सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥
sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī | hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam ||
English Translation
Beholding that deer with its sides painted with gold and silver, while collecting flowers, Sītā, having blameless limbs and beautiful hips and having the colour of her body like that of pure gold became immensely pleased and called aloud her husband and Lakşmaņa with scimitars in their hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
सुश्रोणी
सुश्रोणी [f]
कुसुमानि
कुसुम [n]
विचिन्वती
विचि [5. Ā.]
हेमराजतवर्णाभ्यां
हेमन् [n]
हेमराजतवर्णाभ्यां
राजत [n]
हेमराजतवर्णाभ्यां
वर्ण [mn]
पार्श्वाभ्याम्
पार्श्व [mn]
उपशोभितम्
उपशोभय् [10. P.]
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी । भर्तारमपि चाक्रन्दल्लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī | bhartāramapi cākrandallakṣmaṇaṃ caiva sāyudham ||
English Translation
Beholding that deer with its sides painted with gold and silver, while collecting flowers, Sītā, having blameless limbs and beautiful hips and having the colour of her body like that of pure gold became immensely pleased and called aloud her husband and Lakşmaņa with scimitars in their hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रहृष्टा
प्रहृष् [4. Ā.]
चानवद्याङ्गी
च [ind]
चानवद्याङ्गी
अनवद्य [adj]
चानवद्याङ्गी
अङ्ग [adj]
मृष्टहाटकवर्णिनी
मृज् [7. Ā.]
मृष्टहाटकवर्णिनी
हाटक [n]
मृष्टहाटकवर्णिनी
वर्णिन् [adj]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
अपि
अपि [ind]
चाक्रन्दल्
च [ind]
चाक्रन्दल्
क्रन्द् [1. Ā.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सायुधम्
स [ind]
सायुधम्
आयुध [mn]
तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥
tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau | vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam ||
English Translation
Having called (her husband) again and again in this strain she continued beholding that deer. Being thus called by the daughter of the king of Videha those two best of men Rāma and Laks maņa, casting their looks around beheld that deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तयाहूतौ
तद् [pron]
तयाहूतौ
आह्वा [4. Ā.]
नरव्याघ्रौ
नर [m]
नरव्याघ्रौ
व्याघ्र [m]
वैदेह्या
वैदेही [f]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
वीक्षमाणौ
वीक्ष् [4. P.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
तदा
तदा [ind]
ददृशतुर्
दृश् [6. P.]
मृगम्
मृग [m]
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् । तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt | tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam ||
English Translation
Seeing him Lakşmana, struck with fear, said Me-thinks, this deer is the Raksasa Marica.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शङ्कमानस्
शङ्क् [1. P.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
रामम्
राम [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तम्
तद् [pron]
एवैनम्
एव [ind]
एवैनम्
एनद् [pron]
अहं
मद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
मारीचं
मारीच [mn]
राक्षसं
राक्षस [m]
मृगम्
मृग [m]
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने । अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥
caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane | anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā ||
English Translation
This vicious Mārīca, O Rāma, assuming the shape of a deer oftentimes kills at pleasure the kings who come here a-hunting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चरन्तो
चर् [1. Ā.]
मृगयां
मृगया [f]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
पापेनोपाधिना
पाप [adj]
पापेनोपाधिना
उपाधि [m]
वने
वन [n]
अनेन
इदम् [pron]
निहता
निहन् [2. Ā.]
राम
राम [m]
राजानः
राजन् [m]
कामरूपिणा
कामरूपिन् [adj]
अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् । भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam | bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham ||
English Translation
He is cognizant of illusions, by virtue of which he has assumed this shape, O best of men; its countenance is perfectly fine like the abode of Gandharvas and resplendent like the Sun; there is no such jewelled deer on earth. O Rāghava, O Lord of earth, there is no doubt that this is nothing but illusion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्य
इदम् [pron]
मायाविदो
माया [f]
मायाविदो
विद् [adj]
मायामृगरूपम्
माया [f]
मायामृगरूपम्
मृग [m]
मायामृगरूपम्
रूप [n]
इदं
इदम् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
भानुमत्पुरुषव्याघ्र
भानुमत् [adj]
भानुमत्पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
भानुमत्पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
गन्धर्वपुरसंनिभम्
गन्धर्वपुर [n]
गन्धर्वपुरसंनिभम्
संनिभ [adj]
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव । जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava | jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ ||
English Translation
He is cognizant of illusions, by virtue of which he has assumed this shape, O best of men; its countenance is perfectly fine like the abode of Gandharvas and resplendent like the Sun; there is no such jewelled deer on earth. O Rāghava, O Lord of earth, there is no doubt that this is nothing but illusion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृगो
मृग [m]
ह्य्
हि [ind]
एवंविधो
एवंविध [adj]
रत्नविचित्रो
रत्न [mn]
रत्नविचित्रो
विचित्र [adj]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
राघव
राघव [m]
जगत्यां
जगती [f]
जगतीनाथ
जगती [f]
जगतीनाथ
नाथ [m]
मायैषा
माया [f]
मायैषा
एतद् [pron]
हि
हि [ind]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता । उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā | uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā ||
English Translation
When Lakşınaņa spoke thus Sītā with a pure smile being under the influence of enchantment contradicted him, and being pleased said
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
ब्रुवाणं
ब्रू [2. Ā.]
काकुत्स्थं
काकुत्स्थ [m]
प्रतिवार्य
प्रतिवारय् [10. P.]
शुचिस्मिता
शुचि [adj]
शुचिस्मिता
स्मित [n]
उवाच
वच् [2. P.]
सीता
सीता [f]
संहृष्टा
संहृष् [1. Ā.]
छद्मना
छद्मन् [n]
हृतचेतना
हृ [2. P.]
हृतचेतना
चेतन [n]
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः । आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ | ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati ||
English Translation
O son of the worshipful Sire, this deer has attracted my mind, get it for me, pray, O you of mighty arms: it shall be an object of sport for us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आर्यपुत्राभिरामो
आर्य [m]
आर्यपुत्राभिरामो
पुत्र [m]
आर्यपुत्राभिरामो
अभिराम [adj]
ऽसौ
अदस् [pron]
मृगो
मृग [m]
हरति
हृ [2. P.]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]
आनयैनं
आनी [1. Ā.]
आनयैनं
एनद् [pron]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
क्रीडार्थं
क्रीडा [f]
क्रीडार्थं
अर्थ [mn]
नो
मद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः । मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ | mṛgāścaranti sahitāścamarāḥ sṛmarāstathā ||
English Translation
Here at the hermitage there are many lovely deer, yaks and antelopes wandering in herds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इहाश्रमपदे
इह [ind]
इहाश्रमपदे
आश्रम [mn]
इहाश्रमपदे
पद [mn]
ऽस्माकं
मद् [pron]
बहवः
बहु [adj]
पुण्यदर्शनाः
पुण्य [adj]
पुण्यदर्शनाः
दर्शन [n]
मृगाश्
मृग [m]
चरन्ति
चर् [1. Ā.]
सहिताश्
सहित [adj]
चमराः
चमर [m]
सृमरास्
सृमर [m]
तथा
तथा [ind]
ऋक्षाः पृषतसंघाश्च वानराः किंनरास्तथा । विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca vānarāḥ kiṃnarāstathā | vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ ||
English Translation
O longarmed one, most beautiful animals like bears, antelopes and groups of monkeys and kinneras are wandering here.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋक्षाः
ऋक्ष [m]
पृषतसंघाश्
पृषत [m]
पृषतसंघाश्
संघ [m]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
किंनरास्
किंनर [mn]
तथा
तथा [ind]
विचरन्ति
विचर् [1. Ā.]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
रूपश्रेष्ठा
रूप [n]
रूपश्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
महाबलाः
महत् [adj]
महाबलाः
बल [mn]
न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगः पुरा । तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā | tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ ||
English Translation
O prince this kind of beautiful, tame and glittering deer I have never seen before.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
सदृशो
सदृश [adj]
राजन्
राजन् [m]
दृष्टपूर्वो
दृश् [6. P.]
दृष्टपूर्वो
पूर्व [pron]
मृगः
मृग [m]
पुरा
पुरा [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
क्षमया
क्षमा [f]
दीप्त्या
दीप्ति [f]
यथायं
यथा [ind]
यथायं
इदम् [pron]
मृगसत्तमः
मृग [m]
मृगसत्तमः
सत्तम [adj]
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः । द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ | dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ ||
English Translation
Its cntire body is diversified with various colours, nay, it is a jewel itself. It moves before me beautifying the forest with its resplendence, like to Moon himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानावर्णविचित्राङ्गो
नाना [ind]
नानावर्णविचित्राङ्गो
वर्ण [mn]
नानावर्णविचित्राङ्गो
विचित्र [adj]
नानावर्णविचित्राङ्गो
अङ्ग [n]
रत्नबिन्दुसमाचितः
रत्न [mn]
रत्नबिन्दुसमाचितः
बिन्दु [mn]
रत्नबिन्दुसमाचितः
समाचि [5. Ā.]
द्योतयन्
द्योतय् [10. P.]
वनम्
वन [n]
अव्यग्रं
अव्यग्र [adj]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
शशिसंनिभः
शशिन् [m]
शशिसंनिभः
संनिभ [adj]
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपच्च शोभना । मृगोऽद्भुतो विचित्रोऽसौ हृदयं हरतीव मे ॥
aho rūpamaho lakṣmīḥ svarasaṃpacca śobhanā | mṛgo'dbhuto vicitro'sau hṛdayaṃ haratīva me ||
English Translation
Ah! what beauty, what beautiful a lustre, how musical a voice, this wonderful deer of variegated countenance, has indeed captivated my heart!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
रूपम्
रूप [n]
अहो
अहर् [n]
लक्ष्मीः
लक्ष्मी [f]
स्वरसम्पच्
स्वर [m]
स्वरसम्पच्
सम्पद् [f]
च
च [ind]
शोभना
शोभन [adj]
मृगो
मृग [m]
ऽद्भुतो
अद्भुत [adj]
विचित्रो
विचित्र [adj]
ऽसौ
अदस् [pron]
हृदयं
हृदय [n]
हरतीव
हृ [2. P.]
हरतीव
इव [ind]
मे
मद् [pron]
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव । आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava | āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati ||
English Translation
If can you get by this deer alive, O what wonder, what surprise!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
ग्रहणम्
ग्रहण [n]
अभ्येति
अभी [4. Ā.]
जीवन्न्
जीव् [1. Ā.]
एव
एव [ind]
मृगस्
मृग [m]
तव
त्वद् [pron]
आश्चर्यभूतं
आश्चर्य [n]
आश्चर्यभूतं
भू [1. Ā.]
भवति
भू [1. Ā.]
विस्मयं
विस्मय [m]
जनयिष्यति
जनय् [10. Ā.]
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः । अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ | antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati ||
English Translation
When shall we regain our kingdom after the expire of the term of our banishment, this deer shall beautify the interior of our palace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाप्तवनवासानां
समाप् [5. Ā.]
समाप्तवनवासानां
वन [n]
समाप्तवनवासानां
वास [m]
राज्यस्थानां
राज्य [n]
राज्यस्थानां
स्थ [adj]
च
च [ind]
नः
मद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
अन्तःपुरविभूषार्थो
अन्तःपुर [n]
अन्तःपुरविभूषार्थो
विभूषा [f]
अन्तःपुरविभूषार्थो
अर्थ [mn]
मृग
मृग [m]
एष
एतद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो । मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho | mṛgarūpamidaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati ||
English Translation
O Lord, truly shall this celestial deer create surprise in Bharata, yourself, me and my mothers-in-law.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतस्यार्यपुत्रस्य
भरत [m]
भरतस्यार्यपुत्रस्य
आर्य [m]
भरतस्यार्यपुत्रस्य
पुत्र [m]
श्वश्रूणां
श्वश्रू [f]
मम
मद् [pron]
च
च [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
मृगरूपम्
मृग [m]
मृगरूपम्
रूप [n]
इदं
इदम् [pron]
दिव्यं
दिव्य [adj]
विस्मयं
विस्मय [m]
जनयिष्यति
जनय् [10. Ā.]
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः । अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ | ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati ||
English Translation
O best of men, if can you not get hold of it alive its skin shall also look very beautiful (to us).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जीवन्
जीव् [1. Ā.]
न
न [ind]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽभ्येति
अभी [4. Ā.]
ग्रहणं
ग्रहण [n]
मृगसत्तमः
मृग [m]
मृगसत्तमः
सत्तम [adj]
अजिनं
अजिन [n]
नरशार्दूल
नर [m]
नरशार्दूल
शार्दूल [m]
रुचिरं
रुचिर [adj]
मे
मद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि । शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci | śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum ||
English Translation
Spreading on Kuća the skin of this golden deer when killed do I wish to invoke the Almighty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निहतस्यास्य
निहन् [2. Ā.]
निहतस्यास्य
इदम् [pron]
सत्त्वस्य
सत्त्व [mn]
जाम्बूनदमयत्वचि
जाम्बूनद [n]
जाम्बूनदमयत्वचि
मय [adj]
जाम्बूनदमयत्वचि
त्वच् [f]
शष्पबृस्यां
शष्प [n]
शष्पबृस्यां
बृसी [f]
विनीतायाम्
विनी [1. Ā.]
इच्छाम्य्
इष् [1. P.]
अहम्
मद् [pron]
उपासितुम्
उपास् [4. P.]
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् । वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam | vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama ||
English Translation
It looks (no doubt) unseemly and terrible and smacks of wilfulness, on the part of a wife to command her husband in this way, but I am sunk in surprise seeing the countenance of the deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामवृत्तम्
काम [m]
कामवृत्तम्
वृत् [3. P.]
इदं
इदम् [pron]
रौद्रं
रौद्र [adj]
स्त्रीणाम्
स्त्री [f]
असदृशं
असदृश [adj]
मतम्
मन् [8. P.]
वपुषा
वपुस् [n]
त्व्
तु [ind]
अस्य
इदम् [pron]
सत्त्वस्य
सत्त्व [mn]
विस्मयो
विस्मय [m]
जनितो
जनय् [10. Ā.]
मम
मद् [pron]
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा । तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा । बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ॥
tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā | taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā | babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam ||
English Translation
By his golden colour resembling the rising Sun, by his horns with excellent gems shining like the milkyway, even Rama's mind was wonderstruck.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
काञ्चनरोम्ना
काञ्चनरोमन् [adj]
तु
तु [ind]
मणिप्रवरशृङ्गिणा
मणि [m]
मणिप्रवरशृङ्गिणा
प्रवर [adj]
मणिप्रवरशृङ्गिणा
शृङ्गिन् [adj]
तरुणादित्यवर्णेन
तरुण [adj]
तरुणादित्यवर्णेन
आदित्य [m]
तरुणादित्यवर्णेन
वर्ण [mn]
नक्षत्रपथवर्चसा
नक्षत्रपथ [m]
नक्षत्रपथवर्चसा
वर्चस् [n]
बभूव
भू [1. Ā.]
राघवस्यापि
राघव [m]
राघवस्यापि
अपि [ind]
मनो
मनस् [n]
विस्मयम्
विस्मय [m]
आगतम्
आगम् [6. P.]
एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम् । उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgamadbhutam | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ ||
English Translation
On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
सीतावचः
सीता [f]
सीतावचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
मृगम्
मृग [m]
अद्भुतम्
अद्भुत [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
राघवो
राघव [m]
हृष्टो
हृष् [1. P.]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
वचः
वचस् [n]
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् । रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām | rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati ||
English Translation
Behold, O Laksmana, it has immensely excited Vaidehi's desire. On account of its exquisite beauty it shall loose its life to-day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
वैदेह्याः
वैदेही [f]
स्पृहां
स्पृहा [f]
मृगगताम्
मृग [m]
मृगगताम्
गम् [6. Ā.]
इमाम्
इदम् [pron]
रूपश्रेष्ठतया
रूप [n]
रूपश्रेष्ठतया
श्रेष्ठ [adj]
रूपश्रेष्ठतया
ता [f]
ह्य्
हि [ind]
एष
एतद् [pron]
मृगो
मृग [m]
ऽद्य
अद्य [ind]
न
न [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये । कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥
na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye | kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ ||
English Translation
It has its equal no where on the earth-neither in the celestial garden nor in the Caitraratha forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
वने
वन [n]
नन्दनोद्देशे
नन्दन [n]
नन्दनोद्देशे
उद्देश [m]
न
न [ind]
चैत्ररथसंश्रये
चैत्ररथ [n]
चैत्ररथसंश्रये
संश्रय [m]
कुतः
कुतस् [ind]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
यो
यद् [pron]
ऽस्य
इदम् [pron]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
समो
सम [pron]
मृगः
मृग [m]
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः । शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ | śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ ||
English Translation
The hairs of its body being arranged in regular and contrary courses and being painted with golden drops do indeed look very beautiful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिलोमानुलोमाश्
प्रतिलोम [adj]
प्रतिलोमानुलोमाश्
अनुलोम [adj]
च
च [ind]
रुचिरा
रुचिर [adj]
रोमराजयः
रोमन् [n]
रोमराजयः
राजि [f]
शोभन्ते
शुभ् [6. Ā.]
मृगम्
मृग [m]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
चित्राः
चित्र [adj]
कनकबिन्दुभिः
कनक [n]
कनकबिन्दुभिः
बिन्दु [mn]
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् । जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām | jihvāṃ mukhānniḥsarantīṃ meghādiva śatahradām ||
English Translation
Do you see, while expanding its inouth, its tongue comes out resembling flaming fire like to a thunder-bolt reaving the mass of clouds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्यास्य
पश् [4. Ā.]
पश्यास्य
इदम् [pron]
जृम्भमाणस्य
जृम्भ् [1. P.]
दीप्ताम्
दीप् [4. P.]
अग्निशिखोपमाम्
अग्नि [m]
अग्निशिखोपमाम्
शिखा [f]
अग्निशिखोपमाम्
उपम [adj]
जिह्वां
जिह्वा [f]
मुखान्
मुख [n]
निःसरन्तीं
निःसृ [1. Ā.]
मेघाद्
मेघ [m]
इव
इव [ind]
शतह्रदाम्
शतह्रदा [f]
मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः । कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥
masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ | kasya nāmānirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ ||
English Translation
Its face is like a glass made of a best blue sapphire, its belly resembling a conch and pearl, and it is very difficult to ascertain its shapes. Beholding it who is there (on earth) whose heart is not enamoured?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मसारगल्वर्कमुखः
मसार [mn]
मसारगल्वर्कमुखः
गल्वर्क [m]
मसारगल्वर्कमुखः
मुख [n]
शङ्खमुक्तानिभोदरः
शङ्खमुक्ता [f]
शङ्खमुक्तानिभोदरः
निभ [adj]
शङ्खमुक्तानिभोदरः
उदर [n]
कस्य
क [pron]
नामाभिरूपो
नाम [ind]
नामाभिरूपो
अभिरूप [adj]
ऽसौ
अदस् [pron]
न
न [ind]
मनो
मनस् [n]
लोभयेन्
लोभय् [10. Ā.]
मृगः
मृग [m]
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् । नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham | nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet ||
English Translation
Its beauty resembles the rays of gold and is variegated with diverse hues of jewels. Whose heart is not enveloped with surprise beholding such a celestial beauty, O Laksmana?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्य
क [pron]
रूपम्
रूप [n]
इदं
इदम् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
जाम्बूनदमयप्रभम्
जाम्बूनद [n]
जाम्बूनदमयप्रभम्
मय [adj]
जाम्बूनदमयप्रभम्
प्रभा [f]
नानारत्नमयं
नाना [ind]
नानारत्नमयं
रत्न [mn]
नानारत्नमयं
मय [adj]
दिव्यं
दिव्य [adj]
न
न [ind]
मनो
मनस् [n]
विस्मयं
विस्मय [m]
व्रजेत्
व्रज् [1. Ā.]
मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थं च धन्विनः । घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥
māṃsahetorapi mṛgānvihārārthaṃ ca dhanvinaḥ | ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane ||
English Translation
Princes, with bows in their hands, while-a hunting in a deep forest destroy deer either for flesh or for sport.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मांसहेतोर्
मांस [n]
मांसहेतोर्
हेतु [m]
अपि
अपि [ind]
मृगान्
मृग [m]
विहारार्थं
विहार [m]
विहारार्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
धन्विनः
धन्विन् [adj]
घ्नन्ति
हन् [6. P.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
राजानो
राजन् [m]
मृगयायां
मृगया [f]
महावने
महत् [adj]
महावने
वन [n]
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने । धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane | dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ ||
English Translation
Moreover while engaged in sporting they collect many a jewel and various metals as gold and silver, in the woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनानि
धन [n]
व्यवसायेन
व्यवसाय [m]
विचीयन्ते
विचि [5. Ā.]
महावने
महत् [adj]
महावने
वन [n]
धातवो
धातु [mn]
विविधाश्
विविध [adj]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
मणिरत्नसुवर्णिनः
मणि [m]
मणिरत्नसुवर्णिनः
रत्न [mn]
मणिरत्नसुवर्णिनः
सुवर्णिन् [adj]