Śāntiparva Adhyāya 50
शान्तिपर्व • अध्यायः 50
Śāntiparva Adhyāya 50 of the classical Mahābhārata with 37 verses.
Total: 37 Verses
•
Citations: MBh 12.50.1–37
•
250 Lexicon Terms
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥
English Translation
Vaishampayana said Hearing of those wonderful deeds of Rama, king Yudhishthira became stricken with wonder and said to Janardana,-'O you of Vrishni's race, the prowess of the great Rama, who in anger had freed the Earth of Kshatriyas was like that of Shakra himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्ते
ततस् [ind]
ततस्ते
तद् [pron]
ब्राह्मणाः
ब्राह्मण [m]
सर्वे
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
राजा
राजन् [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
विस्मयं
विस्मय [m]
परमं
परम [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
जनार्दनम्
जनार्दन [m]
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः । विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
रामस्य
राम [m]
वार्ष्णेय
वार्ष्णेय [m]
शक्रस्येव
शक्र [m]
शक्रस्येव
इव [ind]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
विक्रमो
विक्रम [m]
येन
यद् [pron]
वसुधा
वसुधा [f]
क्रोधान्निःक्षत्रिया
क्रोध [m]
क्रोधान्निःक्षत्रिया
निःक्षत्रिय [adj]
कृता
कृ [2. Ā.]
गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः । गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥
English Translation
The sons of Kshatriyas, stricken with the fear of Rama, were concealed (and brought up) by kine, Ocean, pards, bears, and monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोभिः
गो [mf]
समुद्रेण
समुद्र [m]
तथा
तथा [ind]
गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः
गोलाङ्गूल [m]
गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः
ऋक्ष [m]
गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः
वानर [m]
गुप्ता
गुप् [1. Ā.]
रामभयोद्विग्नाः
राम [m]
रामभयोद्विग्नाः
भय [n]
रामभयोद्विग्नाः
उद्विज् [6. P.]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
कुलोद्वहाः
कुल [n]
कुलोद्वहाः
उद्वह [adj]
अहो धन्यो हि लोकोऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि । यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतमच्युत ॥
English Translation
Indeed, Praiseworthy is this world of men and fortunate are they that live in it where such a wonderful but righteous deed was performed by a Brahinana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
धन्यो
धन्य [adj]
हि
हि [ind]
लोको
लोक [m]
ऽयं
इदम् [pron]
सभाग्याश्च
स [ind]
सभाग्याश्च
भाग्य [n]
सभाग्याश्च
च [ind]
नरा
नर [m]
भुवि
भू [f]
यत्र
यत्र [ind]
कर्मेदृशं
कर्मन् [n]
कर्मेदृशं
ईदृश [adj]
धर्म्यं
धर्म्य [adj]
द्विजेन
द्विज [m]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
अच्युत
अच्युत [m]
तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ । जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥
English Translation
After this discourse, those two illustrious heroes, viz., Krishna of undecaying glory and Yudhishthira proceeded where the powerful son of Ganga lay on his bed of arrows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
तदा
तदा [ind]
तात
तात [m]
तावच्युतयुधिष्ठिरौ
तद् [pron]
तावच्युतयुधिष्ठिरौ
अच्युत [m]
तावच्युतयुधिष्ठिरौ
युधिष्ठिर [m]
जग्मतुर्
गम् [6. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
गाङ्गेयः
गाङ्गेय [m]
शरतल्पगतः
शर [m]
शरतल्पगतः
तल्प [m]
शरतल्पगतः
गम् [6. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् । स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यमिवानलम् ॥
English Translation
They then saw Bhishma lying on his arrowy bed and shining like the evening Sun covered with his own rays.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्ते
ततस् [ind]
ततस्ते
तद् [pron]
ददृशुर्
दृश् [6. P.]
भीष्मं
भीष्म [m]
शरप्रस्तरशायिनम्
शर [m]
शरप्रस्तरशायिनम्
प्रस्तर [m]
शरप्रस्तरशायिनम्
शायिन् [adj]
स्वरश्मिजालसंवीतं
स्व [adj]
स्वरश्मिजालसंवीतं
रश्मि [mf]
स्वरश्मिजालसंवीतं
जाल [n]
स्वरश्मिजालसंवीतं
संव्ये [4. Ā.]
सायंसूर्यम्
सायंसूर्य [m]
इवानलम्
इव [ind]
इवानलम्
अनल [m]
उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् । देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥
English Translation
The Kuru hero was encircled by many ascetics like Indra of a hundred sacrifices by the denizens of heaven. The spot on which he lay was highly sacred, for it was situate on the banks of the river Oghavati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपास्यमानं
उपास् [4. P.]
मुनिभिर्
मुनि [m]
देवैर्
देव [m]
इव
इव [ind]
शतक्रतुम्
शतक्रतु [m]
देशे
देश [m]
परमधर्मिष्ठे
परम [adj]
परमधर्मिष्ठे
धर्मिष्ठ [adj]
नदीमोघवतीम्
नदी [f]
नदीमोघवतीम्
ओघवत् [adj]
अनु
अनु [ind]
दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट् । चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥
English Translation
Seeing him from a distance, Krishna and Dharma's royal son, the four Pandavas, and the others headed by Shwaradwat, got down from their cars and restraining their minds and concentrating all their senses, approached the great Rishis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दूराद्
दूरात् [ind]
एव
एव [ind]
तम्
तद् [pron]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
कृष्णो
कृष्ण [m]
राजा
राजन् [m]
च
च [ind]
धर्मराट्
धर्मराज् [m]
चत्वारः
चतुर् [nr]
पाण्डवाश्चैव
पाण्डव [m]
पाण्डवाश्चैव
च [ind]
पाण्डवाश्चैव
एव [ind]
ते
तद् [pron]
च
च [ind]
शारद्वतादयः
शारद्वत [m]
शारद्वतादयः
आदि [m]
अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः । एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन् ॥
English Translation
Seeing him from a distance, Krishna and Dharma's royal son, the four Pandavas, and the others headed by Shwaradwat, got down from their cars and restraining their minds and concentrating all their senses, approached the great Rishis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवस्कन्द्याथ
अवस्कन्द् [1. P.]
अवस्कन्द्याथ
अथ [ind]
वाहेभ्यः
वाह [m]
संयम्य
संयम् [1. Ā.]
प्रचलं
प्रचल [adj]
मनः
मनस् [n]
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं
एकीकृ [8. P.]
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं
इन्द्रिय [n]
एकीकृत्येन्द्रियग्रामं
ग्राम [mn]
मनः
मनस् [n]
संयम्य
संयम् [1. Ā.]
मेधया
मेधा [f]
अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः । व्यासादींस्तानृषीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥
English Translation
Saluting those foremost of Rishis headed by Vyasa, Govinda and Satyaki and the others came to the son of Ganga.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
च
च [ind]
गोविन्दः
गोविन्द [m]
सात्यकिस्ते
सात्यकि [m]
सात्यकिस्ते
तद् [pron]
च
च [ind]
कौरवाः
कौरव [m]
व्यासादींस्तान्
व्यास [m]
व्यासादींस्तान्
आदि [m]
व्यासादींस्तान्
तद् [pron]
ऋषीन्
ऋषि [m]
पश्चाद्
पश्चात् [ind]
गाङ्गेयम्
गाङ्गेय [m]
उपतस्थिरे
उपस्था [1. Ā.]
तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः । परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ॥
English Translation
Seeing Ganga's son of great ascetic merit, the Yadu and Kuru princes, took their seats, around him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपोवृद्धिं
तपस् [n]
तपोवृद्धिं
वृद्धि [f]
ततः
ततस् [ind]
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
गाङ्गेयं
गाङ्गेय [m]
यदुकौरवाः
यदु [m]
यदुकौरवाः
कौरव [m]
परिवार्य
परिवारय् [10. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
निषेदुः
निषद् [1. Ā.]
पुरुषर्षभाः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभाः
ऋषभ [m]
ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् । किंचिद्दीनमना भीष्ममिति होवाच केशवः ॥
English Translation
Seeing Bhishma resembling a fire about to be extinguished, Keshava with a rather depressed heart addressed him as follows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
गाङ्गेयं
गाङ्गेय [m]
शाम्यमानम्
शामय् [10. Ā.]
इवानलम्
इव [ind]
इवानलम्
अनल [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
दीनमना
दीन [adj]
दीनमना
मनस् [n]
भीष्मम्
भीष्म [m]
इति
इति [ind]
होवाच
ह [ind]
होवाच
वच् [2. P.]
केशवः
केशव [m]
कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुरा । कच्चिदव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥
English Translation
Keshava said Is your understanding now as clear as before? I hope your understanding, O foremost of orators, is not clouded?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चिज्ज्ञानानि
कच्चित् [ind]
कच्चिज्ज्ञानानि
ज्ञान [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
प्रसन्नानि
प्रसद् [1. Ā.]
तवाच्युत
त्वद् [pron]
तवाच्युत
अच्युत [m]
कच्चिद्
कच्चित् [ind]
अव्याकुला
अव्याकुल [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
बुद्धिस्ते
बुद्धि [f]
बुद्धिस्ते
त्वद् [pron]
वदतां
वद् [1. Ā.]
वर
वर [adj]
शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयते । मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥
English Translation
I hope your limbs are not afflicted by the pain originating from the wounds inflicted by arrows? Mental grief also weakens the body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शराभिघातदुःखात्
शर [m]
शराभिघातदुःखात्
अभिघात [m]
शराभिघातदुःखात्
दुःख [n]
ते
त्वद् [pron]
कच्चिद्
कच्चित् [ind]
गात्रं
गात्र [n]
न
न [ind]
दूयते
दु [4. P.]
मानसाद्
मानस [adj]
अपि
अपि [ind]
दुःखाद्धि
दुःख [n]
दुःखाद्धि
हि [ind]
शारीरं
शारीर [adj]
बलवत्तरम्
बलवत्तर [adj]
वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो । शंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम् ॥
English Translation
By virtue of the boon granted to you by your father, the righteous Shantanu, your death, O powerful hero, depends on your own will. I myself have not that merit for which you have obtained this boons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वरदानात्
वर [mn]
वरदानात्
दान [n]
पितुः
पितृ [m]
कामं
कामम् [ind]
छन्दमृत्युर्
छन्द [m]
छन्दमृत्युर्
मृत्यु [m]
असि
अस् [2. P.]
प्रभो
प्रभु [adj]
शंतनोर्
शंतनु [m]
धर्मशीलस्य
धर्म [mn]
धर्मशीलस्य
शील [mn]
न
न [ind]
त्वेतच्छमकारणम्
तु [ind]
त्वेतच्छमकारणम्
एतद् [pron]
त्वेतच्छमकारणम्
शम [m]
त्वेतच्छमकारणम्
कारण [n]
सुसूक्ष्मोऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् । किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत ॥
English Translation
Even the smallest Pin when put into the body produces pain. What need then be said, O king, hundreds of arrows that have pierced you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुसूक्ष्मो
सु [ind]
सुसूक्ष्मो
सूक्ष्म [adj]
ऽपीह
अपि [ind]
ऽपीह
इह [ind]
देहे
देह [mn]
वै
वै [ind]
शल्यो
शल्य [m]
जनयते
जनय् [10. Ā.]
रुजम्
रुज् [mf]
किं
किम् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
शरसंघातैश्चितस्य
शर [m]
शरसंघातैश्चितस्य
संघात [mn]
शरसंघातैश्चितस्य
चि [1. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
भारत
भारत [m]
कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ । भवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥
English Translation
Surely, pain cannot be said to assail you, You can, O Bharata, instruct the very celestials regarding the origin and dissolution of living creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
नैतत्
न [ind]
नैतत्
एतद् [pron]
तवाख्येयं
त्वद् [pron]
तवाख्येयं
आख्या [4. P.]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
प्रभवाप्ययौ
प्रभव [m]
प्रभवाप्ययौ
अप्यय [m]
भवान्
भवत् [adj]
ह्युपदिशेच्छ्रेयो
हि [ind]
ह्युपदिशेच्छ्रेयो
उपदिश् [6. Ā.]
ह्युपदिशेच्छ्रेयो
श्रेयस् [n]
देवानाम्
देव [m]
अपि
अपि [ind]
भारत
भारत [m]
यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ । सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥
English Translation
Possessed of great knowledge, you know everything belonging to the Past, the Future and the Present.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
भूतं
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
भव्यं
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
भवच्च
भू [1. Ā.]
भवच्च
च [ind]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
सर्वं
सर्व [pron]
तज्ज्ञानवृद्धस्य
तद् [pron]
तज्ज्ञानवृद्धस्य
ज्ञान [n]
तज्ज्ञानवृद्धस्य
वृध् [6. P.]
तव
त्वद् [pron]
पाणाविवाहितम्
पाणि [m]
पाणाविवाहितम्
इव [ind]
पाणाविवाहितम्
आधा [3. Ā.]
संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः । विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥
English Translation
The dissolution of created beings and the mode of righteousness, are well known to you, O you of great wisdom, for you are an ocean of virtue and duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संसारश्चैव
संसार [mn]
संसारश्चैव
च [ind]
संसारश्चैव
एव [ind]
भूतानां
भूत [mn]
धर्मस्य
धर्म [mn]
च
च [ind]
फलोदयः
फल [n]
फलोदयः
उदय [m]
दर्शनं
दर्शन [n]
तस्य
तद् [pron]
लाभः
लाभ [m]
स्यात्
अस् [2. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
ब्रह्ममयो
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्ममयो
मय [adj]
निधिः
निधि [m]
त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् । स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम् ॥
English Translation
While living in the climax of prosperity. I saw you forego female intercourse though surrounded by female companions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वां
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
राज्ये
राज्य [n]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
स्फीते
स्फीत [adj]
समग्राङ्गम्
समग्र [adj]
समग्राङ्गम्
अङ्ग [n]
अरोगिणम्
अरोगिन् [adj]
स्त्रीसहस्रैः
स्त्री [f]
स्त्रीसहस्रैः
सहस्र [mn]
परिवृतं
परिवृ [5. Ā.]
पश्यामीहोर्ध्वरेतसम्
पश् [4. Ā.]
पश्यामीहोर्ध्वरेतसम्
इह [ind]
पश्यामीहोर्ध्वरेतसम्
ऊर्ध्वरेतस् [adj]
ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिव । सत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥
English Translation
Except Shantanu's highly powerful son Bhishma firmly devoted to righteousness, possessed of heroism and having virtue for the only object of life, we have never heard of any other person in the three worlds who could, by his power of asceticism, though lying on a bed of arrows and on the point of death, prevent death (from attacking him).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋते
ऋते [ind]
शांतनवाद्
शांतनव [m]
भीष्मात्
भीष्म [m]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
पार्थिव
पार्थिव [m]
सत्यसंधान्
सत्य [adj]
सत्यसंधान्
संधा [f]
महावीर्याच्छूराद्
महत् [adj]
महावीर्याच्छूराद्
वीर्य [n]
महावीर्याच्छूराद्
शूर [m]
धर्मैकतत्परात्
धर्म [mn]
धर्मैकतत्परात्
एक [pron]
धर्मैकतत्परात्
तत्पर [adj]
मृत्युमावार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः । निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृत्युम्
मृत्यु [m]
आवार्य
आवारय् [10. P.]
तरसा
तरस् [n]
शरप्रस्तरशायिनः
शर [m]
शरप्रस्तरशायिनः
प्रस्तर [m]
शरप्रस्तरशायिनः
शायिन् [adj]
निसर्गप्रभवं
निसर्ग [m]
निसर्गप्रभवं
प्रभव [m]
किंचिन्न
कश्चित् [pron]
किंचिन्न
न [ind]
च
च [ind]
तातानुशुश्रुम
तात [m]
तातानुशुश्रुम
अनुश्रु [5. P.]
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा । धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥
English Translation
We have never heard of anyone else who was so devoted to truth, to penances, to gifts, to the celebration of sacrifices, to the sciences of arms, to the Vedas, and to the protection of persons begging for the same, and who abstained from injuring any creature, so pure in conduct, so self-controlled, and so bent upon doing good to all creatures, and who was also so great a car-warrior as you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्ये
सत्य [n]
तपसि
तपस् [n]
दाने
दान [n]
च
च [ind]
यज्ञाधिकरणे
यज्ञ [m]
यज्ञाधिकरणे
अधिकरण [n]
तथा
तथा [ind]
धनुर्वेदे
धनुर्वेद [m]
च
च [ind]
वेदे
वेद [m]
च
च [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
चैवान्ववेक्षणे
च [ind]
चैवान्ववेक्षणे
एव [ind]
चैवान्ववेक्षणे
अन्ववेक्षण [n]
अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् । महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥
English Translation
We have never heard of anyone else who was so devoted to truth, to penances, to gifts, to the celebration of sacrifices, to the sciences of arms, to the Vedas, and to the protection of persons begging for the same, and who abstained from injuring any creature, so pure in conduct, so self-controlled, and so bent upon doing good to all creatures, and who was also so great a car-warrior as you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनृशंसं
अनृशंस [adj]
शुचिं
शुचि [adj]
दान्तं
दम् [4. P.]
सर्वभूतहिते
सर्व [pron]
सर्वभूतहिते
भूत [mn]
सर्वभूतहिते
हित [n]
रतम्
रम् [4. Ā.]
महारथं
महत् [adj]
महारथं
रथ [m]
त्वत्सदृशं
त्वद् [pron]
त्वत्सदृशं
सदृश [adj]
न
न [ind]
कंचिद्
कश्चित् [pron]
अनुशुश्रुम
अनुश्रु [5. P.]
त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान् । शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥
English Translation
Forsooth, you are competent to defeat, on a single car, the gods, Gandharvas, Asuras, Yakshas, and Rakshasas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
देवान्
देव [m]
सगन्धर्वान्
स [ind]
सगन्धर्वान्
गन्धर्व [m]
ससुरासुरराक्षसान्
स [ind]
ससुरासुरराक्षसान्
सुर [m]
ससुरासुरराक्षसान्
असुर [m]
ससुरासुरराक्षसान्
राक्षस [m]
शक्त
शक् [4. P.]
एकरथेनैव
एक [pron]
एकरथेनैव
रथ [m]
एकरथेनैव
एव [ind]
विजेतुं
विजि [1. Ā.]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः । नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥
English Translation
O mighty-armed Bhishma, you are described by the Brahinanas as the ninth of the Vasus. By your virtues, however, you have excelled them all and are equal to Vasava himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
भीष्म
भीष्म [m]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
वसूनां
वसु [mn]
वासवोपमः
वासव [m]
वासवोपमः
उपम [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
विप्रैः
विप्र [m]
समाख्यातो
समाख्या [4. P.]
नवमो
नवम [adj]
ऽनवमो
अनवम [adj]
गुणैः
गुण [mn]
अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम । त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः ॥
English Translation
I know, O best of persons, that you are celebrated for your prowess, O foremost of beings, among even the very abstracts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
त्वाभिजानामि
त्वद् [pron]
त्वाभिजानामि
अभिज्ञा [9. Ā.]
यस्त्वं
यद् [pron]
यस्त्वं
त्वद् [pron]
पुरुषसत्तम
पुरुष [m]
पुरुषसत्तम
सत्तम [adj]
त्रिदशेष्वपि
त्रिदश [m]
त्रिदशेष्वपि
अपि [ind]
विख्यातः
विख्या [2. P.]
स्वशक्त्या
स्व [adj]
स्वशक्त्या
शक्ति [f]
सुमहाबलः
सु [ind]
सुमहाबलः
महत् [adj]
सुमहाबलः
बल [mn]
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः । भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥
English Translation
Among men on Earth, O foremost of men, we have never seen nor heard of any one endued with such accomplishments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनुष्येषु
मनुष्य [m]
मनुष्येन्द्र
मनुष्य [m]
मनुष्येन्द्र
इन्द्र [m]
न
न [ind]
दृष्टो
दृश् [6. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
भवतो
भवत् [adj]
यो
यद् [pron]
गुणैस्तुल्यः
गुण [mn]
गुणैस्तुल्यः
तुल्य [adj]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
पुरुषः
पुरुष [m]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे । तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ॥
English Translation
O Kshatriya chief, you excell the gods themselves in these accomplishments. By your ascetic power you can create a universe of mobile and immobile creatures. What is the use of saying that you have acquired many blessed regions by means of your foremost of virtues?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
सर्वैर्
सर्व [pron]
गुणै
गुण [mn]
राजन्
राजन् [m]
देवान्
देव [m]
अप्यतिरिच्यसे
अपि [ind]
अप्यतिरिच्यसे
अतिरिच् [4. Ā.]
तपसा
तपस् [n]
हि
हि [ind]
भवाञ्
भवत् [adj]
शक्तः
शक् [4. P.]
स्रष्टुं
सृज् [2. P.]
लोकांश्चराचरान्
लोक [m]
लोकांश्चराचरान्
चर [adj]
लोकांश्चराचरान्
अचर [adj]
तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै । ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥
English Translation
Remove now the sorrow of the eldest son of Pandu who is burning with sorrow on account of the destruction of his kinsinen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अस्य
इदम् [pron]
तप्यमानस्य
तप् [4. Ā.]
ज्ञातीनां
ज्ञाति [m]
संक्षयेण
संक्षय [m]
वै
वै [ind]
ज्येष्ठस्य
ज्येष्ठ [adj]
पाण्डुपुत्रस्य
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्रस्य
पुत्र [m]
व्यासः
व्यास [m]
शोकम्
शोक [m]
अपानुदत्
अपनुद् [6. Ā.]
ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत । चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव ॥
English Translation
All the duties that have been laid down for the four orders about the four modes of life and well known to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
हि
हि [ind]
धर्माः
धर्म [mn]
समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य
समाख्या [4. P.]
समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य
चातुर्वर्ण्य [n]
भारत
भारत [m]
चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते
चातुराश्रम्य [n]
चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते
संसृज् [6. Ā.]
चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
विदितास्तव
विद् [6. Ā.]
विदितास्तव
त्वद् [pron]
चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत । सांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥
English Translation
Everything again that is in the four branches of learning, in the four Hotras, O Bharata, as also those eternal duties that are laid down in Yoga and Sankhya philosophy, the duties too of the four orders and those duties that are not inconsistent with their practices, all these, along with their interpretations,-O son of Ganga, are known to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चातुर्वेद्ये
चातुर्वेद्य [n]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे
प्रवच् [2. P.]
प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे
चातुर्होत्र [n]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
सांख्ये
सांख्य [n]
योगे
योग [m]
च
च [ind]
नियता
नियम् [1. Ā.]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
धर्माः
धर्म [mn]
सनातनाः
सनातन [adj]
चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यते । सेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चातुर्वर्ण्येन
चातुर्वर्ण्य [n]
यश्चैको
यद् [pron]
यश्चैको
च [ind]
यश्चैको
एक [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
न
न [ind]
स्म
स्म [ind]
विरुध्यते
विरुध् [7. Ā.]
सेव्यमानः
सेव् [4. P.]
स
तद् [pron]
चैवाद्यो
च [ind]
चैवाद्यो
एव [ind]
चैवाद्यो
आद्य [adj]
गाङ्गेय
गाङ्गेय [m]
विदितस्तव
विद् [6. Ā.]
विदितस्तव
त्वद् [pron]
इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव । धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥
English Translation
You are the master-topics of histories and the Puranas. All the scriptures treating of duty and practice are centered in your memory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतिहासपुराणं
इतिहास [mn]
इतिहासपुराणं
पुराण [n]
च
च [ind]
कार्त्स्न्येन
कार्त्स्न्य [n]
विदितं
विद् [6. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
धर्मशास्त्रं
धर्मशास्त्र [n]
च
च [ind]
सकलं
सकल [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
मनसि
मनस् [n]
ते
त्वद् [pron]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः । तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभ ॥
English Translation
Except you, O foremost of men, there is no other person that can dispell the doubts that may arise regarding the subjects of knowledge studied in the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
केचन
कश्चन [pron]
लोके
लोक [m]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
अर्थाः
अर्थ [mn]
संशयकारकाः
संशय [m]
संशयकारकाः
कारक [adj]
तेषां
तद् [pron]
छेत्ता
छेत्तृ [adj]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
लोके
लोक [m]
त्वद्
त्वद् [pron]
अन्यः
अन्य [pron]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं; नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया । भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा; विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥
English Translation
With the help of your intelligence, do you, O prince of men, drive the sorrow felt by the son of Pandu. Persons endued with so great and such varied knowledge live only for solacing those whose minds have been stupefied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पाण्डवेयस्य
पाण्डवेय [m]
मनःसमुत्थितं
मनस् [n]
मनःसमुत्थितं
समुत्था [1. Ā.]
नरेन्द्र
नरेन्द्र [m]
शोकं
शोक [m]
व्यपकर्ष
व्यपकृष् [6. P.]
मेधया
मेधा [f]
भवद्विधा
भवद्विध [adj]
ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा
हि [ind]
ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा
उत्तम [adj]
ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा
बुद्धि [f]
ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा
विस्तर [m]
विमुह्यमानस्य
विमुह् [4. Ā.]
जनस्य
जन [m]
शान्तये
शान्ति [f]