Śāntiparva Adhyāya 94
शान्तिपर्व • अध्यायः 94
Śāntiparva Adhyāya 94 of the classical Mahābhārata with 39 verses.
Total: 39 Verses
•
Citations: MBh 12.94.1–39
•
250 Lexicon Terms
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः । तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥
English Translation
When the king, who is powerful acts unfairly towards the Weak, persons born in his family imitate the same conduct.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्राधर्मं
यत्र [ind]
यत्राधर्मं
अधर्म [m]
प्रणयते
प्रणी [1. Ā.]
दुर्बले
दुर्बल [adj]
बलवत्तरः
बलवत्तर [adj]
तां
तद् [pron]
वृत्तिम्
वृत्ति [f]
उपजीवन्ति
उपजीव् [1. Ā.]
ये
यद् [pron]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
तदन्वयाः
तद् [pron]
तदन्वयाः
अन्वय [m]
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् । अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥
English Translation
Others, again, imitate that wretch who commits sins. Such imitation of the man who does not care for restraints soon brings destruction upon the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजानम्
राजन् [m]
अनुवर्तन्ते
अनुवृत् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
पापाभिप्रवर्तकम्
पाप [n]
पापाभिप्रवर्तकम्
अभिप्रवर्तक [adj]
अविनीतमनुष्यं
अविनीत [adj]
अविनीतमनुष्यं
मनुष्य [m]
तत्
तद् [pron]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
विनश्यति
विनश् [4. Ā.]
यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः । तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥
English Translation
The conduct of a king, who observes his proper duties, is accepted by men in general as a model for imitation. The conduct, however, of a king, who deviates from his duties, is not tolerated by his very kinsmen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यत् [ind]
वृत्तिम्
वृत्ति [f]
उपजीवन्ति
उपजीव् [1. Ā.]
प्रकृतिस्थस्य
प्रकृति [f]
प्रकृतिस्थस्य
स्थ [adj]
मानवाः
मानव [m]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
विषमस्थस्य
विषम [n]
विषमस्थस्य
स्थ [adj]
स्वजनो
स्व [adj]
स्वजनो
जन [m]
ऽपि
अपि [ind]
न
न [ind]
मृष्यते
मृष् [2. P.]
साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम् । अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥
English Translation
That rash king, who, neglecting the injunctions laid down in scriptures, acts with high-handedness in his kingdom, very soon meets with fall.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साहसप्रकृतिर्
साहस [n]
साहसप्रकृतिर्
प्रकृति [f]
यत्र
यत्र [ind]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
उल्बणम्
उल्बण [adj]
साहसप्रकृती
साहस [n]
साहसप्रकृती
प्रकृति [f]
राजा
राजन् [m]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
एव
एव [ind]
विनश्यति
विनश् [4. Ā.]
योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते । जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥
English Translation
That Kshatriya, who does not follow the conduct observed from days of yore by other Kshatriyas conquered or unconquered, deviates from Kshatriyas duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
ऽत्यन्ताचरितां
अत्यन्त [adj]
ऽत्यन्ताचरितां
आचर् [1. Ā.]
वृत्तिं
वृत्ति [f]
क्षत्रियो
क्षत्रिय [m]
नानुवर्तते
न [ind]
नानुवर्तते
अनुवृत् [1. Ā.]
जितानाम्
जि [9. P.]
अजितानां
अजित [adj]
च
च [ind]
क्षत्रधर्माद्
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्माद्
धर्म [mn]
अपैति
अपे [2. Ā.]
सः
तद् [pron]
द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे । यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥
English Translation
Having captured in battle a royal enemy that did some good to the conqueror on a former occasion, that king, who, does not, out of malice, honour him, is said to deviate from Kshatriya duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विषन्तं
द्विष् [1. P.]
कृतकर्माणं
कृ [2. Ā.]
कृतकर्माणं
कर्मन् [n]
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
नृपती
नृपति [m]
रणे
रण [m]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
मानयते
मानय् [10. Ā.]
द्वेषात्
द्वेष [m]
क्षत्रधर्माद्
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्माद्
धर्म [mn]
अपैति
अपे [2. Ā.]
सः
तद् [pron]
शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदि । प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥
English Translation
The king should show his power, live merrily, and do what is necessary in times of danger. Such a king is loved of all creatures and never falls away from prosperity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शक्तः
शक् [4. P.]
स्यात्
अस् [2. P.]
सुमुखो
सु [ind]
सुमुखो
मुख [n]
राजा
राजन् [m]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
कारुण्यम्
कारुण्य [n]
आपदि
आपद् [f]
प्रियो
प्रिय [adj]
भवति
भू [1. Ā.]
भूतानां
भूत [mn]
न
न [ind]
च
च [ind]
विभ्रश्यते
विभ्रंश् [4. P.]
श्रियः
श्री [f]
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् । नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत् ॥
English Translation
If you do evil to any person, you should, when the times comes, do him good. One who is not loved becomes an object of love if he does what is good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्रियं
अप्रिय [adj]
यस्य
यद् [pron]
कुर्वीत
कृ [2. Ā.]
भूयस्तस्य
भूयस् [ind]
भूयस्तस्य
तद् [pron]
प्रियं
प्रिय [n]
चरेत्
चर् [1. Ā.]
नचिरेण
नचिरेण [ind]
प्रियः
प्रिय [adj]
स
तद् [pron]
स्याद्
अस् [2. P.]
यो
यद् [pron]
ऽप्रियः
अप्रिय [adj]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आचरेत्
आचर् [1. Ā.]
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः । न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥
English Translation
Falsehoods should be avoided. You should do good to others without being asked for the same. You should never abandon righteousness from lust or anger or malice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृषावादं
मृषा [ind]
मृषावादं
वाद [m]
परिहरेत्
परिहृ [1. Ā.]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
प्रियम्
प्रिय [adj]
अयाचितः
अयाचित [adj]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
कामाद्
काम [m]
भयाल्
भय [n]
लोभात्
लोभ [m]
क्रोधाद्
क्रोध [m]
वा
वा [ind]
धर्मम्
धर्म [mn]
उत्सृजेत्
उत्सृज् [6. Ā.]
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत् । न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥
English Translation
Do not reply harshly when questioned by anybody. Do not utter mean words. Never be in a hurry to do anything. Never cherish malice. By such means an enemy is won over.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नापत्रपेत
न [ind]
नापत्रपेत
अपत्रप् [1. P.]
प्रश्नेषु
प्रश्न [m]
नाभिभव्यां
न [ind]
नाभिभव्यां
अभिभू [1. P.]
गिरं
गिर् [f]
सृजेत्
सृज् [2. P.]
न
न [ind]
त्वरेत
त्वर् [1. P.]
न
न [ind]
चासूयेत्
च [ind]
चासूयेत्
असूय् [Denom. Ā.]
तथा
तथा [ind]
संगृह्यते
संग्रह् [6. P.]
परः
पर [pron]
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् । न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥
English Translation
Do not be overjoyed when anything pleasant occurs, nor give away to sorrow when anything disagreeable occurs. Never grieve when your wealth is exhausted, and always remember the duty of doing good to your subjects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रिये
प्रिय [adj]
नातिभृशं
न [ind]
नातिभृशं
अति [ind]
नातिभृशं
भृशम् [ind]
हृष्येद्
हृष् [1. P.]
अप्रिये
अप्रिय [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
संज्वरेत्
संज्वर् [1. P.]
न
न [ind]
मुह्येद्
मुह् [4. Ā.]
अर्थकृच्छ्रेषु
अर्थ [mn]
अर्थकृच्छ्रेषु
कृच्छ्र [mn]
प्रजाहितम्
प्रजा [f]
प्रजाहितम्
हित [adj]
अनुस्मरन्
अनुस्मृ [1. Ā.]
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः । तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥
English Translation
That king, who always does what is agreeable by natural inclination, acquires success in all his undertakings and is never shorn of prosperity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
गुणतो
गुण [mn]
वसुधाधिपः
वसुधाधिप [m]
तस्य
तद् [pron]
कर्माणि
कर्मन् [n]
सिध्यन्ति
सिध् [4. Ā.]
न
न [ind]
च
च [ind]
संत्यज्यते
संत्यज् [1. Ā.]
श्रिया
श्री [f]
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये । भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥
English Translation
The king should always, carefully, cherish that devoted servant who abstains from doing injury to his master and who always does what is for his good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवृत्तं
निवृत् [1. Ā.]
प्रतिकूलेभ्यो
प्रतिकूल [adj]
वर्तमानम्
वृत् [3. P.]
अनुप्रिये
अनुप्रिय [adj]
भक्तं
भक्त [adj]
भजेत
भज् [1. Ā.]
नृपतिस्तद्
नृपति [m]
नृपतिस्तद्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
वृत्तं
वृत्त [n]
सताम्
सत् [adj]
इह
इह [ind]
अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम् । शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥
English Translation
He should employ in responsible offices persons who have controlled their senses, who are devotedly loyal and of pure conduct, and who are able.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्रकीर्णेन्द्रियं
अप्रकीर्ण [adj]
अप्रकीर्णेन्द्रियं
इन्द्रिय [n]
प्राज्ञम्
प्राज्ञ [adj]
अत्यन्तानुगतं
अत्यन्त [adj]
अत्यन्तानुगतं
अनुगम् [1. Ā.]
शुचिम्
शुचि [adj]
शक्तं
शक् [4. P.]
चैवानुरक्तं
च [ind]
चैवानुरक्तं
एव [ind]
चैवानुरक्तं
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
च
च [ind]
युञ्ज्यान्महति
युज् [6. Ā.]
युञ्ज्यान्महति
महत् [adj]
कर्मणि
कर्मन् [n]
एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम् । भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि ॥
English Translation
That person, who by possessing such qualifications, pleases the king and who never neglects to take care of the interests of his master, should be appointed by the king in the affairs of his kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एव
एव [ind]
गुणैर्
गुण [mn]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
रज्यति
रञ्ज् [6. Ā.]
भूमिपम्
भूमिप [m]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
अर्थेष्वसूयन्तं
अर्थ [mn]
अर्थेष्वसूयन्तं
असूय् [Denom. Ā.]
न
न [ind]
तं
तद् [pron]
युञ्जीत
युज् [6. Ā.]
कर्मणि
कर्मन् [n]
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् । अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥
English Translation
On the other hand, the king becomes shorn of prosperity by appointing to important offices men who are fools and slaves of their senses, who are covetous and of disreputable conduct, who are deceitful and hypocritical, who are minded, and addicted to drink, gambling, women, and hunting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मूढम्
मुह् [4. Ā.]
ऐन्द्रियकं
ऐन्द्रियक [adj]
लुब्धम्
लुभ् [4. Ā.]
अनार्यचरितं
अनार्य [adj]
अनार्यचरितं
चरित [n]
शठम्
शठ [adj]
अनतीतोपधं
अनतीत [adj]
अनतीतोपधं
उपधा [mf]
हिंस्रं
हिंस्र [adj]
दुर्बुद्धिम्
दुर्बुद्धि [adj]
अबहुश्रुतम्
अबहु [adj]
अबहुश्रुतम्
श्रुत [n]
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् । कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यक्तोपात्तं
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्तोपात्तं
उपदा [3. P.]
मद्यरतं
मद्य [n]
मद्यरतं
रम् [4. Ā.]
द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
द्यूत [n]
द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
स्त्री [f]
द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
मृगया [f]
द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
पर [pron]
कार्ये
कार्य [n]
महति
महत् [adj]
यो
यद् [pron]
युञ्ज्याद्धीयते
युज् [6. Ā.]
युञ्ज्याद्धीयते
हा [1. P.]
स
तद् [pron]
नृपः
नृप [m]
श्रियः
श्री [f]
रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति । प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते ॥
English Translation
That king, who, first protecting his own self, protects others worthy of protection, feels the satisfaction of seeing his subjects prosper. Such a king succeeds also in acquiring greatness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अरक्षितात्मा
अरक्षित [adj]
अरक्षितात्मा
आत्मन् [m]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
प्रजाश्चापि
प्रजा [f]
प्रजाश्चापि
च [ind]
प्रजाश्चापि
अपि [ind]
न
न [ind]
रक्षति
रक्ष् [4. P.]
प्रजाश्च
प्रजा [f]
प्रजाश्च
च [ind]
तस्य
तद् [pron]
क्षीयन्ते
क्षि [9. Ā.]
ताश्च
तद् [pron]
ताश्च
च [ind]
सो
तद् [pron]
ऽनु
अनु [ind]
विनश्यति
विनश् [4. Ā.]
ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत् । सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥
English Translation
A king should, by devoted secret agents, watch the conduct and acts of other kings. By such means can he acquire superiority.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
केचिद्
कश्चित् [pron]
भूमिपतयस्तान्
भूमिपति [m]
भूमिपतयस्तान्
तद् [pron]
सर्वान्
सर्व [pron]
अन्ववेक्षयेत्
अन्ववेक्षय् [10. Ā.]
सुहृद्भिर्
सुहृद् [m]
अनभिख्यातैस्तेन
अनभिख्यात [adj]
अनभिख्यातैस्तेन
तेन [ind]
राजा
राजन् [m]
न
न [ind]
रिष्यते
रिष् [1. P.]
अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥
English Translation
Having injured a powerful king, one should not comfort himself with the idea that the injurer lives at a great distance from the injured. Such kings when injured attack the injurer like the hawk swooping down upon its : prey, in careless moments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपकृत्य
अपकृ [8. Ā.]
बलस्थस्य
बल [mn]
बलस्थस्य
स्थ [adj]
दूरस्थो
दूर [adj]
दूरस्थो
स्थ [adj]
ऽस्मीति
अस् [2. P.]
ऽस्मीति
इति [ind]
नाश्वसेत्
न [ind]
नाश्वसेत्
आश्वस् [2. Ā.]
भारुण्डसदृशा
भारुण्ड [m]
भारुण्डसदृशा
सदृश [adj]
ह्येते
हि [ind]
ह्येते
एतद् [pron]
निपतन्ति
निपत् [1. Ā.]
प्रमाद्यतः
प्रमद् [4. Ā.]
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः । अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥
English Translation
A king, whose power has been consolidated and who is confident of his own strength, should attack a neighbour who is weaker than himself but never who is stronger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृढमूलस्
दृढ [adj]
दृढमूलस्
मूल [mn]
त्वदुष्टात्मा
तु [ind]
त्वदुष्टात्मा
अदुष्ट [adj]
त्वदुष्टात्मा
आत्मन् [m]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
बलम्
बल [mn]
आत्मनः
आत्मन् [m]
अबलान्
अबल [adj]
अभियुञ्जीत
अभियुज् [7. Ā.]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
ये
यद् [pron]
बलवत्तराः
बलवत्तर [adj]
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन् । आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥
English Translation
Having acquired the sovereignty of the Earth by prowess, a virtuous king should protect his subjects fairly and kill enemies in battle
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षणेन
क्षण [m]
तान्
तद् [pron]
अवाप्नोति
अवाप् [5. Ā.]
प्रजा
प्रजा [f]
धर्मेण
धर्म [mn]
पालयन्
पालय् [10. Ā.]
आहवे
आहव [m]
निधनं
निधन [mn]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
राजा
राजन् [m]
धर्मपरायणः
धर्म [mn]
धर्मपरायणः
परायण [n]
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् । तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् ॥
English Translation
Everything belonging to this world is liable to destruction. Nothing here is lasting. Therefore, the king, following righteousness, should protect his subjects righteously.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मरणान्तम्
मरण [n]
मरणान्तम्
अन्त [m]
इदं
इदम् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
नेह
न [ind]
नेह
इह [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अनामयम्
अनामय [adj]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
धर्मे
धर्म [mn]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
प्रजा
प्रजा [f]
धर्मेण
धर्म [mn]
पालयेत्
पालय् [10. Ā.]
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् । मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥
English Translation
The defence of forts, battle, administration of justice, consultations on questions of policy, and keeping the subjects of happiness, these five increase the dominions of a king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षाधिकरणं
रक्षा [f]
रक्षाधिकरणं
अधिकरण [n]
युद्धं
युद्ध [n]
तथा
तथा [ind]
धर्मानुशासनम्
धर्म [mn]
धर्मानुशासनम्
अनुशासन [n]
मन्त्रचिन्त्यं
मन्त्र [mn]
मन्त्रचिन्त्यं
चिन्तय् [10. Ā.]
सुखं
सुख [n]
काले
काल [m]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
वर्धते
वृध् [6. P.]
मही
मही [f]
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम । सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥
English Translation
That king who takes proper care of these is considered to be the best of kings. By always doing these, a king succeeds in protecting his kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतानि
एतद् [pron]
यस्य
यद् [pron]
गुप्तानि
गुप् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
सततं
सततम् [ind]
वर्तमानो
वृत् [3. P.]
ऽत्र
अत्र [ind]
राजा
राजन् [m]
भुङ्क्ते
भुज् [6. P.]
महीम्
मही [f]
इमाम्
इदम् [pron]
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम् । एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम् ॥
English Translation
It is impossible, however, for one man to look after all these matters at all times. Transferring such supervision to his ministers, a king may govern the Earth for ever,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तानि
तद् [pron]
तान्यनुरक्तेन
तद् [pron]
तान्यनुरक्तेन
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
शक्यान्यनुतितिक्षितुम्
शक्य [adj]
शक्यान्यनुतितिक्षितुम्
अनुतितिक्ष् [Desid. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
वर्तमानो
वृत् [3. P.]
ऽत्र
अत्र [ind]
राजा
राजन् [m]
भुङ्क्ते
भुज् [6. P.]
महीम्
मही [f]
इमाम्
इदम् [pron]
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् । असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥
English Translation
The people select such a person as their king who is liberal, who shares all objects of enjoyment with others, who is mild by nature, who is of pure conduct, and who will never forsake his subjects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दातारं
दातृ [adj]
संविभक्तारं
संविभक्तृ [adj]
मार्दवोपगतं
मार्दव [n]
मार्दवोपगतं
उपगम् [6. P.]
शुचिम्
शुचि [adj]
असंत्यक्तमनुष्यं
असंत्यक्त [adj]
असंत्यक्तमनुष्यं
मनुष्य [m]
च
च [ind]
तं
तद् [pron]
जनाः
जन [m]
कुर्वते
कृ [2. Ā.]
प्रियम्
प्रिय [adj]
यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते । आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥
English Translation
He is obeyed in the world who, having listened to the advice of the wise, accepts them, leaving aside his own opinions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
निःश्रेयसं
निःश्रेयस [n]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
तत्
तद् [pron]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
आत्मनो
आत्मन् [m]
मतम्
मत [n]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
तं
तद् [pron]
लोको
लोक [m]
ऽनुविधीयते
अनुविधा [3. Ā.]
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
ऽर्थकामस्य
अर्थ [mn]
ऽर्थकामस्य
काम [m]
वचनं
वचन [n]
प्रातिकूल्यान्न
प्रातिकूल्य [n]
प्रातिकूल्यान्न
न [ind]
मृष्यते
मृष् [2. P.]
शृणोति
श्रु [4. P.]
प्रतिकूलानि
प्रतिकूल [adj]
विमना
विमनस् [adj]
नचिराद्
नचिरात् [ind]
इव
इव [ind]
अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यते । जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥
English Translation
That Kshatriya, who does not follow the conduct observed from days of yore by other Kshatriyas conquered or unconquered, deviates from Kshatriyas duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्राम्यचरितां
अग्राम्य [adj]
अग्राम्यचरितां
चरित [n]
बुद्धिम्
बुद्धि [f]
अत्यन्तं
अत्यन्तम् [ind]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
जितानाम्
जि [9. P.]
अजितानां
अजित [adj]
च
च [ind]
क्षत्रधर्माद्
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्माद्
धर्म [mn]
अपैति
अपे [2. Ā.]
सः
तद् [pron]
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् । स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुख्यान्
मुख्य [adj]
अमात्यान्
अमात्य [m]
यो
यद् [pron]
हित्वा
हा [1. P.]
निहीनान्
निहीन [adj]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
प्रियान्
प्रिय [adj]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
व्यसनम्
व्यसन [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
गाधम्
गाध [adj]
आर्तो
आर्त [adj]
न
न [ind]
विन्दति
विद् [2. Ā.]
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यते । अदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके ॥
English Translation
That weak king, who, under the influence of anger and malice, does not love and honour those amongst his kinsmen, who are endued never with good qualities, is said to live on the very brink of destruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
कल्याणगुणाञ्
कल्याण [adj]
कल्याणगुणाञ्
गुण [mn]
ज्ञातीन्
ज्ञाति [m]
द्वेषान्नैवाभिमन्यते
द्वेष [m]
द्वेषान्नैवाभिमन्यते
न [ind]
द्वेषान्नैवाभिमन्यते
एव [ind]
द्वेषान्नैवाभिमन्यते
अभिमन् [4. P.]
अदृढात्मा
अदृढ [adj]
अदृढात्मा
आत्मन् [m]
दृढक्रोधो
दृढ [adj]
दृढक्रोधो
क्रोध [m]
नास्यार्थो
न [ind]
नास्यार्थो
इदम् [pron]
नास्यार्थो
अर्थ [mn]
रमते
रम् [4. Ā.]
ऽन्तिके
अन्तिक [n]
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि । प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥
English Translation
That king, who wins over accomplished persons by doing good to them even though he may not like them heartily, succedes in enjoying fame for ever.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
यो
यद् [pron]
गुणसम्पन्नान्
गुण [mn]
गुणसम्पन्नान्
सम्पद् [4. P.]
हृदयस्याप्रियान्
हृदय [n]
हृदयस्याप्रियान्
अप्रिय [adj]
अपि
अपि [ind]
तावता
तावत् [adj]
स
तद् [pron]
कृतप्रज्ञश्चिरं
कृतप्रज्ञ [adj]
कृतप्रज्ञश्चिरं
चिरम् [ind]
यशसि
यशस् [n]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् । प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि ॥
English Translation
You should impose taxes unseasonably. You should not be sorry at the occurrence of anything disagreeable, nor rejoice exceedingly at anything agreeable. You should always try to accomplish good acts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाकाले
न [ind]
नाकाले
अकाल [m]
प्रणयेद्
प्रणी [1. Ā.]
अर्थान्नाप्रिये
अर्थ [mn]
अर्थान्नाप्रिये
न [ind]
अर्थान्नाप्रिये
अप्रिय [adj]
जातु
जातु [ind]
संज्वरेत्
संज्वर् [1. P.]
प्रिये
प्रिय [adj]
नातिभृशं
न [ind]
नातिभृशं
अति [ind]
नातिभृशं
भृशम् [ind]
हृष्येद्
हृष् [1. P.]
अप्रिये
अप्रिय [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
संज्वरेत्
संज्वर् [1. P.]
के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः । मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥
English Translation
You should always determine who amongst the dependent kings is truly devoted to you, and who is loyal to you from fear, and who amongst them has faults.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
के
क [pron]
मानुरक्ता
मद् [pron]
मानुरक्ता
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
राजानः
राजन् [m]
के
क [pron]
भयात्
भय [n]
समुपाश्रिताः
समुपाश्रि [1. P.]
कुतो
कुतस् [ind]
माम्
मद् [pron]
आस्रवेद्
आस्रु [1. P.]
दोष
दोष [mn]
इति
इति [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
विचिन्तयेत्
विचिन्तय् [10. Ā.]
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् । भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥
English Translation
The king, even if he be powerful, should trust the weak, for in moments of carelessness the weak may attack the powerful like a flock of vultures seizing their prey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
जातु
जातु [ind]
बलवान्
बलवत् [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
दुर्बले
दुर्बल [adj]
विश्वसेत्
विश्वस् [1. Ā.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
भारुण्डसदृशा
भारुण्ड [m]
भारुण्डसदृशा
सदृश [adj]
ह्येते
हि [ind]
ह्येते
एतद् [pron]
निपतन्ति
निपत् [1. Ā.]
प्रमाद्यतः
प्रमद् [4. Ā.]
अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम् । अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात् ॥
English Translation
A sinful man seeks to injure his master even if the latter be sweet-speeched and endued with every accomplishment. Do not, therefore, repose confidence in such men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपि
अपि [ind]
सर्वैर्
सर्व [pron]
गुणैर्
गुण [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
प्रियवादिनम्
प्रिय [adj]
प्रियवादिनम्
वादिन् [adj]
अभिद्रुह्यति
अभिद्रुह् [6. P.]
पापात्मा
पाप [adj]
पापात्मा
आत्मन् [m]
तस्माद्धि
तस्मात् [ind]
तस्माद्धि
हि [ind]
जनात्
जन [m]
एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः । मनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान् ॥
English Translation
Nahusha's son Yayati, in describing the mysteries of king-craft, said that a person in ruling men should kill even contemptible foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतां
एतद् [pron]
राजोपनिषदं
राजन् [m]
राजोपनिषदं
उपनिषद् [f]
ययातिः
ययाति [m]
स्माह
स्म [ind]
स्माह
अह् [1. P.]
नाहुषः
नाहुष [m]
मनुष्यविजये
मनुष्य [m]
मनुष्यविजये
विजय [m]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
हन्ति
हन् [6. P.]
शत्रून्
शत्रु [m]
अनुत्तमान्
अनुत्तम [adj]