दन्तस्य निष्कोषणकेन नित्यं कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किमाङ्ग वाग्घ-स्तवता नरेण ॥
तथा वयं देव-पादानामन्वयागता भृत्या आपत्स्वपि पृष्ठ-गामिनो यद्यपि स्वमधिकारं न लभामहे तथापि देव-पादानामेतद्युक्तं न भवति । उक्तं च—
स्थानेष्वेव नियोक्तव्या भृत्या आभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे प्रभवामीति बध्यते ॥
यतः—
अनभिज्ञो गुणानां यो न भृत्यैरनुगम्यते । धनाढ्योऽपि कुलीनोऽपि क्रमायातोऽपि भूपतिः ॥
उक्तं च—
असमैः समीयमानः समैश्च परिहीयमाण-सत्-कारः । धुरि यो न युज्यमानस्त्रिभिर् अर्थ-पतिं त्यजति भृत्यः ॥
यच्चाविवेकितया राज्ञा भृत्यानुत्तम-पद-योग्यान्हीनाधम-स्थाने नियोजयति, न ते तत्रैव स भूपतेर्दोषो न तेषाम् । उक्तं च—
कनक-भूषण-सङ्ग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥
यच्च स्वाम्येवं वदति चिराद्दृश्यते । तदपि श्रूयताम्—
सव्य-दक्षिणयोर्यत्र विशेषो नास्ति हस्तयोः । कस्तत्र क्षणमप्यार्यो विद्यमान-गतिर्भवेत् ॥
काचे मणिर्मणौ काचो येषां बुद्धिर्विकल्पते । न तेषां सन्निधौ भृत्यो नाम-मात्रोऽपि तिष्ठति ॥
परीक्षका यत्र न सन्ति देशे नार्घन्ति रत्नानि समुद्रजानि । आभीर-देशे किल चन्द्रकान्तं त्रिभिर्वराटैर्विपणन्ति गोपाः ॥
लोहिताख्यस्य च मणेः पद्मरागस्य चान्तरम् । यत्र नास्ति कथं तत्र क्रियते रत्न-विक्रयः ॥
निर्विशेषं यदा स्वामी समं भृत्येषु वर्तते । तत्रोद्यम-समर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥
न विना पार्थिवो भृत्यैर्न भृत्याः पार्थिवं विना । तेषां च व्यवहारोऽयं परस्पर-निबन्धनः ॥
भृत्यैर्विना स्वयं राजा लोकानुग्रह-कारिभिः । मयूखैरिव दीप्तांशुस्तेजस्व्यपि न शोभते ॥
अरैः सन्धार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामि-सेवकयोरेवं वृत्ति-चक्रं प्रवर्तते ॥
शिरसा विधृता नित्यं स्नेहेन परिपालिताः । केशा अपि विरज्यन्ते निःस्नेहाः किं न सेवकाः ॥
राजा तुष्टो हि भृत्यानामर्थ-मात्रं प्रयच्छति । ते तु संमान-मात्रेण प्राणैरप्युपकुर्वते ॥
एवं ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्याः कार्या विचक्षणाः । कुलीनाः शौर्य-संयुक्ताः शक्ता भक्ताः क्रमागताः ॥
यः कृत्वा सुकृतं राज्ञो दुष्करं हितमुत्तमम् । लज्जया वक्ति नो किञ्चित्तेन राजा सहायवान् ॥
यस्मिन्कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा । आस्यते सेवकः स स्यात्कलत्रमिव चापरम् ॥
योऽनाहूतः समभ्येति द्वारि तिष्ठति सर्वदा । पृष्ठः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
अनादिष्टोऽपि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकरं च यः । यतते तस्य नाशाय स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
ताडितोऽपि दुरुक्तोऽपि दण्डितोऽपि महीभुजा । यो न चिन्तयते पापं स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
न गर्वं कुरुते माने नापमाने च तप्यते । स्वाकारं रक्षयेद्यस्तु स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन । न च शीतातपाद्यैश्च स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
श्रुत्वा सांग्रामिकीं वार्तां भविष्यां स्वामिनं प्रति । प्रसन्नास्यो भवेद्यस्तु स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥
सीमा वृद्धिं समायाति शुक्ल-पक्ष इवोडुराट् । नियोग-संस्थिते यस्मिन्स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥