अन्यच्च—
कालातिक्रमणं वृत्तेर्यो न कुर्वीत भूपतिः । कदाचित्तं न मुञ्चन्ति भर्त्सिता अपि सेवकाः ॥
तथा च केवलं सेवका इत्थम्भूता यावत्समस्तमप्येतज्जगत्परस्परं भक्षणार्थं सामादिभिरुपायैस्तिष्ठति । तद्यथा—
देशानामुपरि क्ष्माभृदातुराणां चिकित्सकाः । वणिजो ग्राहकाणां च मूर्खाणामपि पण्डिताः ॥
प्रमादिनां तथा चौरा भिक्षुका गृह-मेधिनाम् । गणिकाः कामिनां चैव सर्व-लोकस्य शिल्पिनः ॥
सामादि-सज्जितैः पाशैः प्रतीक्षन्ते दिवा-निशम् । उपजीवन्ति शक्त्या हि जलजा जलदानिव ॥
अथवा साध्विदमुच्यते—
सर्पाणां च खलानां च पर-द्रव्यापहारिणाम् । अभिप्राया न सिध्यन्ति तेनेदं वर्तते जगत् ॥
अत्तुं वाञ्छति शाम्भवो गणपतेराखुं क्षुधार्तः फणी तं च क्रौञ्च-रिपोः शिखी गिरि-सुता-सिंहोऽपि नागाशनम् । इत्थं यत्र परिग्रहस्य घटना शम्भोरपि स्याद्गृहे तत्राप्यस्य कथं न भावि जगतो यस्मात्स्वरूपं हि तत् ॥
ततः स्वामि-प्रसाद-रहितौ क्षुत्-क्षाम-कण्ठौ परस्परं करटक-दमनकौ मन्त्रयेते । तत्र दमनको ब्रूते-आर्य करटक । आवां तावदप्रधानतां गतौ । एष पिङ्गलकः संजीवकानुरक्तः स्व-व्यापार-पराङ्मुखः संजातः । सर्वोऽपि परिजनो गतः । तत्किं क्रियते ।
करटक आह—यद्यपि त्वदीय-वचनं न करोति तथापि स्वामी स्व-दोष-नाशाय वाच्यः । उक्तं च—
अशृन्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवी-पतिः । यथा स्व-दोष-नाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥
तथा च—
मदोन्मत्तस्य भूपस्य कुञ्जरस्य च गच्छतः । उन्मार्गं वाच्यतां यान्ति महामात्राः समीपगाः ॥
तत्त्वयैष शष्प-भोजी स्वामिनः सकाशमानीतः । तत्स्वहस्तेनाङ्गाराः कर्षिताः ।
दमनक आह—सत्यमेतत् । ममायं दोषः । न स्वामिनः । उक्तं च—
जम्बूको हुडु-युद्धेन वयं चाषाढ-भूतिना । दूतिका पर-कार्येण त्रयो दोषाः स्वयं कृताः ॥
करटक आह—कथमेतत् ?
सोऽब्रवीत्- कथा ४ देवशर्म-परिव्राजक-कथा
अस्ति कस्मिंश्चिद्विविक्त-प्रदेशे मठायतनम् । तत्र देव-शर्मा नाम परिव्राजकः पर्तिवसति स्म । तस्यानेक-साधु-जन-दत्त-सूक्ष्म-वस्त्र-विक्रय-वशात्कालेन महती वित्त-मात्रा सञ्जाता । ततः स न कस्यचिद्विश्वसिति । नक्तं दिनं कक्षान्तरात्तां मात्रां न मुञ्चति । अथवा साधु चेदमुच्यते—
अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्ट-संश्रयाः ॥
अथाषाढ-भूतिर्नाम पर-वित्तापहारी धूर्तस्तामर्थ-मात्रां तस्य कक्षान्तर-गतां लक्षयित्वा व्यचिन्तयत्-कथं मयास्येयमर्थ-मात्रा हर्तव्या इति ।
तदत्र मठे तावद्दृढ-शिला-सञ्चय-वशाद्भित्ति-भेदो न भवति । उच्चैस्तरत्वाच्च द्वारे प्रवेशो न स्यात् । तदेनं माया-वचनैर्विश्वास्याहं छात्रतां व्रजामि येन स विश्वस्तः कदाचिद्विश्वासमेति । उक्तं च—
निस्पृहो नाधिकारी स्यान्नाकामी मण्डन-प्रियः । नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्फुट-वक्ता न वञ्चकः ॥
एवं निश्चित्य तस्यान्तिकमुपगम्य-ॐ नमः शिवाय-इति प्रोच्चार्य साष्टाङ्गं प्रणम्य च स-प्रश्रयमुवाच-भगवनसारः संसारोऽयम् । गिरि-नदी-वेगोपमं यौवनम् । तृणाग्नि-समं जीवितम् । शरद्-अभ्र-च्छाया-सदृशा भोगाः स्वप्न-सदृशो मित्र-पुत्र-कलत्र-भृत्य-वर्ग-सम्बन्धः । एवं मया सम्यक्परिज्ञातम् । तत्किं कुर्वतो मे संसार-समुद्रोत्तरणं भविष्यति ।
तच्छ्रुत्वा देव-शर्मा सादरमाह-वत्स ! धन्योऽसि यत्प्रथमे वयस्येवं विरक्ती-भावः । उक्तं च—
पूर्वं वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥
आदौ चित्ते ततः काये सतां संजायते जरा । असतां च पुनः काये नैव चित्ते कदाचन ॥
यच्च मां संसार-सागरोत्तरणोपायं पृच्छसि । तच्छ्रूयताम्—
शूद्रो वा यदि वान्योऽपि चण्डालोऽपि जटाधरः । दीक्षितः शिव-मन्त्रेण स भस्माङ्गी शिवो भवेत् ॥