Anuśāsanaparva Adhyāya 1
अनुशासनपर्व • अध्यायः 1
Anuśāsanaparva Adhyāya 1 of the classical Mahābhārata with 77 verses.
Total: 77 Verses
•
Citations: MBh 13.1.1–77
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 3 (Verses 30 shown)
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह । न च मे हृदये शान्तिरस्ति कृत्वेदमीदृशम् ॥
English Translation
Yudhishthira said O grandfather, peace of mind has been described to be subtile and of various forms. I have heard all your discourses, but have not still been able to acquire tranquillity of mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शमो
शम [m]
बहुविधाकारः
बहुविध [adj]
बहुविधाकारः
आकार [m]
सूक्ष्म
सूक्ष्म [adj]
उक्तः
वच् [2. P.]
पितामह
पितामह [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
हृदये
हृदय [n]
शान्तिर्
शान्ति [f]
अस्ति
अस् [2. P.]
कृत्वेदम्
कृ [2. Ā.]
कृत्वेदम्
इदम् [pron]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता त्वयानघ । स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि ॥
English Translation
Various means of quieting the mind have been described by you, O sire, but how can peace of mind be acquired from only a knowledge of the different sorts of tranquillity, when I myself have been the means of bringing all this about?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिन्न्
इदम् [pron]
अर्थे
अर्थ [mn]
बहुविधा
बहुविध [adj]
शान्तिर्
शान्ति [f]
उक्ता
वच् [2. P.]
त्वयानघ
त्वद् [pron]
त्वयानघ
अनघ [adj]
स्वकृते
स्व [adj]
स्वकृते
कृत [n]
का
क [pron]
नु
नु [ind]
शान्तिः
शान्ति [f]
स्याच्छमाद्
अस् [2. P.]
स्याच्छमाद्
शम [m]
बहुविधाद्
बहुविध [adj]
अपि
अपि [ind]
शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च । शमं नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन् ॥
English Translation
Seeing your body covered with arrows and bad sores, I cannot get, O hero, any peace of mind. thinking of the evils I have done.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शराचितशरीरं
शर [m]
शराचितशरीरं
आचि [5. Ā.]
शराचितशरीरं
शरीर [n]
हि
हि [ind]
तीव्रव्रणम्
तीव्र [adj]
तीव्रव्रणम्
व्रण [mn]
उदीक्ष्य
उदीक्ष् [1. P.]
च
च [ind]
शमं
शम [m]
नोपलभे
न [ind]
नोपलभे
उपलभ् [1. P.]
वीर
वीर [m]
दुष्कृतान्येव
दुष्कृत [n]
दुष्कृतान्येव
एव [ind]
चिन्तयन्
चिन्तय् [10. Ā.]
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम् । त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम् ॥
English Translation
Seeing your body, O bravest of the brave, covered with blood, like a hill covered with water from its springs, I am perishing with grief as the lotus in the rainy season.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं
रुधिर [n]
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं
अवसिच् [6. P.]
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं
अङ्ग [n]
प्रस्रवन्तं
प्रस्रु [1. Ā.]
यथाचलम्
यथा [ind]
यथाचलम्
अचल [m]
त्वां
त्वद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
सीदे
सद् [6. P.]
वर्षास्विवाम्बुजम्
वर्षा [f]
वर्षास्विवाम्बुजम्
इव [ind]
वर्षास्विवाम्बुजम्
अम्बुज [mn]
अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः । इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे । तथैवान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः ॥
English Translation
What can be more painful than this, that, for me, you, O grandfather have been reduced to this condition by my people fighting against their enemies on the battlefield.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतः
अतस् [ind]
कष्टतरं
कष्टतर [adj]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृत [n]
यत्
यद् [pron]
पितामहः
पितामह [m]
इमाम्
इदम् [pron]
अवस्थां
अवस्था [f]
गमितः
गमय् [10. Ā.]
प्रत्यमित्रै
प्रत्यमित्र [m]
रणाजिरे
रण [m]
रणाजिरे
अजिर [n]
तथैवान्ये
तथा [ind]
तथैवान्ये
एव [ind]
तथैवान्ये
अन्य [pron]
नृपतयः
नृपति [m]
सहपुत्राः
सह [ind]
सहपुत्राः
पुत्र [m]
सबान्धवाः
स [ind]
सबान्धवाः
बान्धव [m]
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशानुगाः । कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप ॥
English Translation
Tell us, O prince, what will befall us and the sons of Dhritarashtra, who, impelled by fate and anger, have done this hateful act.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
धार्तराष्ट्राश्च
धार्तराष्ट्र [m]
धार्तराष्ट्राश्च
च [ind]
कालमन्युवशानुगाः
काल [m]
कालमन्युवशानुगाः
मन्यु [mf]
कालमन्युवशानुगाः
वश [m]
कालमन्युवशानुगाः
अनुग [adj]
कृत्वेदं
कृ [2. Ā.]
कृत्वेदं
इदम् [pron]
निन्दितं
निन्द् [1. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
प्राप्स्यामः
प्राप् [1. P.]
कां
क [pron]
गतिं
गति [f]
नृप
नृप [m]
अहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा । न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ ॥
English Translation
But I, who am the cause of your death as well as of that of our friends, am denied all peace of mind by seeing you on the naked earth in this miserable plight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
ह्यन्तकरः
हि [ind]
ह्यन्तकरः
अन्त [m]
ह्यन्तकरः
कर [adj]
सुहृद्वधकरस्तथा
सुहृद् [m]
सुहृद्वधकरस्तथा
वध [m]
सुहृद्वधकरस्तथा
कर [adj]
सुहृद्वधकरस्तथा
तथा [ind]
न
न [ind]
शान्तिम्
शान्ति [f]
अधिगच्छामि
अधिगम् [1. Ā.]
पश्यंस्त्वां
दृश् [6. P.]
पश्यंस्त्वां
त्वद् [pron]
दुःखितं
दुःखित [adj]
क्षितौ
क्षिति [f]
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि । कर्मण्यस्मिन्महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम् ॥
English Translation
Bhishma said Why, O fortunate one, do you regard your soul, which is dependent, to be the cause of your deeds? Its inaction is subtle and imperceptible to the senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परतन्त्रं
परतन्त्र [adj]
कथं
कथम् [ind]
हेतुम्
हेतु [m]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
अनुपश्यसि
अनुपश् [4. Ā.]
कर्मण्यस्मिन्महाभाग
कर्मन् [n]
कर्मण्यस्मिन्महाभाग
इदम् [pron]
कर्मण्यस्मिन्महाभाग
महाभाग [adj]
सूक्ष्मं
सूक्ष्म [adj]
ह्येतद्
हि [ind]
ह्येतद्
एतद् [pron]
अतीन्द्रियम्
अतीन्द्रिय [adj]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः ॥
English Translation
Regarding it is cited the old discourse between Brahman, O king, and the Three-eyed Mahadeva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
संवादं
संवाद [m]
मृत्युगौतम्योः
मृत्यु [m]
मृत्युगौतम्योः
गौतमी [f]
काललुब्धकपन्नगैः
काल [m]
काललुब्धकपन्नगैः
लुब्धक [m]
काललुब्धकपन्नगैः
पन्नग [mn]
गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता । सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम् ॥
English Translation
There was, O son of Kunti, an old lady named Gautami, who was endued with great patience and peace of mind. One day she found her son dead on account of having been bitten by a serpent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमी
गौतमी [f]
नाम
नाम [ind]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
स्थविरा
स्थविर [adj]
शमसंयुता
शम [m]
शमसंयुता
संयुत [adj]
सर्पेण
सर्प [m]
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
स्वं
स्व [adj]
पुत्रम्
पुत्र [m]
अपश्यद्
पश् [4. Ā.]
गतचेतनम्
गम् [6. Ā.]
गतचेतनम्
चेतन [n]
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः । लुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत् ॥
English Translation
An angry fowler, named Arjunaka, bound the serpent with a string and brought it before Gautami.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
स्नायुपाशेन
स्नायु [fn]
स्नायुपाशेन
पाश [m]
बद्ध्वा
बन्ध् [4. P.]
सर्पम्
सर्प [m]
अमर्षितः
अमर्षित [adj]
लुब्धको
लुब्धक [m]
ऽर्जुनको
अर्जुनक [m]
नाम
नाम [ind]
गौतम्याः
गौतमी [f]
समुपानयत्
समुपानी [1. P.]
तां चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः । ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना ॥
English Translation
He then said to her. This wretched serpent has been the cause of your son's death. O blessed lady! Tell me quickly how this wretch is to be killed!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
चाब्रवीद्
च [ind]
चाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
अयं
इदम् [pron]
ते
त्वद् [pron]
स
तद् [pron]
पुत्रहा
पुत्र [m]
पुत्रहा
हन् [adj]
पन्नगाधमः
पन्नग [mn]
पन्नगाधमः
अधम [adj]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
महाभागे
महाभाग [adj]
वध्यतां
वध् [4. P.]
केन
क [pron]
हेतुना
हेतु [m]
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वा । न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति ॥
English Translation
Shall I throw it into the fire or shall I cut it into pieces? This infamous killer of a child should not live longer!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्नौ
अग्नि [m]
प्रक्षिप्यताम्
प्रक्षिप् [6. Ā.]
एष
एतद् [pron]
छिद्यतां
छिद् [1. P.]
खण्डशो
खण्डशस् [ind]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
न
न [ind]
ह्ययं
हि [ind]
ह्ययं
इदम् [pron]
बालहा
बाल [m]
बालहा
हन् [adj]
पापश्चिरं
पाप [adj]
पापश्चिरं
चिरम् [ind]
जीवितुम्
जीव् [1. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
विसृजैनमबुद्धिस्त्वं न वध्योऽर्जुनक त्वया । को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्ये सति चिन्तयन् ॥
English Translation
Gautami replied Do you, O Arjunaka of little understanding, set free this serpent! It should not be killed by you. Who is so foolish as not to care for the inevitable destiny that awaits him and make himself heavy for sinking into sin?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विसृजैनम्
विसृज् [4. Ā.]
विसृजैनम्
एनद् [pron]
अबुद्धिस्त्वं
अबुद्धि [adj]
अबुद्धिस्त्वं
त्वद् [pron]
न
न [ind]
वध्यो
वध् [4. P.]
ऽर्जुनक
अर्जुनक [m]
त्वया
त्वद् [pron]
को
क [pron]
ह्यात्मानं
हि [ind]
ह्यात्मानं
आत्मन् [m]
गुरुं
गुरु [m]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
प्राप्तव्ये
प्राप् [1. P.]
सति
अस् [2. P.]
चिन्तयन्
चिन्तय् [10. Ā.]
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः । मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके ॥
English Translation
Those who have made themselves light by performing virtuous deeds, manage to cross the sea of the world as a ship crosses the ocean. But those who have loaded themselves with sin sink into the bottom, as an arrow thrown into the water.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्लवन्ते
प्लु [1. P.]
धर्मलघवो
धर्म [mn]
धर्मलघवो
लघु [adj]
लोके
लोक [m]
ऽम्भसि
अम्भस् [n]
यथा
यथा [ind]
प्लवाः
प्लव [m]
मज्जन्ति
मज्ज् [1. Ā.]
पापगुरवः
पाप [n]
पापगुरवः
गुरु [adj]
शस्त्रं
शस्त्र [n]
स्कन्नम्
स्कन्द् [1. Ā.]
इवोदके
इव [ind]
इवोदके
उदक [n]
न चामृत्युर्भविता वै हतेऽस्मि;न्को वात्ययः स्यादहतेऽस्मिञ्जनस्य । अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तो;र्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम् ॥
English Translation
By killing this serpent, this my boy will not revive, and by letting it live, no harm will be caused to you. Who would go to the endless regions of Death by killing this living creature?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चामृत्युर्
च [ind]
चामृत्युर्
अमृत्यु [adj]
भविता
भू [1. Ā.]
वै
वै [ind]
हते
हन् [6. P.]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
को
क [pron]
वात्ययः
वा [ind]
वात्ययः
अत्यय [m]
स्याद्
अस् [2. P.]
अहते
अहत [adj]
ऽस्मिञ्
इदम् [pron]
जनस्य
जन [m]
अस्योत्सर्गे
इदम् [pron]
अस्योत्सर्गे
उत्सर्ग [m]
प्राणयुक्तस्य
प्राण [m]
प्राणयुक्तस्य
युज् [6. Ā.]
जन्तोर्
जन्तु [m]
मृत्योर्
मृत्यु [m]
लोकं
लोक [m]
को
क [pron]
नु
नु [ind]
गच्छेद्
गम् [6. Ā.]
अनन्तम्
अनन्त [adj]
जानाम्येवं नेह गुणागुणज्ञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवो वै भवन्ति । स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये ॥
English Translation
The fowler said I know, O lady, who know the difference between, right and wrong that great persons are pained at the miseries of all creatures. But these words which you have uttered carry instruction for only a selfcontained person. Therefore, I must kill this serpent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानाम्येवं
ज्ञा [4. Ā.]
जानाम्येवं
एवम् [ind]
नेह
न [ind]
नेह
इह [ind]
गुणागुणज्ञाः
गुण [mn]
गुणागुणज्ञाः
अगुण [m]
गुणागुणज्ञाः
ज्ञ [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
नियुक्ता
नियुज् [7. Ā.]
गुरवो
गुरु [m]
वै
वै [ind]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
स्वस्थस्यैते
स्वस्थ [adj]
स्वस्थस्यैते
एतद् [pron]
तूपदेशा
तु [ind]
तूपदेशा
उपदेश [m]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
क्षुद्रं
क्षुद्र [adj]
सर्पम्
सर्प [m]
एनं
एनद् [pron]
हनिष्ये
हन् [6. P.]
समीप्सन्तः कालयोगं त्यजन्ति; सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति । श्रेयः क्षयः शोचतां नित्यशो हि; तस्मात्त्याज्यं जहि शोकं हतेऽस्मिन् ॥
English Translation
Those who value peace of mind, attribute everything to the course of Time as the cause, but practical men soon pacify their grief. People, through perpetual error, fear loss of beatitude. Therefore, O lady, remove your grief by having this serpent killed (by me).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समीप्सन्तः
समीप्स् [Desid. Ā.]
कालयोगं
काल [m]
कालयोगं
योग [m]
त्यजन्ति
त्यज् [1. Ā.]
सद्यः
सद्यस् [ind]
शुचं
शुच् [f]
त्वर्थविदस्त्यजन्ति
तु [ind]
त्वर्थविदस्त्यजन्ति
अर्थ [mn]
त्वर्थविदस्त्यजन्ति
विद् [adj]
त्वर्थविदस्त्यजन्ति
त्यज् [1. Ā.]
श्रेयः
श्रेयस् [n]
क्षयः
क्षय [m]
शोचतां
शुच् [6. P.]
नित्यशो
नित्यशस् [ind]
हि
हि [ind]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
त्याज्यं
त्यज् [1. Ā.]
जहि
हा [1. P.]
शोकं
शोक [m]
हते
हन् [6. P.]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
न चैवार्तिर्विद्यतेऽस्मद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनो हि । नित्यायस्तो बालजनो न चास्ति; धर्मो ह्येष प्रभवाम्यस्य नाहम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चैवार्तिर्
च [ind]
चैवार्तिर्
एव [ind]
चैवार्तिर्
आर्ति [f]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
ऽस्मद्विधानां
अस्मद्विध [adj]
धर्मारामः
धर्म [mn]
धर्मारामः
आराम [m]
सततं
सततम् [ind]
सज्जनो
सत् [adj]
सज्जनो
जन [m]
हि
हि [ind]
नित्यायस्तो
नित्य [adj]
नित्यायस्तो
आयस् [4. P.]
बालजनो
बाल [m]
बालजनो
जन [m]
न
न [ind]
चास्ति
च [ind]
चास्ति
अस् [2. P.]
धर्मो
धर्म [mn]
ह्येष
हि [ind]
ह्येष
एतद् [pron]
प्रभवाम्यस्य
प्रभू [1. Ā.]
प्रभवाम्यस्य
इदम् [pron]
नाहम्
न [ind]
नाहम्
मद् [pron]
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातना । मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः ॥
English Translation
Brahmanas do not cherish resentment, because resentment leads to pain. Do you, O Goodman, forgive and set free this serpent out of mercy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
कोपो
कोप [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
कुतः
कुतस् [ind]
कोपाच्च
कोप [m]
कोपाच्च
च [ind]
यातना
यातना [f]
मार्दवात्
मार्दव [n]
क्षम्यतां
क्षम् [1. P.]
साधो
साधु [adj]
मुच्यताम्
मुच् [6. Ā.]
एष
एतद् [pron]
पन्नगः
पन्नग [mn]
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययं स्या;त्सद्यो लाभो बलवद्भिः प्रशस्तः । कालाल्लाभो यस्तु सद्यो भवेत; हते श्रेयः कुत्सिते त्वीदृशे स्यात् ॥
English Translation
The fowler replied Let us acquire great and inexhaustible merit in the next worlds by destroying (this creature), as a man gains great merit, and confers it on his victim as well, by sacrifice upon the altar! Merit is won by killing an enemy: by killing this despicable creature, you will acquire great and true merit in the next world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हत्वा
हन् [6. P.]
लाभः
लाभ [m]
श्रेय
श्रेयस् [n]
एवाव्ययं
एव [ind]
एवाव्ययं
अव्यय [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
सद्यो
सद्यस् [ind]
लाभो
लाभ [m]
बलवद्भिः
बलवत् [adj]
प्रशस्तः
प्रशंस् [1. Ā.]
कालाल्
काल [m]
लाभो
लाभ [m]
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
सद्यो
सद्यस् [ind]
भवेत
भू [1. Ā.]
हते
हन् [6. P.]
श्रेयः
श्रेयस् [adj]
कुत्सिते
कुत्सय् [Denom. Ā.]
त्वीदृशे
तु [ind]
त्वीदृशे
ईदृश [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
कार्थप्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः प्राप्य शत्रुं नमुक्त्वा । कस्मात्सौम्य भुजगे न क्षमेयं; मोक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम् ॥
English Translation
Gautami replied What good is there in torturing and destroying an enemy, and what good is acquired by not setting free an enemy in our power? Therefore. O you of kind face, why should we not forgive this serpent and try to acquire merit by setting it free.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कार्थप्राप्तिर्
क [pron]
कार्थप्राप्तिर्
अर्थ [mn]
कार्थप्राप्तिर्
प्राप्ति [f]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
शत्रुं
शत्रु [m]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
का
क [pron]
वा
वा [ind]
शान्तिः
शान्ति [f]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
शत्रुं
शत्रु [m]
नमुक्त्वा
न [ind]
नमुक्त्वा
मुच् [6. Ā.]
कस्मात्
कस्मात् [ind]
सौम्य
सौम्य [adj]
भुजगे
भुजग [m]
न
न [ind]
क्षमेयं
क्षम् [1. P.]
मोक्षं
मोक्ष [m]
वा
वा [ind]
किं
क [pron]
कारणं
कारण [n]
नास्य
न [ind]
नास्य
इदम् [pron]
कुर्याम्
कृ [2. Ā.]
अस्मादेकस्माद्बहवो रक्षितव्या; नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः । कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति; सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम् ॥
English Translation
The fowler replied A great number (of creatures)should be safeguarded against this one, instead of this single creature being protected. Virtuous men quit the vicious: do you, therefore, destroy the wicked creature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माद्
इदम् [pron]
एकस्माद्
एक [pron]
बहवो
बहु [adj]
रक्षितव्या
रक्ष् [4. P.]
नैको
न [ind]
नैको
एक [pron]
बहुभ्यो
बहु [adj]
गौतमि
गौतमी [f]
रक्षितव्यः
रक्ष् [4. P.]
कृतागसं
कृ [2. Ā.]
कृतागसं
आगस् [n]
धर्मविदस्त्यजन्ति
धर्म [mn]
धर्मविदस्त्यजन्ति
विद् [adj]
धर्मविदस्त्यजन्ति
त्यज् [1. Ā.]
सरीसृपं
सरीसृप [mn]
पापम्
पाप [adj]
इमं
इदम् [pron]
जहि
हा [1. P.]
त्वम्
त्वद् [pron]
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै । गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये; तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम् ॥
English Translation
Gautami replied By killing this serpent, my son, O fowler, will not regain his life, nor do I see that any other end will be attained by its death: therefore, do you, O fowler, set this living serpent free.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्मिन्
न [ind]
नास्मिन्
इदम् [pron]
हते
हन् [6. P.]
पन्नगे
पन्नग [mn]
पुत्रको
पुत्रक [m]
मे
मद् [pron]
सम्प्राप्स्यते
सम्प्राप् [5. Ā.]
लुब्धक
लुब्धक [m]
जीवितं
जीवित [n]
वै
वै [ind]
गुणं
गुण [mn]
चान्यं
च [ind]
चान्यं
अन्य [pron]
नास्य
न [ind]
नास्य
इदम् [pron]
वधे
वध [m]
प्रपश्ये
प्रपश् [4. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सर्पं
सर्प [m]
लुब्धक
लुब्धक [m]
मुञ्च
मुच् [6. Ā.]
जीवम्
जीव [adj]
वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै; यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव । शूली देवो देववृत्तं कुरु त्वं; क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूद्विशङ्का ॥
English Translation
The fowler said By destroying Vritra, Indra got the best portion (of sacrificial offerings), and by destroying a sacrifice Mahadeva secured his share of sacrificial offerings: do you, therefore, kill this serpent forthwith without any misgivings whatsoever.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृत्रं
वृत्र [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
देवराट्
देवराज् [m]
श्रेष्ठभाग्
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठभाग्
भाज् [adj]
वै
वै [ind]
यज्ञं
यज्ञ [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
भागम्
भाग [m]
अवाप
अवाप् [5. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
शूली
शूलिन् [m]
देवो
देव [m]
देववृत्तं
देव [m]
देववृत्तं
वृत् [3. P.]
कुरु
कृ [2. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
सर्पं
सर्प [m]
जहि
हा [1. P.]
मा
मा [ind]
भूद्
भू [1. Ā.]
विशङ्का
विशङ्का [f]
असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति । लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असकृत्
असकृत् [ind]
प्रोच्यमानापि
प्रवच् [2. P.]
प्रोच्यमानापि
अपि [ind]
गौतमी
गौतमी [f]
भुजगं
भुजग [m]
प्रति
प्रति [ind]
लुब्धकेन
लुब्धक [m]
महाभागा
महाभाग [adj]
पापे
पाप [n]
नैवाकरोन्मतिम्
न [ind]
नैवाकरोन्मतिम्
एव [ind]
नैवाकरोन्मतिम्
कृ [2. Ā.]
नैवाकरोन्मतिम्
मति [f]
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः । उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः ॥
English Translation
Bhishma said Although repeatedly urged on by the fowler for the destruction of the serpent, the great Gautami did nor bend her mind to that sinful deed. Painfully fettered with the cord, sighing a little and keeping up its composure with great difficulty, the serpent then uttered these words slowly, in a human voice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ईषद्
ईषत् [ind]
उच्छ्वसमानस्तु
उच्छ्वस् [2. Ā.]
उच्छ्वसमानस्तु
तु [ind]
कृच्छ्रात्
कृच्छ्र [mn]
संस्तभ्य
संस्तम्भ् [9. Ā.]
पन्नगः
पन्नग [mn]
उत्ससर्ज
उत्सृज् [6. Ā.]
गिरं
गिर् [f]
मन्दां
मन्द [adj]
मानुषीं
मानुष [adj]
पाशपीडितः
पाश [m]
पाशपीडितः
पीडय् [10. Ā.]
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश । अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत् ॥
English Translation
The serpent said O foolish Arjunaka, what is my fanlt? I have no will of my own, and am not independent! Death sent me on this work.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
न्वर्जुनक
नु [ind]
न्वर्जुनक
अर्जुनक [m]
दोषो
दोष [mn]
ऽत्र
अत्र [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
मम
मद् [pron]
बालिश
बालिश [m]
अस्वतन्त्रं
अ [ind]
अस्वतन्त्रं
स्वतन्त्र [adj]
हि
हि [ind]
मां
मद् [pron]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
विवशं
विवश [adj]
यद्
यत् [ind]
अचूचुदत्
चुद् [1. Ā.]
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया । तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम् ॥
English Translation
By his order have I bitten this child, and not out of any anger or option an my part. Therefore, if there be any sin in this, O fowler, the sin is his.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यायं
तद् [pron]
तस्यायं
इदम् [pron]
वचनाद्
वचन [n]
दष्टो
दंश् [1. Ā.]
न
न [ind]
कोपेन
कोप [m]
न
न [ind]
काम्यया
काम्या [f]
तस्य
तद् [pron]
तत्
तद् [pron]
किल्बिषं
किल्बिष [mn]
लुब्ध
लुब्ध [m]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
यदि
यदि [ind]
किल्बिषम्
किल्बिष [mn]