Śāntiparva Adhyāya 125
शान्तिपर्व • अध्यायः 125
Śāntiparva Adhyāya 125 of the classical Mahābhārata with 35 verses.
Total: 35 Verses
•
Citations: MBh 12.125.1–35
•
250 Lexicon Terms
शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह । कथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे ॥
English Translation
Yudhishthira said You have said, O grandfather, that conduct is the first thing (for a man). Whence, however, does Hope arise? Tell me what it is.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीलं
शील [mn]
प्रधानं
प्रधान [n]
पुरुषे
पुरुष [m]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
पितामह
पितामह [m]
कथम्
कथम् [ind]
आशा
आशा [f]
समुत्पन्ना
समुत्पद् [4. P.]
या
यद् [pron]
च
च [ind]
सा
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वदस्व
वद् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह । छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय ॥
English Translation
This great doubt has occupied my mind. There is no other person than you, Osubjugator of hostile towns, who can remove it!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संशयो
संशय [m]
मे
मद् [pron]
महान्
महत् [adj]
एष
एतद् [pron]
समुत्पन्नः
समुत्पद् [4. P.]
पितामह
पितामह [m]
छेत्ता
छेत्तृ [adj]
च
च [ind]
तस्य
तद् [pron]
नान्यो
न [ind]
नान्यो
अन्य [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
परपुरंजय
परपुरंजय [adj]
पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने । प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो ॥
English Translation
O grandfather, I had great hope about Suyodhana that when a battle was about to take place, he would, O lord, do what was proper.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितामहाशा
पितामह [m]
पितामहाशा
आशा [f]
महती
महत् [adj]
ममासीद्धि
मद् [pron]
ममासीद्धि
अस् [2. P.]
ममासीद्धि
हि [ind]
सुयोधने
सुयोधन [m]
प्राप्ते
प्राप् [1. P.]
युद्धे
युद्ध [n]
तु
तु [ind]
यद्
यद् [pron]
युक्तं
युक्त [adj]
तत्
तद् [pron]
कर्तायम्
कृ [2. Ā.]
कर्तायम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
प्रभो
प्रभु [adj]
सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते । तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम् ॥
English Translation
Hope is tne sheet-anchor of every man. When that hope is destroyed, great grief follows which, forsooth, is almost equal to death itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वस्याशा
सर्व [pron]
सर्वस्याशा
आशा [f]
सुमहती
सु [ind]
सुमहती
महत् [adj]
पुरुषस्योपजायते
पुरुष [m]
पुरुषस्योपजायते
उपजन् [4. P.]
तस्यां
तद् [pron]
विहन्यमानायां
विहन् [2. Ā.]
दुःखो
दुःख [adj]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
असंशयम्
असंशयम् [ind]
सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना । धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम ॥
English Translation
Fool that I am, Dhritarashtra's wicked son, Duryodhana, destroyed the hope I had entertained. Mark, O king, the foolishness of my mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
हताशो
हन् [6. P.]
हताशो
आशा [f]
दुर्बुद्धिः
दुर्बुद्धि [adj]
कृतस्तेन
कृ [2. Ā.]
कृतस्तेन
तद् [pron]
दुरात्मना
दुरात्मन् [adj]
धार्तराष्ट्रेण
धार्तराष्ट्र [m]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मन्दात्मतां
मन्द [adj]
मन्दात्मतां
आत्मन् [m]
मन्दात्मतां
ता [f]
मम
मद् [pron]
आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात् । आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः ॥
English Translation
I think that hope is bigger than a mountain with all its trees. Or, perhaps, it is bigger than the sky itself. Or, perhaps, O king, it is really immeasurable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आशां
आशा [f]
महत्तरां
महत्तर [adj]
मन्ये
मन् [8. P.]
पर्वताद्
पर्वत [mn]
अपि
अपि [ind]
सद्रुमात्
स [ind]
सद्रुमात्
द्रुम [m]
आकाशाद्
आकाश [mn]
अपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
राजन्न्
राजन् [m]
अप्रमेयैव
अप्रमेय [adj]
अप्रमेयैव
एव [ind]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा । दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः ॥
English Translation
Hope, O chief of the Kurus, is highly difficult of being understood and equally difficult of being conquered. Seeing this last attribute of Hope, I ask, what else is so unconquerable as this?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
कुरुश्रेष्ठ
कुरु [m]
कुरुश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
दुर्विचिन्त्या
दुर्विचिन्त्य [adj]
सुदुर्लभा
सु [ind]
सुदुर्लभा
दुर्लभ [adj]
दुर्लभत्वाच्च
दुर्लभ [adj]
दुर्लभत्वाच्च
त्व [n]
दुर्लभत्वाच्च
च [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
किम्
क [pron]
अन्यद्
अन्य [pron]
दुर्लभं
दुर्लभ [adj]
ततः
ततस् [ind]
अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् । इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च ॥
English Translation
Bhishma said I shall describe to you, O Yudhishthira, regarding it, the discourse between Sumitra and Rishabha that took place in days of yore, Listen to it!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
ते
त्वद् [pron]
वर्तयिष्यामि
वर्तय् [10. Ā.]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
निबोध
निबुध् [4. P.]
तत्
तद् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
सुमित्रस्य
सुमित्र [m]
निर्वृत्तम्
निर्वृत् [1. Ā.]
ऋषभस्य
ऋषभ [m]
च
च [ind]
सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः । ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ॥
English Translation
A royal sage of the Haihaya family, Sumitra by namre, went a hunting. Having pierced a deer with a straight arrow, he pursued it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुमित्रो
सुमित्र [m]
नाम
नाम [ind]
राजर्षिर्
राजर्षि [m]
हैहयो
हैहय [m]
मृगयां
मृगया [f]
गतः
गम् [6. Ā.]
ससार
सृ [3. Ā.]
स
तद् [pron]
मृगं
मृग [m]
विद्ध्वा
व्यध् [4. Ā.]
बाणेन
बाण [m]
नतपर्वणा
नम् [1. Ā.]
नतपर्वणा
पर्वन् [n]
स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमः । स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात् ॥
English Translation
Endued with great strength, the deer ran ahead, with the arrow sticking to him. The king was equally powerful, and accordingly pursued his precious game with great speed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मृगो
मृग [m]
बाणम्
बाण [m]
आदाय
आदा [4. Ā.]
ययावमितविक्रमः
या [2. Ā.]
ययावमितविक्रमः
अमित [adj]
ययावमितविक्रमः
विक्रम [m]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
राजा
राजन् [m]
बली
बलिन् [adj]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
ससार
सृ [3. Ā.]
मृगम्
मृग [m]
अन्तिकात्
अन्तिक [n]
ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगः । मुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत् ॥
English Translation
The animal, highly fleet, quickly ran a low ground and then a level plain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
निम्नं
निम्न [adj]
स्थलं
स्थल [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
स
तद् [pron]
मृगो
मृग [m]
ऽद्रवद्
द्रु [1. Ā.]
आशुगः
आशु [ind]
आशुगः
ग [adj]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
एव
एव [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
समेन
सम [pron]
स
तद् [pron]
पथागमत्
पथिन् [m]
पथागमत्
आगम् [6. P.]
ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन च । ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा ॥
English Translation
The king, young, active, and strong, and armed with bow and sword and protected with a coat of mail, still pursued it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
तारुण्याद्
तारुण्य [n]
औरसेन
औरस [adj]
बलेन
बल [mn]
च
च [ind]
ससार
सृ [3. Ā.]
बाणासनभृत्
बाणासन [n]
बाणासनभृत्
भृत् [adj]
सखड्गो
स [ind]
सखड्गो
खड्ग [mn]
हंसवत्
हंस [m]
हंसवत्
वत् [ind]
तदा
तदा [ind]
तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च । अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन् ॥
English Translation
Having none with him to chase the animal through the forest, the king crossed many rivers and lakes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तीर्त्वा
तृ [3. P.]
नदान्नदीश्चैव
नद [m]
नदान्नदीश्चैव
नदी [f]
नदान्नदीश्चैव
च [ind]
नदान्नदीश्चैव
एव [ind]
पल्वलानि
पल्वल [n]
वनानि
वन [n]
च
च [ind]
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य
अभ्यतिक्रम् [1. P.]
ससारैव
सृ [3. Ā.]
ससारैव
एव [ind]
वने
वन [n]
चरन्
चर् [1. Ā.]
स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम् । पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः ॥
English Translation
Possessed of great fleetness the animal, at its will, appearing now and then before the king, ran on with great quickness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
कामान्मृगो
काम [m]
कामान्मृगो
मृग [m]
राजन्न्
राजन् [m]
आसाद्यासाद्य
आसादय् [10. Ā.]
आसाद्यासाद्य
आसादय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
नृपम्
नृप [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अभ्येति
अभी [4. Ā.]
जवनो
जवन [adj]
जवेन
जव [m]
महता
महत् [adj]
ततः
ततस् [ind]
स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः । प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥
English Translation
Pierced with many arrows by the king, that wild animal, O monarch, as if in sport, again and again lessened the distance between itself and the pursuer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
बाणैर्
बाण [m]
बहुभिः
बहु [adj]
समभ्यस्तो
समभ्यस् [1. P.]
वनेचरः
वनेचर [adj]
प्रक्रीडन्न्
प्रक्रीड् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अभ्येति
अभी [4. Ā.]
चान्तिकम्
च [ind]
चान्तिकम्
अन्तिक [n]
पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः । अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥
English Translation
Repeatedly showing its quickness and crossing one forest after another, it now and then appeared before the king at a near point.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनश्च
पुनर् [ind]
पुनश्च
च [ind]
जवम्
जव [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
जवनो
जवन [adj]
मृगयूथपः
मृग [m]
मृगयूथपः
यूथप [m]
प्रक्रीडन्न्
प्रक्रीड् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अभ्येति
अभी [4. Ā.]
चान्तिकम्
च [ind]
चान्तिकम्
अन्तिक [n]
तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः । समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत् ॥
English Translation
At last, taking up a very excellent arrow, sharp, terrible, and capable of cutting the very vitals, the crusher of foes, set it on his bowstring.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
मर्मच्छिदं
मर्मन् [n]
मर्मच्छिदं
छिद् [adj]
घोरं
घोर [adj]
सुमित्रो
सुमित्र [m]
ऽमित्रकर्शनः
अमित्र [mf]
ऽमित्रकर्शनः
कर्शन [adj]
समादाय
समादा [3. Ā.]
शरश्रेष्ठं
शर [m]
शरश्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
कार्मुकान्
कार्मुक [n]
निरवासृजत्
निरवसृज् [6. Ā.]
ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः । तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव ॥
English Translation
That huge animal then, as if laughing at the pursuer's efforts, suddenly went to a great distance by reaching a point full four miles ahead of the range of the arrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गव्यूतिमात्रेण
गव्यूति [f]
गव्यूतिमात्रेण
मात्र [n]
मृगयूथपयूथपः
मृग [m]
मृगयूथपयूथपः
यूथप [m]
मृगयूथपयूथपः
यूथप [m]
तस्य
तद् [pron]
बाणपथं
बाण [m]
बाणपथं
पथ [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
तस्थिवान्
स्था [1. Ā.]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः । प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत् ॥
English Translation
That effulgent arrow accordingly fell on the ground. The deer entered a large forest, but the king still pursued it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्निपतिते
तद् [pron]
तस्मिन्निपतिते
निपत् [1. Ā.]
बाणे
बाण [m]
भूमौ
भूमि [f]
प्रज्वलिते
प्रज्वल् [1. P.]
ततः
ततस् [ind]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
महारण्यं
महत् [adj]
महारण्यं
अरण्य [n]
मृगो
मृग [m]
राजाप्यथाद्रवत्
राजन् [m]
राजाप्यथाद्रवत्
अपि [ind]
राजाप्यथाद्रवत्
अथ [ind]
राजाप्यथाद्रवत्
द्रु [1. Ā.]
प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम् । आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः ॥
English Translation
Bhishma said Having entered that large forest, the king arrived at an asylum of ascetics. Worn out with toil, he sat himself down for rest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
महारण्यं
महत् [adj]
महारण्यं
अरण्य [n]
मृगो
मृग [m]
राजाप्यथाद्रवत्
राजन् [m]
राजाप्यथाद्रवत्
अपि [ind]
राजाप्यथाद्रवत्
अथ [ind]
राजाप्यथाद्रवत्
द्रु [1. Ā.]
आससाद
आसद् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
राजा
राजन् [m]
श्रान्तश्चोपाविशत्
श्रम् [1. Ā.]
श्रान्तश्चोपाविशत्
च [ind]
श्रान्तश्चोपाविशत्
उपविश् [6. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा । समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥
English Translation
Seeing him armed with bow, exhausted with toil, and hungry, the ascetics approached him and honoured him duly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
कार्मुकधरं
कार्मुक [n]
कार्मुकधरं
धर [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
श्रमार्तं
श्रम [m]
श्रमार्तं
आर्त [adj]
क्षुधितं
क्षुध् [4. P.]
तदा
तदा [ind]
समेत्य
समे [2. P.]
ऋषयस्तस्मिन्
ऋषि [m]
ऋषयस्तस्मिन्
तद् [pron]
पूजां
पूजा [f]
चक्रुर्
कृ [2. Ā.]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम् । केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषयो
ऋषि [m]
राजशार्दूलम्
राजन् [m]
राजशार्दूलम्
शार्दूल [m]
अपृच्छन्
प्रच्छ् [1. P.]
स्वं
स्व [adj]
प्रयोजनम्
प्रयोजन [n]
केन
क [pron]
भद्रमुखार्थेन
भद्र [adj]
भद्रमुखार्थेन
मुख [n]
भद्रमुखार्थेन
अर्थ [mn]
सम्प्राप्तो
सम्प्राप् [5. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
तपोवनम्
तपस् [n]
तपोवनम्
वन [n]
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर । एतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद । कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः ॥
English Translation
We wish to hear whence you are coming, O giver of honours! Tell us also in what family you are born and what your name is!-
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पदातिर्
पदाति [m]
बद्धनिस्त्रिंशो
बन्ध् [4. P.]
बद्धनिस्त्रिंशो
निस्त्रिंश [m]
धन्वी
धन्विन् [adj]
बाणी
बाणिन् [adj]
नरेश्वर
नरेश्वर [m]
एतद्
एतद् [pron]
इच्छाम
इष् [1. P.]
विज्ञातुं
विज्ञा [9. Ā.]
कुतः
कुतस् [ind]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
मानद
मानद [adj]
कस्मिन्
क [pron]
कुले
कुल [n]
हि
हि [ind]
जातस्त्वं
जन् [4. P.]
जातस्त्वं
त्वद् [pron]
किंनामासि
किंनामन् [adj]
किंनामासि
अस् [2. P.]
ब्रवीहि
ब्रू [2. Ā.]
नः
मद् [pron]
ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ । आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
सर्वेभ्यो
सर्व [pron]
द्विजेभ्यः
द्विज [m]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
आचख्यौ
आख्या [4. P.]
तद्
तद् [pron]
यथान्यायं
यथान्यायम् [ind]
परिचर्यां
परिचर्या [f]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः । चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः । बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हैहयानां
हैहय [m]
कुले
कुल [n]
जातः
जन् [4. P.]
सुमित्रो
सुमित्र [m]
मित्रनन्दनः
मित्र [mn]
मित्रनन्दनः
नन्दन [adj]
चरामि
चर् [1. Ā.]
मृगयूथानि
मृग [m]
मृगयूथानि
यूथ [mn]
निघ्नन्
निहन् [2. Ā.]
बाणैः
बाण [m]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
बलेन
बल [mn]
महता
महत् [adj]
गुप्तः
गुप् [1. Ā.]
सामात्यः
स [ind]
सामात्यः
अमात्य [m]
सावरोधनः
स [ind]
सावरोधनः
अवरोधन [n]
मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान् । तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया । भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः ॥
English Translation
In chasing it I have, purposelessly arrived at this forest and find myself before you, shorn of splendour, toil worn, and with hope disappointed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृगस्तु
मृग [m]
मृगस्तु
तु [ind]
विद्धो
व्यध् [4. Ā.]
बाणेन
बाण [m]
मया
मद् [pron]
सरति
सृ [3. Ā.]
शल्यवान्
शल्यवत् [adj]
तं
तद् [pron]
द्रवन्तम्
द्रु [1. Ā.]
अनु
अनु [ind]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
वनम्
वन [n]
एतद्
एतद् [pron]
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
भवत्सकाशे
भवत् [adj]
भवत्सकाशे
सकाश [m]
नष्टश्रीर्
नश् [1. P.]
नष्टश्रीर्
श्री [f]
हताशः
हन् [6. P.]
हताशः
आशा [f]
श्रमकर्शितः
श्रम [m]
श्रमकर्शितः
कर्शय् [10. P.]
किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः । भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः ॥
English Translation
What can be more pitiable than this, viz., that I have arrived at this hermitage, exhausted with toil, shorn of the signs of royalty, and disappointed of my hopes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
दुःखम्
दुःख [n]
अतो
अतस् [ind]
ऽन्यद्
अन्य [pron]
वै
वै [ind]
यद्
यत् [ind]
अहं
मद् [pron]
श्रमकर्शितः
श्रम [m]
श्रमकर्शितः
कर्शय् [10. P.]
भवताम्
भवत् [adj]
आश्रमं
आश्रम [mn]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
हताशो
हन् [6. P.]
हताशो
आशा [f]
नष्टलक्षणः
नश् [1. P.]
नष्टलक्षणः
लक्षण [n]
न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः । दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम ॥
English Translation
I am not at all sorry, Oh ye ascetics, at my being now divested of the sins of royalty or at my being now at a distance from my capital. I feel, however, a great grief for my hopes being frustrated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
राजलक्षणत्यागो
राजन् [m]
राजलक्षणत्यागो
लक्षण [n]
राजलक्षणत्यागो
त्याग [m]
न
न [ind]
पुरस्य
पुर [n]
तपोधनाः
तपोधन [adj]
दुःखं
दुःख [n]
करोति
कृ [2. Ā.]
तत्
तद् [pron]
तीव्रं
तीव्र [adj]
यथाशा
यथा [ind]
यथाशा
आशा [f]
विहता
विहन् [2. Ā.]
मम
मद् [pron]
हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः । महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा । आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः ॥
English Translation
The king of mountains, viz., Himavat, and that vast receptacle of waters, viz., the ocean, cannot, for its vastness, equal the extent of the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
वा
वा [ind]
महाशैलः
महत् [adj]
महाशैलः
शैल [mn]
समुद्रो
समुद्र [m]
वा
वा [ind]
महोदधिः
महत् [adj]
महोदधिः
उदधि [m]
महत्त्वान्नान्वपद्येतां
महत् [adj]
महत्त्वान्नान्वपद्येतां
त्व [n]
महत्त्वान्नान्वपद्येतां
न [ind]
महत्त्वान्नान्वपद्येतां
अनुपद् [4. P.]
रोदस्योर्
रोदसी [f]
अन्तरं
अन्तर [n]
यथा
यथा [ind]
आशायास्तपसि
आशा [f]
आशायास्तपसि
तपस् [n]
श्रेष्ठास्तथा
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठास्तथा
तथा [ind]
नान्तम्
न [ind]
नान्तम्
अन्त [m]
अहं
मद् [pron]
गतः
गम् [6. Ā.]
भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः । भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवतां
भवत् [adj]
विदितं
विद् [6. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
सर्वज्ञा
सर्व [pron]
सर्वज्ञा
ज्ञ [adj]
हि
हि [ind]
तपोधनाः
तपोधन [adj]
भवन्तः
भवत् [adj]
सुमहाभागास्तस्मात्
सु [ind]
सुमहाभागास्तस्मात्
महाभाग [adj]
सुमहाभागास्तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्रक्ष्यामि
प्रच्छ् [1. P.]
संशयम्
संशय [m]
आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा । किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वः । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम् ॥
English Translation
You are also highly blessed. I beg you, therefore, to remove my doubt. Which of these two appears vaster to you, hope of man, or the wide sky? I desire to hear fully, what is so unconquerable as hope.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आशावान्
आशावत् [adj]
पुरुषो
पुरुष [m]
यः
यद् [pron]
स्याद्
अस् [2. P.]
अन्तरिक्षम्
अन्तरिक्ष [n]
अथापि
अथ [ind]
अथापि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
ज्यायस्तरं
ज्यायस्तर [adj]
लोके
लोक [m]
महत्त्वात्
महत् [adj]
महत्त्वात्
त्व [n]
प्रतिभाति
प्रतिभा [2. P.]
वः
त्वद् [pron]
एतद्
एतद् [pron]
इच्छामि
इष् [1. P.]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
श्रोतुं
श्रु [4. P.]
किम्
क [pron]
इह
इह [ind]
दुर्लभम्
दुर्लभ [adj]
यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम् । न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः ॥
English Translation
If the subject be one which you can properly describe, then tell me all about it forthwith. I do not wish, ye foremost of the twice-born, to hear anything from you be a mystery and improper to describe. that may
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
गुह्यं
गुह्य [adj]
तपोनित्या
तपस् [n]
तपोनित्या
नित्य [adj]
न
न [ind]
वो
त्वद् [pron]
ब्रूतेह
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूतेह
इह [ind]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
गुह्यम्
गुह्य [adj]
अतः
अतस् [ind]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
द्विजपुंगवाः
द्विज [m]
द्विजपुंगवाः
पुंगव [m]
भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः । यदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः ॥
English Translation
If again the subject be injurious to your penances, I would not wish you to describe. If the question asked by me be a befitting subject of discourse, I would then wish to hear the cause fully. Devoted to penances as ye are, do ye all instruct me on the subject.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवत्तपोविघातो
भवत् [adj]
भवत्तपोविघातो
तपस् [n]
भवत्तपोविघातो
विघात [m]
वा
वा [ind]
येन
येन [ind]
स्याद्
अस् [2. P.]
विरमे
विरम् [1. P.]
ततः
ततस् [ind]
यदि
यदि [ind]
वास्ति
वा [ind]
वास्ति
अस् [2. P.]
कथायोगो
कथा [f]
कथायोगो
योग [m]
यो
यद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
प्रश्नो
प्रश्न [m]
मयेरितः
मद् [pron]
मयेरितः
ईरय् [10. Ā.]
एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
तप्यसे
तप् [4. Ā.]
पुत्र
पुत्र [m]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
भवन्तो
भवत् [adj]
हि
हि [ind]
तपोनित्या
तपस् [n]
तपोनित्या
नित्य [adj]
ब्रूयुर्
ब्रू [2. Ā.]
एतत्
एतद् [pron]
समाहिताः
समाहित [adj]