अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥
anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam | anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ ||
English Translation
The people, who yarned after Rāma having truth for prowess, followed him repairing to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुरक्ता
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
रामं
राम [m]
सत्यपराक्रमम्
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमम्
पराक्रम [m]
अनुजग्मुः
अनुगम् [1. Ā.]
प्रयान्तं
प्रया [2. Ā.]
तं
तद् [pron]
वनवासाय
वन [n]
वनवासाय
वास [m]
मानवाः
मानव [m]
निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजिनि । नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥
nivartite'pi ca balātsuhṛdvarge ca rājini | naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham ||
English Translation
Even when the king in the interests of his son had with much ado restrained himself, these, following Răma's car, did not desist.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवर्तिते
निवर्तय् [10. Ā.]
ऽपि
अपि [ind]
च
च [ind]
बलात्
बल [mn]
सुहृद्वर्गे
सुहृद् [m]
सुहृद्वर्गे
वर्ग [m]
च
च [ind]
राजनि
राजन् [m]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
ते
तद् [pron]
संन्यवर्तन्त
संनिवृत् [1. Ā.]
रामस्यानुगता
राम [m]
रामस्यानुगता
अनुगम् [1. Ā.]
रथम्
रथ [m]
अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥
ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ | babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ ||
English Translation
That illustrious one crowned with every perfection was dear to the inhabitants of Ayodhyā like to the full moon himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयोध्यानिलयानां
अयोध्या [f]
अयोध्यानिलयानां
निलय [m]
हि
हि [ind]
पुरुषाणां
पुरुष [m]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
बभूव
भू [1. Ā.]
गुणसम्पन्नः
गुण [mn]
गुणसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
पूर्णचन्द्र
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्र
चन्द्र [m]
इव
इव [ind]
प्रियः
प्रिय [adj]
स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा । कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥
sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā | kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata ||
English Translation
Although besought by the subjects, the truthful Käkutstha having pledged his word to his father, kept on going to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
याच्यमानः
याच् [1. Ā.]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
स्वाभिः
स्व [adj]
प्रकृतिभिस्
प्रकृति [f]
तदा
तदा [ind]
कुर्वाणः
कृ [2. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
सत्यं
सत्य [adj]
वनम्
वन [n]
एवान्वपद्यत
एव [ind]
एवान्वपद्यत
अनुपद् [4. P.]
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव । उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥
avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva | uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva ||
English Translation
And affectionately eyeing them as if drinking them with his sight, Rāma touchingly addressed those subjects as if they were his own, The love and regard which the inhabitants of Ayodhyā have for me, let them, for pleasing me, extend in full measure towards Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवेक्षमाणः
अवेक्ष् [1. P.]
सस्नेहं
स [ind]
सस्नेहं
स्नेह [mn]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
प्रपिबन्न्
प्रपा [1. Ā.]
इव
इव [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
रामः
राम [m]
स्नेहेन
स्नेह [mn]
ताः
तद् [pron]
प्रजाः
प्रजा [f]
स्वाः
स्व [adj]
प्रजा
प्रजा [f]
इव
इव [ind]
या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् । मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥
yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām | matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām ||
English Translation
And affectionately eyeing them as if drinking them with his sight, Rāma touchingly addressed those subjects as if they were his own, The love and regard which the inhabitants of Ayodhyā have for me, let them, for pleasing me, extend in full measure towards Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
बहुमानश्
बहु [adj]
बहुमानश्
मान [m]
च
च [ind]
मय्य्
मद् [pron]
अयोध्यानिवासिनाम्
अयोध्या [f]
अयोध्यानिवासिनाम्
निवासिन् [adj]
मत्प्रियार्थं
मद् [pron]
मत्प्रियार्थं
प्रिय [adj]
मत्प्रियार्थं
अर्थ [mn]
विशेषेण
विशेषेण [ind]
भरते
भरत [m]
सा
तद् [pron]
निवेश्यताम्
निवेशय् [10. Ā.]
स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥
sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ | kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca ||
English Translation
That enhancer of Kaikeyi's delight bearing an auspicious character, will duly compass your happiness and welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
कल्याणचारित्रः
कल्याण [adj]
कल्याणचारित्रः
चारित्र [n]
कैकेय्यानन्दवर्धनः
कैकेयी [f]
कैकेय्यानन्दवर्धनः
आनन्द [m]
कैकेय्यानन्दवर्धनः
वर्धन [adj]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
यथावद्
यथावत् [ind]
वः
त्वद् [pron]
प्रियाणि
प्रिय [adj]
च
च [ind]
हितानि
हित [adj]
च
च [ind]
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥
jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ | anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ ||
English Translation
Aged by virtue of his wisdom, although young in years, and mild albeit furnished with heroic virtue, that remover of fear will make a fit ruler for you. son
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञानवृद्धो
ज्ञान [n]
ज्ञानवृद्धो
वृध् [6. P.]
वयोबालो
वयस् [n]
वयोबालो
बाल [adj]
मृदुर्
मृदु [adj]
वीर्यगुणान्वितः
वीर्य [n]
वीर्यगुणान्वितः
गुण [mn]
वीर्यगुणान्वितः
अन्वित [adj]
अनुरूपः
अनुरूप [adj]
स
तद् [pron]
वो
त्वद् [pron]
भर्ता
भर्तृ [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
भयापहः
भय [n]
भयापहः
अपह [adj]
स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः । अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥
sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ | api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam ||
English Translation
Crowned with every regal virtue and selected as the heir-apparent (by the monarch), he is more meritorious by far than I am. I behove you to obey the order of your master.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
राजगुणैर्
राजन् [m]
राजगुणैर्
गुण [mn]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
युवराजः
युवराज [m]
समीक्षितः
समीक्ष् [1. Ā.]
अपि
अपि [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
मया
मद् [pron]
शिष्टैः
शास् [1. P.]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
वो
त्वद् [pron]
भर्तृशासनम्
भर्तृ [m]
भर्तृशासनम्
शासन [n]
न च तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि । महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥
na ca tapyedyathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi | mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā ||
English Translation
And seeking my good, it beloves you to act so that when I shall have gone to the forest, the king may not grieve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
तप्येद्
तप् [4. Ā.]
यथा
यथा [ind]
चासौ
च [ind]
चासौ
अदस् [pron]
वनवासं
वन [n]
वनवासं
वास [m]
गते
गम् [6. Ā.]
मयि
मद् [pron]
महाराजस्
महत् [adj]
महाराजस्
राज [m]
तथा
तथा [ind]
कार्यो
कृ [2. Ā.]
मम
मद् [pron]
प्रियचिकीर्षया
प्रिय [n]
प्रियचिकीर्षया
चिकीर्षा [f]
यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवास्थितोऽभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥
yathā yathā dāśarathirdharmamevāsthito'bhavat | tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan ||
English Translation
But as Daśaratha's son was bringing home to the people that their duty lay in obeying the royal Mandata, they desried that even Rāma should rule them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
यथा
यथा [ind]
दाशरथिर्
दाशरथि [m]
धर्मम्
धर्म [mn]
एवास्थितो
एव [ind]
एवास्थितो
आस्था [1. Ā.]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
तथा
तथा [ind]
तथा
तथा [ind]
प्रकृतयो
प्रकृति [f]
रामं
राम [m]
पतिम्
पति [m]
अकामयन्
कामय् [10. P.]
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुनरिवासनम् ॥
bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha | cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ punarivāsanam ||
English Translation
Rāma in company with Sumitrā's attracted the inhabitants of the city subdued by his virtues, who stood with tears in their eyes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाष्पेण
बाष्प [mn]
पिहितं
पिधा [3. Ā.]
दीनं
दीन [adj]
रामः
राम [m]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सह
सह [ind]
चकर्षेव
कृष् [6. Ā.]
चकर्षेव
इव [ind]
गुणैर्
गुण [mn]
बद्ध्वा
बन्ध् [4. P.]
जनं
जन [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
इवासनम्
इव [ind]
इवासनम्
आसन [n]
ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥
te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā | vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ ||
English Translation
The three kinds of the twice-born ones, viz., those old by virtue, respectively, of age, wisdom, and ascetic energy, the old folks with their heads shaking through length of years, cried from a distance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
द्विजास्
द्विज [m]
त्रिविधं
त्रिविध [adj]
वृद्धा
वृद्ध [adj]
ज्ञानेन
ज्ञान [n]
वयसौजसा
वयस् [n]
वयसौजसा
ओजस् [n]
वयःप्रकम्पशिरसो
वयस् [n]
वयःप्रकम्पशिरसो
प्रकम्प [m]
वयःप्रकम्पशिरसो
शिरस् [n]
दूराद्
दूरात् [ind]
ऊचुर्
वच् [2. P.]
इदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः । निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥
vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ | nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari | upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam ||
English Translation
O you fleet coursers boasting of exalted extraction that bear Rāma away, do you desist, do not go; do you do even what is for the good of your master.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वहन्तो
वह् [2. P.]
जवना
जवन [m]
रामं
राम [m]
भो
भो [ind]
भो
भो [ind]
जात्यास्
जात्य [adj]
तुरंगमाः
तुरंगम [m]
निवर्तध्वं
निवृत् [1. Ā.]
न
न [ind]
गन्तव्यं
गम् [6. Ā.]
हिता
हित [adj]
भवत
भू [1. Ā.]
भर्तरि
भर्तृ [m]
उपवाह्यस्
उपवह् [1. P.]
तु
तु [ind]
वो
त्वद् [pron]
भर्ता
भर्तृ [m]
नापवाह्यः
न [ind]
नापवाह्यः
अपवाहय् [10. P.]
पुराद्
पुर [n]
वनम्
वन [n]
एवमार्तप्रलापांस्तान्वृद्धान्प्रलपतो द्विजान् । अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥
evamārtapralāpāṃstānvṛddhānpralapato dvijān | avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha ||
English Translation
Suddenly seeing those old Brāhmaṇas thus lamenting distressfully, Rāma speedily descended from his car.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
आर्तप्रलापांस्
आर्त [adj]
आर्तप्रलापांस्
प्रलाप [m]
तान्
तद् [pron]
वृद्धान्
वृद्ध [adj]
प्रलपतो
प्रलप् [4. P.]
द्विजान्
द्विज [m]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
सहसा
सहसा [ind]
रामो
राम [m]
रथाद्
रथ [m]
अवततार
अवतृ [6. P.]
ह
ह [ind]
पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः । संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥
padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ | saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ ||
English Translation
Along with Lakşmaņa and Sitā, Rāma bound for the forest, began to walk near them on foot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्भ्याम्
पद् [m]
एव
एव [ind]
जगामाथ
गम् [6. Ā.]
जगामाथ
अथ [ind]
ससीतः
स [ind]
ससीतः
सीता [f]
सहलक्ष्मणः
सह [ind]
सहलक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
संनिकृष्टपदन्यासो
संनिकृष्ट [adj]
संनिकृष्टपदन्यासो
पदन्यास [m]
रामो
राम [m]
वनपरायणः
वन [n]
वनपरायणः
परायण [n]
द्विजातींस्तु पदातींस्तान्रामश्चारित्रवत्सलः । न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥
dvijātīṃstu padātīṃstānrāmaścāritravatsalaḥ | na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ ||
English Translation
Endowed with kindness, that friend of the good, Rāma, could not by proceeding on his car bear to pare with the Brāhmaṇas that were following on foot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विजातींस्
द्विजाति [m]
तु
तु [ind]
पदातींस्
पदाति [m]
तान्
तद् [pron]
रामश्
राम [m]
चारित्रवत्सलः
चारित्र [n]
चारित्रवत्सलः
वत्सल [adj]
न
न [ind]
शशाक
शक् [4. P.]
घृणाचक्षुः
घृणा [f]
घृणाचक्षुः
चक्षुस् [n]
परिमोक्तुं
परिमुच् [6. Ā.]
रथेन
रथ [m]
सः
तद् [pron]
गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥
gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ | ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ ||
English Translation
Seeing him thus going, the Brāhamaņas with agitated hearts, and burning in grief, addressed Rāma in these words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गच्छन्तम्
गम् [6. Ā.]
एव
एव [ind]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
रामं
राम [m]
संभ्रान्तमानसाः
सम्भ्रम् [1. P.]
संभ्रान्तमानसाः
मानस [n]
ऊचुः
वच् [2. P.]
परमसंतप्ता
परम [adj]
परमसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
रामं
राम [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इदं
इदम् [pron]
द्विजाः
द्विज [m]
ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति । द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥
brāhmaṇyaṃ kṛtsnametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati | dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī ||
English Translation
The Brāhmaṇas in a body are following you ever seeking their good, and mounting on the shoulders of the regenerate ones, the (sacrificial) Fires are walking in your wake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मण्यं
ब्राह्मण्य [n]
कृत्स्नम्
कृत्स्न [adj]
एतत्
एतद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
ब्रह्मण्यम्
ब्रह्मण्य [adj]
अनुगच्छति
अनुगम् [1. Ā.]
द्विजस्कन्धाधिरूढास्
द्विज [m]
द्विजस्कन्धाधिरूढास्
स्कन्ध [m]
द्विजस्कन्धाधिरूढास्
अधिरुह् [1. Ā.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अग्नयो
अग्नि [m]
ऽप्य्
अपि [ind]
अनुयान्त्य्
अनुया [2. Ā.]
अमी
अदस् [pron]
वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः । पृष्ठतोऽनुप्रयातानि हंसानिव जलात्यये ॥
vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ | pṛṣṭhato'nuprayātāni haṃsāniva jalātyaye ||
English Translation
And behold these raised umbrellas of ours got from the Vājapeya sacrifice, that like to autumnal clouds follow at your back.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाजपेयसमुत्थानि
वाजपेय [mn]
वाजपेयसमुत्थानि
समुत्थ [adj]
छत्त्राण्य्
छत्त्र [n]
एतानि
एतद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
नः
मद् [pron]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
ऽनुप्रयातानि
अनुप्रया [2. P.]
हंसान्
हंस [m]
इव
इव [ind]
जलात्यये
जलात्यय [m]
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते । एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥
anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te | ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ ||
English Translation
With these umbrellas got at the Vājapeya sacrifice, we will afford shade to Rāma destitute of his own white umbrella, when he shall feel the heat of the (solar) rays.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनवाप्तातपत्रस्य
अन् [ind]
अनवाप्तातपत्रस्य
अवाप् [5. Ā.]
अनवाप्तातपत्रस्य
आतपत्र [n]
रश्मिसंतापितस्य
रश्मि [mf]
रश्मिसंतापितस्य
संतापय् [10. P.]
ते
त्वद् [pron]
एभिश्
इदम् [pron]
छायां
छाया [f]
करिष्यामः
कृ [2. Ā.]
स्वैश्
स्व [adj]
छत्त्रैर्
छत्त्र [n]
वाजपेयिकैः
वाजपेयिक [adj]
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी । त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥
yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī | tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī ||
English Translation
That intelligence of ours which ever follows the Vedic Mantras, is now, O child, ready to follow you to the forest in your interests.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
सततं
सततम् [ind]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
वेदमन्त्रानुसारिणी
वेद [m]
वेदमन्त्रानुसारिणी
मन्त्र [mn]
वेदमन्त्रानुसारिणी
अनुसारिन् [adj]
त्वत्कृते
त्वद् [pron]
त्वत्कृते
कृते [ind]
सा
तद् [pron]
कृता
कृ [2. Ā.]
वत्स
वत्स [m]
वनवासानुसारिणी
वन [n]
वनवासानुसारिणी
वास [m]
वनवासानुसारिणी
अनुसारिन् [adj]
हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥
hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam | vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ ||
English Translation
That best of treasurers, the Vedas, resides in our bosoms; and our wives protected by their chastity shall abide in our homes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृदयेष्व्
हृदय [n]
अवतिष्ठन्ते
अवस्था [1. Ā.]
वेदा
वेद [m]
ये
यद् [pron]
नः
मद् [pron]
परं
पर [pron]
धनम्
धन [n]
वत्स्यन्त्य्
वस् [2. P.]
अपि
अपि [ind]
गृहेष्व्
गृह [mn]
एव
एव [ind]
दाराश्
दार [mn]
चारित्ररक्षिताः
चारित्र [n]
चारित्ररक्षिताः
रक्ष् [4. P.]
न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः । त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्ममवेक्षितुम् ॥
na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ | tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmamavekṣitum ||
English Translation
As we have already made up our minds to follow you, it is useless to fix our hearts afresh. But if you overlooks virtues, what becomes of abiding by righteousness?* *Another reading is; What becomes of the virtue that we expect at your hands?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
कार्यस्
कृ [2. Ā.]
त्वद्गतौ
त्वद् [pron]
त्वद्गतौ
गति [f]
सुकृता
सु [ind]
सुकृता
कृ [2. Ā.]
मतिः
मति [f]
त्वयि
त्वद् [pron]
धर्मव्यपेक्षे
धर्म [mn]
धर्मव्यपेक्षे
व्यपेक्षा [f]
तु
तु [ind]
किं
क [pron]
स्याद्
अस् [2. P.]
धर्मम्
धर्म [mn]
अवेक्षितुम्
अवेक्ष् [1. P.]
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः । शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांशुलैः ॥
yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ | śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ ||
English Translation
O you that are ever firm in virtue, we beseech you by humbling to the dust our heads covered with hair white-hued like cranes, do you desist.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
याचितो
याच् [1. Ā.]
नो
मद् [pron]
निवर्तस्व
निवृत् [1. Ā.]
हंसशुक्लशिरोरुहैः
हंस [m]
हंसशुक्लशिरोरुहैः
शुक्ल [adj]
हंसशुक्लशिरोरुहैः
शिरोरुह [m]
शिरोभिर्
शिरस् [n]
निभृताचार
निभृत [adj]
निभृताचार
आचार [m]
महीपतनपांसुलैः
महीपतन [n]
महीपतनपांसुलैः
पांसुल [adj]
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः । तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥
bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ | teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane ||
English Translation
These numerous Brāhmaṇas that have come hither have entered upon many a sacrifice. The completion of these, O child, depends upon your return.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहूनां
बहु [adj]
वितता
वितन् [8. Ā.]
यज्ञा
यज्ञ [m]
द्विजानां
द्विज [m]
य
यद् [pron]
इहागताः
इह [ind]
इहागताः
आगम् [6. P.]
तेषां
तद् [pron]
समाप्तिर्
समाप्ति [f]
आयत्ता
आयत् [1. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
वत्स
वत्स [m]
निवर्तने
निवर्तन [n]
भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च । याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥
bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca | yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya ||
English Translation
All creatures mobile and immobile cherish you with high regard. All these beseech you. Do you show consideration to those that regard you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भक्तिमन्ति
भक्तिमत् [adj]
हि
हि [ind]
भूतानि
भूत [mn]
जङ्गमाजङ्गमानि
जङ्गम [adj]
जङ्गमाजङ्गमानि
अजङ्गम [adj]
च
च [ind]
याचमानेषु
याच् [1. Ā.]
तेषु
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
भक्तिं
भक्ति [f]
भक्तेषु
भक्त [m]
दर्शय
दर्शय् [10. Ā.]
अनुगंतुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिभिः । उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥
anugaṃtumaśaktāstvāṃ mūlairuddhṛtavegibhiḥ | unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ ||
English Translation
Tall trees deprived of motion in consequence of being fast rooted to the earth and incapable of following you, are prohibiting you by sounding with the wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुगन्तुम्
अनुगम् [1. Ā.]
अशक्तास्
अशक्त [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
मूलैर्
मूल [mn]
उद्धृतवेगिभिः
उद्धृ [1. Ā.]
उद्धृतवेगिभिः
वेगिन् [adj]
उन्नता
उन्नम् [1. Ā.]
वायुवेगेन
वायु [m]
वायुवेगेन
वेग [m]
विक्रोशन्तीव
विक्रुश् [1. Ā.]
विक्रोशन्तीव
इव [ind]
पादपाः
पादप [m]
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥
niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ | pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam ||
English Translation
And birds staying upon trees and neither manifesting any motion nor seeking for their food, beseech you to have compassion upon all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निश्चेष्टाहारसंचारा
निश्चेष्ट [adj]
निश्चेष्टाहारसंचारा
आहार [m]
निश्चेष्टाहारसंचारा
संचार [m]
वृक्षैकस्थानविष्ठिताः
वृक्ष [m]
वृक्षैकस्थानविष्ठिताः
एक [pron]
वृक्षैकस्थानविष्ठिताः
स्थान [n]
वृक्षैकस्थानविष्ठिताः
विष्ठा [1. Ā.]
पक्षिणो
पक्षिन् [m]
ऽपि
अपि [ind]
प्रयाचन्ते
प्रयाच् [1. Ā.]
सर्वभूतानुकम्पिनम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानुकम्पिनम्
भूत [mn]
सर्वभूतानुकम्पिनम्
अनुकम्पिन् [adj]
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥
evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane | dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam ||
English Translation
While the Brāhmaṇas were loudly demanding the return of Rāma, he found the darkness to descend as if forbidding him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
विक्रोशतां
विक्रुश् [1. Ā.]
तेषां
तद् [pron]
द्विजातीनां
द्विजाति [m]
निवर्तने
निवर्तन [n]
ददृशे
दृश् [6. P.]
तमसा
तमस् [n]
तत्र
तत्र [ind]
वारयन्तीव
वारय् [10. Ā.]
वारयन्तीव
इव [ind]
राघवम्
राघव [m]