभ [adj]
VR 4.49.26
अनुष्टुप्
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः । मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ | maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काञ्चनभ्रमरांश्
काञ्चन [adj]
काञ्चनभ्रमरांश्
भ्रमर [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
मधूनि
मधु [n]
च
च [ind]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
मणिकाञ्चनचित्राणि
मणि [m]
मणिकाञ्चनचित्राणि
काञ्चन [n]
मणिकाञ्चनचित्राणि
चित्र [adj]
शयनान्य्
शयन [n]
आसनानि
आसन [n]
च
च [ind]
VR 4.49.27
अनुष्टुप्
महार्हाणि च यानानि ददृशुस्ते समन्ततः । हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संचयान् ॥
mahārhāṇi ca yānāni dadṛśuste samantataḥ | haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃcayān ||
English Translation
They saw all over rich collections of beds, couches and highly valuable vehicles, decorated beautifully with gems and gold.They also saw a large collection of shining utensils made of gold, silver and bronze.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महार्हाणि
महार्ह [adj]
च
च [ind]
यानानि
यान [n]
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
ते
तद् [pron]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
हैमराजतकांस्यानां
हैम [adj]
हैमराजतकांस्यानां
राजत [adj]
हैमराजतकांस्यानां
कांस्य [adj]
भाजनानां
भाजन [n]
च
च [ind]
संचयान्
संचय [m]
VR 4.49.28
अनुष्टुप्
अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान् । शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥
agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān | śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca ||
English Translation
There they noticed a wonderful collection of incense and sandal, tasty and pure eatables, roots and fruits
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अगरूणां
अगरु [mn]
च
च [ind]
दिव्यानां
दिव्य [adj]
चन्दनानां
चन्दन [mn]
च
च [ind]
संचयान्
संचय [m]
शुचीन्य्
शुचि [adj]
शुचीन्य्
शुचि [adj]
अभ्यवहार्याणि
अभ्यवहृ [1. Ā.]
अभ्यवहार्याणि
अभ्यवहृ [1. Ā.]
मूलानि
मूल [mn]
मूलानि
मूल [mn]
च
च [ind]
च
च [ind]
फलानि
फल [n]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
च
च [ind]
VR 4.49.29
उपजातिः
महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च । दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् । कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान् ॥
mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca | divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān | kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān ||
English Translation
(They found) excellent drinks and many kinds of honey, wonderful collections of clothes, colourful blankets and heaps of animal skin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महार्हाणि
महार्ह [adj]
च
च [ind]
पानानि
पान [n]
मधूनि
मधु [n]
रसवन्ति
रसवत् [adj]
च
च [ind]
दिव्यानाम्
दिव्य [adj]
अम्बराणां
अम्बर [n]
च
च [ind]
महार्हाणां
महार्ह [adj]
च
च [ind]
संचयान्
संचय [m]
कम्बलानां
कम्बल [mn]
च
च [ind]
चित्राणाम्
चित्र [adj]
अजिनानां
अजिन [n]
च
च [ind]
संचयान्
संचय [m]
VR 4.49.30
अनुष्टुप्
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः । ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः ॥
tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ | dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃcidadūrataḥ ||
English Translation
While searching here and there in the cave, the strong and powerful monkeys discovered a woman not far from there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
विचिन्वन्तो
विचि [5. P.]
बिले
बिल [n]
तत्र
तत्र [ind]
महाप्रभाः
महत् [adj]
महाप्रभाः
प्रभा [f]
ददृशुर्
दृश् [6. P.]
वानराः
वानर [m]
शूराः
शूर [m]
स्त्रियं
स्त्री [f]
कांचिद्
कश्चित् [pron]
अदूरतः
अदूर [adj]
VR 4.49.31
अनुष्टुप्
तां दृष्ट्वा भृशसंत्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् । तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ॥
tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasaṃtrastāścīrakṛṣṇājināmbarām | tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā ||
English Translation
She was an ascetic in bark robes and deer skin blazing with lustre, restrained in her food. The monkeys got very frightened.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भृशसंत्रस्ताश्
भृश [adj]
भृशसंत्रस्ताश्
संत्रस् [4. P.]
चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
चीर [n]
चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
कृष्ण [adj]
चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
अजिन [n]
चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
अम्बर [n]
तापसीं
तापसी [f]
नियताहारां
नियम् [1. Ā.]
नियताहारां
आहार [m]
ज्वलन्तीम्
ज्वल् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
VR 4.49.32
उपजातिः
ततो हनूमान्गिरिसंनिकाशः; कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् । पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च; रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥
tato hanūmāngirisaṃnikāśaḥ; kṛtāñjalistāmabhivādya vṛddhām | papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca; ratnāni cemāni vadasva kasya ||
English Translation
And-Hanumān like to a hill, bowing down to the old women with joined hands, asked her, saying,-Who are you? And tell me, to whom belong this edifice and the cave as well as all these jewels.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
हनूमान्
हनुमन्त् [m]
गिरिसंनिकाशः
गिरि [m]
गिरिसंनिकाशः
संनिकाश [adj]
कृताञ्जलिस्
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिस्
अञ्जलि [m]
ताम्
तद् [pron]
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
वृद्धाम्
वृद्ध [adj]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
का
क [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
भवनं
भवन [n]
बिलं
बिल [n]
च
च [ind]
रत्नानि
रत्न [mn]
चेमानि
च [ind]
चेमानि
इदम् [pron]
वदस्व
वद् [1. Ā.]
कस्य
क [pron]