Śāntiparva Adhyāya 177
शान्तिपर्व • अध्यायः 177
Śāntiparva Adhyāya 177 of the classical Mahābhārata with 40 verses.
Total: 40 Verses
•
Citations: MBh 12.177.1–40
•
250 Lexicon Terms
एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
ते
तद् [pron]
धातवः
धातु [mn]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
यान्
यद् [pron]
असृजत्
सृज् [2. P.]
पुरा
पुरा [ind]
आवृता
आवृ [5. Ā.]
यैर्
यद् [pron]
इमे
इदम् [pron]
लोका
लोक [m]
महाभूताभिसंज्ञितैः
महाभूत [n]
महाभूताभिसंज्ञितैः
अभिसंज्ञित [adj]
यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः । पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यत् [ind]
आसृजत्
आसृज् [6. P.]
सहस्राणि
सहस्र [mn]
भूतानां
भूत [mn]
स
तद् [pron]
महामतिः
महामति [adj]
पञ्चानाम्
पञ्चन् [adj]
एव
एव [ind]
भूतत्वं
भूत [mn]
भूतत्वं
त्व [n]
कथं
कथम् [ind]
समुपपद्यते
समुपपद् [4. Ā.]
अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम् । ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥
English Translation
Bhrigu said All things which belong to the Infinite or the Vast are known by the name of Great. Therefore these five clements are called Great creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमितानां
अमित [adj]
महाशब्दो
महत् [adj]
महाशब्दो
शब्द [m]
यान्ति
या [2. Ā.]
भूतानि
भूत [mn]
संभवम्
सम्भव [m]
ततस्तेषां
ततस् [ind]
ततस्तेषां
तद् [pron]
महाभूतशब्दो
महाभूत [n]
महाभूतशब्दो
शब्द [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
उपपद्यते
उपपद् [4. P.]
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥
English Translation
Activity is wind. The sound is space. The heat that lives within it is fire. The liquid juices cc:itained in it are water. The solidified matter, viz., flesh and bones from the Earth. The bodies are thus made of the five elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चेष्टा
चेष्टा [f]
खम्
ख [n]
आकाशम्
आकाश [mn]
ऊष्माग्निः
ऊष्मन् [m]
ऊष्माग्निः
अग्नि [m]
सलिलं
सलिल [n]
द्रवः
द्रव [mn]
पृथिवी
पृथिवी [f]
चात्र
च [ind]
चात्र
अत्र [ind]
संघातः
संघात [mn]
शरीरं
शरीर [n]
पाञ्चभौतिकम्
पाञ्चभौतिक [adj]
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् । श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥
English Translation
All mobile and immobile objects are formed of these five elements. The five senses also made of the give clements. The car is formed of the properties of space. The nose of earth; the tongue of water; touch of wind; and eyes of tire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येतैः
इति [ind]
इत्येतैः
एतद् [pron]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
भूतैर्
भूत [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
श्रोत्रं
श्रोत्र [n]
घ्राणं
घ्राण [mn]
रसः
रस [mn]
स्पर्शो
स्पर्श [m]
दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
दृष्टि [f]
दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
च [ind]
दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
इन्द्रिय [n]
दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
संज्ञित [adj]
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥
English Translation
Bharadwaja said If all mobile and immobile objects be made of these five elements, why is it that in all immobile objects those elements are not seen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येतैः
इति [ind]
इत्येतैः
एतद् [pron]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
भूतैर्
भूत [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
स्थावराणां
स्थावर [adj]
न
न [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
शरीरे
शरीर [n]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
धातवः
धातु [mn]
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥
English Translation
Trees do not appear to have possessed any heat. They appear to have no motion. They are again formed of thick particles. The five elements are not seen in them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनूष्मणाम्
अनूष्मन् [adj]
अचेष्टानां
अचेष्ट [adj]
घनानां
घन [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
स्थावराणां
स्थावर [adj]
न
न [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
शरीरे
शरीर [n]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
धातवः
धातु [mn]
न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥
English Translation
Trees do not hear; they do not sec; they cannot smell or taste. They cannot touch. How then can they be regarded as formed of the five elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
शृण्वन्ति
श्रु [4. P.]
न
न [ind]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
न
न [ind]
गन्धरसवेदिनः
गन्ध [mn]
गन्धरसवेदिनः
रस [mn]
गन्धरसवेदिनः
वेदिन् [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
स्पर्शं
स्पर्श [m]
विजानन्ति
विज्ञा [9. Ā.]
ते
तद् [pron]
कथं
कथम् [ind]
पाञ्चभौतिकाः
पाञ्चभौतिक [adj]
अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥
English Translation
It appears to me that for the absence of any liquid matter in them, of any heat, of any earth, of any wind, and of any empty space, trees cannot be considered as compounds of the five primary elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्रवत्वाद्
अद्रव [adj]
अद्रवत्वाद्
त्व [n]
अनग्नित्वाद्
अनग्नि [adj]
अनग्नित्वाद्
त्व [n]
अभौमत्वाद्
अभौम [adj]
अभौमत्वाद्
त्व [n]
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्
आकाश [mn]
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्
अप्रमेय [adj]
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्
त्व [n]
वृक्षाणां
वृक्ष [m]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
भौतिकम्
भौतिक [adj]
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते ॥
English Translation
Bhrigu said Forsooth, though possessed of density, trees have space within them. They always bear flowers and fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घनानाम्
घन [adj]
अपि
अपि [ind]
वृक्षाणाम्
वृक्ष [m]
आकाशो
आकाश [mn]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
तेषां
तद् [pron]
पुष्पफले
पुष्प [n]
पुष्पफले
फल [n]
व्यक्तिर्
व्यक्ति [f]
नित्यं
नित्यम् [ind]
समुपलभ्यते
समुपलभ् [1. P.]
ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥
English Translation
They have heat within them for which leaf, bark, fruit, and flower are seen to fall off. They sicken and dry up. This indicates that they have perception of touch.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊष्मतो
ऊष्मन् [m]
ग्लानपर्णानां
ग्ला [4. Ā.]
ग्लानपर्णानां
पर्ण [mn]
त्वक्
त्वच् [f]
फलं
फल [n]
पुष्पम्
पुष्प [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
म्लायते
म्ला [4. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
शीते
शीत [n]
न
न [ind]
स्पर्शस्तेनात्र
स्पर्श [m]
स्पर्शस्तेनात्र
तद् [pron]
स्पर्शस्तेनात्र
अत्र [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥
English Translation
By sound of wind and fire and thunder, their fruits and flowers fall down. Sound is perceived through the ear. Trees have, therefore, ears and do hear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः
वायु [m]
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः
अग्नि [m]
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः
अशनि [mf]
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः
निष्पेष [m]
फलपुष्पं
फल [n]
फलपुष्पं
पुष्प [n]
विशीर्यते
विशृ [4. P.]
श्रोत्रेण
श्रोत्र [n]
गृह्यते
ग्रह् [6. Ā.]
शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति
शब्द [m]
शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति
तस्मात् [ind]
शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति
श्रु [4. P.]
पादपाः
पादप [m]
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति । न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥
English Translation
A creeper entwines a tree all around. A blind thing cannot see its way. Therefore it is evident that trees have vision.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वल्ली
वल्ली [f]
वेष्टयते
वेष्टय् [10. Ā.]
वृक्षं
वृक्ष [m]
सर्वतश्चैव
सर्वतस् [ind]
सर्वतश्चैव
च [ind]
सर्वतश्चैव
एव [ind]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
न
न [ind]
ह्यदृष्टेश्च
हि [ind]
ह्यदृष्टेश्च
अदृष्टि [f]
ह्यदृष्टेश्च
च [ind]
मार्गो
मार्ग [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
पादपाः
पादप [m]
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥
English Translation
Again trees regain vigour and put forth flowers for good and bad smell, of the sacred incense of all sorts. It is evident that trees have scent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्यापुण्यैस्तथा
पुण्य [adj]
पुण्यापुण्यैस्तथा
अपुण्य [adj]
पुण्यापुण्यैस्तथा
तथा [ind]
गन्धैर्
गन्ध [mn]
धूपैश्च
धूप [m]
धूपैश्च
च [ind]
विविधैर्
विविध [adj]
अपि
अपि [ind]
अरोगाः
अरोग [adj]
पुष्पिताः
पुष्पित [adj]
सन्ति
अस् [2. P.]
तस्माज्जिघ्रन्ति
तस्मात् [ind]
तस्माज्जिघ्रन्ति
घ्रा [3. Ā.]
पादपाः
पादप [m]
पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम् । व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥
English Translation
They draw water by their roots. They catch all sorts of diseases. Those diseases again are cured by various operations. From this it is clear that trees have perception of taste.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पादैः
पाद [m]
सलिलपानं
सलिल [n]
सलिलपानं
पान [n]
च
च [ind]
व्याधीनाम्
व्याधि [m]
अपि
अपि [ind]
दर्शनम्
दर्शन [n]
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च
व्याधि [m]
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च
प्रतिक्रिय [adj]
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च
त्व [n]
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च
च [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
रसनं
रसन [n]
द्रुमे
द्रुम [m]
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् । तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥
English Translation
As one can draw water through the hole of a lotus-stalk, trees also, with the help of wind, drink through their roots.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वक्त्रेणोत्पलनालेन
वक्त्र [n]
वक्त्रेणोत्पलनालेन
उत्पल [mn]
वक्त्रेणोत्पलनालेन
नाल [mfn]
यथोर्ध्वं
यथा [ind]
यथोर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
जलम्
जल [n]
आददेत्
आदा [4. Ā.]
तथा
तथा [ind]
पवनसंयुक्तः
पवन [m]
पवनसंयुक्तः
संयुज् [7. Ā.]
पादैः
पाद [m]
पिबति
पा [1. Ā.]
पादपः
पादप [m]
ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥
English Translation
They are subject to pleasure and pain, and grow when cut or lopped off. These facts clearly prove that trees have life. They are not manimate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ग्रहणात्
ग्रहण [n]
सुखदुःखस्य
सुख [n]
सुखदुःखस्य
दुःख [n]
छिन्नस्य
छिद् [1. P.]
च
च [ind]
विरोहणात्
विरोहण [m]
जीवं
जीव [m]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
वृक्षाणाम्
वृक्ष [m]
अचैतन्यं
अचैतन्य [n]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥
English Translation
Fire and wind cause the water thus drawn up to be digested. The tree grows and becomes humid proportionate to the quantity of the water taken up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तेन [ind]
तज्जलम्
तद् [pron]
तज्जलम्
जल [n]
आदत्तं
आदा [4. Ā.]
जरयत्यग्निमारुतौ
जरय् [10. Ā.]
जरयत्यग्निमारुतौ
अग्नि [m]
जरयत्यग्निमारुतौ
मारुत [m]
आहारपरिणामाच्च
आहार [m]
आहारपरिणामाच्च
परिणाम [m]
आहारपरिणामाच्च
च [ind]
स्नेहो
स्नेह [mn]
वृद्धिश्च
वृद्धि [f]
वृद्धिश्च
च [ind]
जायते
जन् [4. P.]
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥
English Translation
In the bodies of all mobile things the five elements reside. The proportions are different in each. Mobile objects can move for these five elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थावराणां
स्थावर [adj]
न
न [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
शरीरे
शरीर [n]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
धातवः
धातु [mn]
प्रत्येकशः
प्रत्येकशः [ind]
प्रभिद्यन्ते
प्रभिद् [7. P.]
यैः
यद् [pron]
शरीरं
शरीर [n]
विचेष्टते
विचेष्ट् [1. Ā.]
त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् । इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥
English Translation
Skin, fresh, bones, marrow, and arteries and veins, that exist together in the body are formed of earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वक्
त्वच् [f]
च
च [ind]
मांसं
मांस [n]
तथास्थीनि
तथा [ind]
तथास्थीनि
अस्थि [n]
मज्जा
मज्जन् [m]
स्नायु
स्नायु [fn]
च
च [ind]
पञ्चमम्
पञ्चम [adj]
इत्येतद्
इति [ind]
इत्येतद्
एतद् [pron]
इह
इह [ind]
संख्यातं
संख्या [2. P.]
शरीरे
शरीर [n]
पृथिवीमयम्
पृथिवी [f]
पृथिवीमयम्
मय [adj]
तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च । अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥
English Translation
Energy, anger, eyes, internal heat, and the heat which digests the good taken, these five, form the fire that exists in all embodied creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेजो
तेजस् [n]
ऽग्निश्च
अग्नि [m]
ऽग्निश्च
च [ind]
तथा
तथा [ind]
क्रोधश्चक्षुर्
क्रोध [m]
क्रोधश्चक्षुर्
चक्षुस् [n]
ऊष्मा
ऊष्मन् [m]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
अग्निर्
अग्नि [m]
जरयते
जरय् [10. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
पञ्चाग्नेयाः
पञ्चन् [adj]
पञ्चाग्नेयाः
आग्नेय [adj]
शरीरिणः
शरीरिन् [m]
श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥
English Translation
The cars, nostrils, mouth, heart, and Stomach, these five, form the element of space that exists in the bodies of living creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रोत्रं
श्रोत्र [n]
घ्राणम्
घ्राण [mn]
अथास्यं
अथ [ind]
अथास्यं
आस्य [n]
च
च [ind]
हृदयं
हृदय [n]
कोष्ठम्
कोष्ठ [mn]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
स्थावराणां
स्थावर [adj]
न
न [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
शरीरे
शरीर [n]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
धातवः
धातु [mn]
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥
English Translation
Phlegm, bile, sweat, fat, blood are the five kinds of water that exist in inobile bodies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्लेष्मा
श्लेष्मन् [m]
पित्तम्
पित्त [n]
अथ
अथ [ind]
स्वेदो
स्वेद [m]
वसा
वसा [f]
शोणितम्
शोणित [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
इत्यापः
इति [ind]
इत्यापः
अप् [m]
पञ्चधा
पञ्चधा [ind]
देहे
देह [mn]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
सदा
सदा [ind]
प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा । गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥
English Translation
Through the vital breath called Prana, a living creature is capable of moving about. Through that called Vyana they act. That called Apana goes downward. That called Samana lives within the heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राणात्
प्राण [m]
प्रणीयते
प्रणी [1. Ā.]
प्राणी
प्राणिन् [m]
व्यानाद्
व्यान [m]
व्यायच्छते
व्यायम् [1. Ā.]
तथा
तथा [ind]
गच्छत्यपानो
गम् [6. Ā.]
गच्छत्यपानो
अपान [mn]
ऽवाक्
अवाक् [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
समानो
समान [m]
हृद्यवस्थितः
हृद् [n]
हृद्यवस्थितः
अवस्था [1. Ā.]
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥
English Translation
Through that called Udana one passes exertion and is enabled to speak by virtue of its going through (the lungs, the throat, and the mouth). These are the five sorts of vital airs that cause an embodied creature to live and Imove.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उदानाद्
उदान [m]
उच्छ्वसिति
उच्छ्वस् [2. Ā.]
च
च [ind]
प्रतिभेदाच्च
प्रतिभेद [m]
प्रतिभेदाच्च
च [ind]
भाषते
भाष् [1. P.]
इत्येते
इति [ind]
इत्येते
एतद् [pron]
वायवः
वायु [m]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
चेष्टयन्तीह
चेष्टय् [10. Ā.]
चेष्टयन्तीह
इह [ind]
देहिनम्
देहिन् [m]
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥
English Translation
Through the earth-element an embodied creature perceives the properties of scent. From the water-element he perceives taste. From the fire-element as represented by the eyes, he perceives forms, and from the wind-element he perceives touch.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूमेर्
भूमि [f]
गन्धगुणान्
गन्ध [mn]
गन्धगुणान्
गुण [mn]
वेत्ति
विद् [6. Ā.]
रसं
रस [mn]
चाद्भ्यः
च [ind]
चाद्भ्यः
अप् [m]
शरीरवान्
शरीरवत् [adj]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
पश्यति
दृश् [6. P.]
चक्षुर्भ्यां
चक्षुस् [n]
नेङ्गते
न [ind]
नेङ्गते
इङ्ग् [1. Ā.]
च
च [ind]
कथंचन
कथंचन [ind]
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् । इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
गन्धस्य
गन्ध [mn]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
विस्तराभिहितान्
विस्तर [m]
विस्तराभिहितान्
अभिधा [3. Ā.]
गुणान्
गुण [mn]
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च
इष् [1. P.]
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च
च [ind]
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च
अनिष्ट [adj]
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च
गन्ध [mn]
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च
च [ind]
मधुरः
मधुर [adj]
कटुर्
कटु [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्हारी
निर्हारिन् [adj]
संहतः
संहन् [2. P.]
स्निग्धो
स्निग्ध [adj]
रूक्षो
रूक्ष [adj]
विशद
विशद [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
एवं
एवम् [ind]
नवविधो
नवविध [adj]
ज्ञेयः
ज्ञा [4. Ā.]
पार्थिवो
पार्थिव [adj]
गन्धविस्तरः
गन्ध [mn]
गन्धविस्तरः
विस्तर [m]
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥
English Translation
Sound, touch, vision and taste are the properties of water. I shall describe fully that now the perception of taste. Listen to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दः
शब्द [m]
स्पर्शश्च
स्पर्श [m]
स्पर्शश्च
च [ind]
रूपं
रूप [n]
च
च [ind]
रसश्चापां
रस [mn]
रसश्चापां
च [ind]
रसश्चापां
अप् [m]
गुणाः
गुण [mn]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]
हन्त
हन्त [ind]
ते
त्वद् [pron]
वर्तयिष्यामि
वर्तय् [10. Ā.]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
निगदतः
निगद् [1. Ā.]
शृणु
श्रु [4. P.]
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा । एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥
English Translation
Great Rishis have mentioned various sorts of taste. They are sweet, saltish, bitter, astringent, sour, and pungent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रसो
रस [mn]
बहुविधः
बहुविध [adj]
प्रोक्तः
प्रवच् [2. P.]
सूरिभिः
सूरि [m]
प्रथितात्मभिः
प्रथ् [1. P.]
प्रथितात्मभिः
आत्मन् [m]
मधुरो
मधुर [adj]
लवणस्तिक्तः
लवण [adj]
लवणस्तिक्तः
तिक्त [adj]
कषायो
कषाय [adj]
ऽम्लः
अम्ल [adj]
कटुस्तथा
कटु [adj]
कटुस्तथा
तथा [ind]
एष
एतद् [pron]
षड्विधविस्तारो
षड्विध [adj]
षड्विधविस्तारो
विस्तार [m]
रसो
रस [mn]
वारिमयः
वारि [n]
वारिमयः
मय [adj]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते । ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दः
शब्द [m]
स्पर्शश्च
स्पर्श [m]
स्पर्शश्च
च [ind]
रूपं
रूप [n]
च
च [ind]
रसश्चापां
रस [mn]
रसश्चापां
च [ind]
रसश्चापां
अप् [m]
गुणाः
गुण [mn]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]
ज्योतिः
ज्योतिस् [n]
पश्यति
दृश् [6. P.]
रूपाणि
रूप [n]
रूपं
रूप [n]
च
च [ind]
बहुधा
बहुधा [ind]
स्मृतम्
स्मृ [1. Ā.]
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान् । शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ह्रस्वो
ह्रस्व [adj]
दीर्घस्तथा
दीर्घ [adj]
दीर्घस्तथा
तथा [ind]
स्थूलश्चतुरस्रो
स्थूल [adj]
स्थूलश्चतुरस्रो
चतुरस्र [adj]
ऽणु
अणु [adj]
वृत्तवान्
वृत्तवत् [adj]
शुक्लः
शुक्ल [adj]
कृष्णस्तथा
कृष्ण [adj]
कृष्णस्तथा
तथा [ind]
रक्तो
रक्त [adj]
नीलः
नील [adj]
पीतो
पीत [adj]
ऽरुणस्तथा
अरुण [adj]
ऽरुणस्तथा
तथा [ind]
एवं
एवम् [ind]
द्वादशविस्तारो
द्वादशन् [adj]
द्वादशविस्तारो
विस्तार [m]
ज्योतीरूपगुणः
ज्योतिस् [n]
ज्योतीरूपगुणः
रूप [n]
ज्योतीरूपगुणः
गुण [mn]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥
English Translation
These are the sixteen sorts of forin which forms the property of light or vision. The property of the wind element is touch. Touch is of various sorts; warm, cold, agreeable and disagrecable, indifferent, burning, mild, soft, light and heavy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दस्पर्शौ
शब्द [m]
शब्दस्पर्शौ
स्पर्श [m]
तु
तु [ind]
विज्ञेयौ
विज्ञा [9. Ā.]
द्विगुणो
द्विगुण [adj]
वायुर्
वायु [m]
उच्यते
वच् [2. P.]
वायव्यस्तु
वायव्य [adj]
वायव्यस्तु
तु [ind]
गुणः
गुण [mn]
स्पर्शः
स्पर्श [m]
स्पर्शश्च
स्पर्श [m]
स्पर्शश्च
च [ind]
बहुधा
बहुधा [ind]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः । उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कठिनश्चिक्कणः
कठिन [adj]
कठिनश्चिक्कणः
चिक्कण [adj]
श्लक्ष्णः
श्लक्ष्ण [adj]
पिच्छलो
पिच्छल [adj]
मृदुदारुणः
मृदु [adj]
मृदुदारुणः
दारुण [adj]
उष्णः
उष्ण [adj]
शीतः
शीत [adj]
सुखो
सुख [adj]
दुःखः
दुःख [adj]
स्निग्धो
स्निग्ध [adj]
विशद
विशद [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
एवं
एवम् [ind]
द्वादशविस्तारो
द्वादशन् [adj]
द्वादशविस्तारो
विस्तार [m]
ज्योतीरूपगुणः
ज्योतिस् [n]
ज्योतीरूपगुणः
रूप [n]
ज्योतीरूपगुणः
गुण [mn]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥
English Translation
Space has only one property, namely sound. I shall now describe to you the different sorts of sound.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रैकगुणम्
तत्र [ind]
तत्रैकगुणम्
एक [pron]
तत्रैकगुणम्
गुण [mn]
आकाशं
आकाश [mn]
शब्द
शब्द [m]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
तत्
तद् [pron]
स्मृतम्
स्मृ [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
गन्धस्य
गन्ध [mn]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
विस्तराभिहितान्
विस्तर [m]
विस्तराभिहितान्
अभिधा [3. Ā.]
गुणान्
गुण [mn]
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥
English Translation
They are the seven original notes called Shadaja, Rishabha, Gandhara, Maddhyaina, Dhaivata, Panchama, and Nishada.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
षड्ज
षड्ज [m]
ऋषभगान्धारौ
ऋषभ [m]
ऋषभगान्धारौ
गान्धार [m]
मध्यमः
मध्यम [m]
पञ्चमस्तथा
पञ्चम [m]
पञ्चमस्तथा
तथा [ind]
धैवतश्चापि
धैवत [mn]
धैवतश्चापि
च [ind]
धैवतश्चापि
अपि [ind]
विज्ञेयस्तथा
विज्ञा [9. Ā.]
विज्ञेयस्तथा
तथा [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
निषादकः
निषादक [m]
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः । त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥
English Translation
These are the seven sorts of the property which belongs to space. Sound pervades like the Supreme Being the entire space though attached especially to drums drums and other instruments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
सप्तविधः
सप्तविध [adj]
प्रोक्तो
प्रवच् [2. P.]
गुण
गुण [mn]
आकाशलक्षणः
आकाश [mn]
आकाशलक्षणः
लक्षण [n]
त्रैस्वर्येण
त्रैस्वर्य [n]
तु
तु [ind]
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
ऽपि
अपि [ind]
पटहादिषु
पटह [mn]
पटहादिषु
आदि [m]
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आकाशजं
आकाश [mn]
आकाशजं
ज [adj]
शब्दम्
शब्द [m]
आहुर्
अह् [1. P.]
एभिर्
इदम् [pron]
वायुगुणैः
वायु [m]
वायुगुणैः
गुण [mn]
सह
सह [ind]
अव्याहतैश्चेतयते
अव्याहत [adj]
अव्याहतैश्चेतयते
चेतय् [10. Ā.]
न
न [ind]
वेत्ति
विद् [6. Ā.]
विषमागतैः
विषम [adj]
विषमागतैः
आगम् [6. P.]
आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आप्यायन्ते
आप्या [5. Ā.]
च
च [ind]
ते
तद् [pron]
नित्यं
नित्यम् [ind]
धातवस्तैस्तु
धातु [mn]
धातवस्तैस्तु
तद् [pron]
धातवस्तैस्तु
तु [ind]
धातुभिः
धातु [mn]
आपो
अप् [m]
ऽग्निर्
अग्नि [m]
मारुतश्चैव
मारुत [m]
मारुतश्चैव
च [ind]
मारुतश्चैव
एव [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
जाग्रति
जागृ [2. Ā.]
देहिषु
देहिन् [m]