जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै । प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास्तदा ॥
jite mahendre'tibale rāvaṇasya sutena vai | prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surāstadā ||
English Translation
The highly powerful Mahendra being thus defeated by Ravana's son, all the celestials, taking the patriarch Brahmä before them, went to Lanka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जिते
जि [9. P.]
महेन्द्रे
महत् [adj]
महेन्द्रे
इन्द्र [m]
ऽतिबले
अतिबल [adj]
रावणस्य
रावण [m]
सुतेन
सुत [m]
वै
वै [ind]
प्रजापतिं
प्रजापति [m]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
गता
गम् [6. Ā.]
लङ्कां
लङ्का [f]
सुरास्तदा
सुर [m]
सुरास्तदा
तदा [ind]
तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् । अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥
taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam | abravīdgagane tiṣṭhansāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ ||
English Translation
Having obtained Rāvana encircled by his sons and brothers the Patriarch, stationed in the welkin, calmly said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
रावणं
रावण [m]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
पुत्रभ्रातृभिर्
पुत्र [m]
पुत्रभ्रातृभिर्
भ्रातृ [m]
आवृतम्
आवृ [5. Ā.]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
गगने
गगन [n]
तिष्ठन्
स्था [1. Ā.]
सान्त्वपूर्वं
सान्त्व [n]
सान्त्वपूर्वं
पूर्वम् [ind]
प्रजापतिः
प्रजापति [m]
वत्स रावण तुष्टोऽस्मि तव पुत्रस्य संयुगे । अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥
vatsa rāvaṇa tuṣṭo'smi tava putrasya saṃyuge | aho'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo'dhiko'pi vā ||
English Translation
My son, Ravana, I have been pleased with your son in the conflict. Oh! what wonderful prowess, what strength-equal or greater than your.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वत्स
वत्स [m]
रावण
रावण [m]
तुष्टो
तुष् [4. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
पुत्रस्य
पुत्र [m]
संयुगे
संयुग [n]
अहो
अहो [ind]
ऽस्य
इदम् [pron]
विक्रमौदार्यं
विक्रम [m]
विक्रमौदार्यं
औदार्य [n]
तव
त्वद् [pron]
तुल्यो
तुल्य [adj]
ऽधिको
अधिक [adj]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा । कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि स्वसुतेन वै ॥
jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā | kṛtā pratijñā saphalā prīto'smi svasutena vai ||
English Translation
You have, by your own prowess, conquered the three worlds — your promise has borne fruits-I have been pleased with you-both the father and son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जितं
जि [9. P.]
हि
हि [ind]
भवता
भवत् [adj]
सर्वं
सर्व [pron]
त्रैलोक्यं
त्रैलोक्य [n]
स्वेन
स्व [adj]
तेजसा
तेजस् [n]
कृता
कृ [2. Ā.]
प्रतिज्ञा
प्रतिज्ञा [f]
सफला
सफल [adj]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
स्वसुतेन
स्व [adj]
स्वसुतेन
सुत [m]
वै
वै [ind]
अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण रावणिः । इन्द्रजित्त्विति विख्यातो जगत्येष भविष्यति ॥
ayaṃ ca putro'tibalastava rāvaṇa rāvaṇiḥ | indrajittviti vikhyāto jagatyeṣa bhaviṣyati ||
English Translation
O Rāvana, this your son is highly powerful and gifted with great strength and he shall be celebrated in the world under the appellation of 'Indrajit' or the conqueror of Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
च
च [ind]
पुत्रो
पुत्र [m]
ऽतिबलस्तव
अतिबल [adj]
ऽतिबलस्तव
त्वद् [pron]
रावण
रावण [m]
रावणिः
रावणि [m]
इन्द्रजित्
इन्द्रजित् [m]
त्विति
तु [ind]
त्विति
इति [ind]
विख्यातो
विख्या [2. P.]
जगत्येष
जगन्त् [n]
जगत्येष
एतद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
बलवाञ्शत्रुनिर्जेता भविष्यत्येष राक्षसः । यमाश्रित्य त्वया राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥
balavāñśatrunirjetā bhaviṣyatyeṣa rākṣasaḥ | yamāśritya tvayā rājansthāpitāstridaśā vaśe ||
English Translation
The Raksasa shall be powerful and irrepressible, by those help, O King, the celestials have been brought under your subjection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलवाञ्शत्रुनिर्जेता
बलवत् [adj]
बलवाञ्शत्रुनिर्जेता
शत्रु [m]
बलवाञ्शत्रुनिर्जेता
निर्जेतृ [m]
भविष्यत्येष
भू [1. Ā.]
भविष्यत्येष
एतद् [pron]
राक्षसः
राक्षस [m]
यम्
यद् [pron]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
स्थापितास्त्रिदशा
स्थापय् [10. Ā.]
स्थापितास्त्रिदशा
त्रिदश [m]
वशे
वश [m]
तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः । किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥
tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ | kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ ||
English Translation
Do you therefore, O you having long arms, release Mahendra, she chastiser of Pāka and for setting him free what do you want from the celestials?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तन्मुच्यतां
तद् [pron]
तन्मुच्यतां
मुच् [6. Ā.]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
महेन्द्रः
महत् [adj]
महेन्द्रः
इन्द्र [m]
पाकशासनः
पाकशासन [m]
किं
क [pron]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
मोक्षणार्थाय
मोक्षण [n]
मोक्षणार्थाय
अर्थ [mn]
प्रयच्छन्ति
प्रयम् [1. Ā.]
दिवौकसः
दिवौकस् [m]
अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिंजयः । अमरत्वमहं देव वृणोमीहास्य मोक्षणे ॥
athābravīnmahātejā indrajitsamitiṃjayaḥ | amaratvamahaṃ deva vṛṇomīhāsya mokṣaṇe ||
English Translation
Thereupon the highly powerful Indrajit-the subduer of enemies, said: "If do you say so, O god, I pray for immortality."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीन्महातेजा
अथ [ind]
अथाब्रवीन्महातेजा
ब्रू [2. Ā.]
अथाब्रवीन्महातेजा
महत् [adj]
अथाब्रवीन्महातेजा
तेजस् [n]
इन्द्रजित्
इन्द्रजित् [m]
समितिंजयः
समितिंजय [m]
अमरत्वम्
अमर [m]
अमरत्वम्
त्व [n]
अहं
मद् [pron]
देव
देव [m]
वृणोमीहास्य
वृ [5. Ā.]
वृणोमीहास्य
इह [ind]
वृणोमीहास्य
इदम् [pron]
मोक्षणे
मोक्षण [n]
अब्रवीत्तु तदा देवो रावणिं कमलोद्भवः । नास्ति सर्वामरत्वं हि केषांचित्प्राणिनां भुवि ॥
abravīttu tadā devo rāvaṇiṃ kamalodbhavaḥ | nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃcitprāṇināṃ bhuvi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तु
तु [ind]
तदा
तदा [ind]
देवो
देव [m]
रावणिं
रावणि [m]
कमलोद्भवः
कमलोद्भव [m]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
सर्वामरत्वं
सर्व [pron]
सर्वामरत्वं
अमर [m]
सर्वामरत्वं
त्व [n]
हि
हि [ind]
केषांचित्
कश्चित् [pron]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
भुवि
भू [f]
अथाब्रवीत्स तत्रस्थमिन्द्रजित्पद्मसंभवम् । श्रूयतां या भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥
athābravītsa tatrasthamindrajitpadmasaṃbhavam | śrūyatāṃ yā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
स
तद् [pron]
तत्रस्थम्
तत्रस्थ [adj]
इन्द्रजित्
इन्द्रजित् [m]
पद्मसंभवम्
पद्मसंभव [m]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
या
यद् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
सिद्धिः
सिद्धि [f]
शतक्रतुविमोक्षणे
शतक्रतु [m]
शतक्रतुविमोक्षणे
विमोक्षण [n]
ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः संपूज्य पावकम् । संग्राममवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥
mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ saṃpūjya pāvakam | saṃgrāmamavatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ममेष्टं
मद् [pron]
ममेष्टं
इष् [1. P.]
नित्यशो
नित्यशस् [ind]
देव
देव [m]
हव्यैः
हव्य [n]
सम्पूज्य
सम्पूजय् [10. Ā.]
पावकम्
पावक [m]
संग्रामम्
संग्राम [mn]
अवतर्तुं
अवतृ [6. P.]
वै
वै [ind]
शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः
शत्रु [m]
शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः
निर्जय [m]
शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः
काङ्क्षिन् [adj]
तस्मिंश्चेदसमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः । युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम् ॥
tasmiṃścedasamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ | yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syādvināśanam ||
English Translation
May I meet with destruction, O deity, whenever I shall engage in fight without finishing my offerings to fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिंश्चेद्
तद् [pron]
तस्मिंश्चेद्
चेद् [ind]
असमाप्ते
असमाप्त [adj]
तु
तु [ind]
जप्यहोमे
जप्य [n]
जप्यहोमे
होम [m]
विभावसोः
विभावसु [m]
युध्येयं
युध् [2. P.]
देव
देव [m]
संग्रामे
संग्राम [mn]
तदा
तदा [ind]
मे
मद् [pron]
स्याद्
अस् [2. P.]
विनाशनम्
विनाशन [n]
सर्वो हि तपसा चैव वृणोत्यमरतां पुमान् । विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥
sarvo hi tapasā caiva vṛṇotyamaratāṃ pumān | vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam ||
English Translation
All others, O god, attain to immortality by virtue of devout penances but I shall acquire that by dint of my own prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वो
सर्व [pron]
हि
हि [ind]
तपसा
तपस् [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
वृणोत्यमरतां
वृ [5. Ā.]
वृणोत्यमरतां
अमर [adj]
वृणोत्यमरतां
ता [f]
पुमान्
पुंस् [m]
विक्रमेण
विक्रम [m]
मया
मद् [pron]
त्वेतद्
तु [ind]
त्वेतद्
एतद् [pron]
अमरत्वं
अमर [m]
अमरत्वं
त्व [n]
प्रवर्तितम्
प्रवर्तय् [10. Ā.]
एवमस्त्विति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः । मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥
evamastviti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ | muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ ||
English Translation
Where to the grand-father replied saying "so be it." Thereupon Meghanäda released Indra and the celestials returned to their own abode.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
अस्त्विति
अस् [2. P.]
अस्त्विति
इति [ind]
तं
तद् [pron]
प्राह
प्राह् [1. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
देवः
देव [m]
प्रजापतिः
प्रजापति [m]
मुक्तश्चेन्द्रजिता
मुच् [6. Ā.]
मुक्तश्चेन्द्रजिता
च [ind]
मुक्तश्चेन्द्रजिता
इन्द्रजित् [m]
शक्रो
शक्र [m]
गताश्च
गम् [6. Ā.]
गताश्च
च [ind]
त्रिदिवं
त्रिदिव [n]
सुराः
सुर [m]
एतस्मिन्नन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः । राम चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥
etasminnantare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ | rāma cintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ ||
English Translation
In the interval, O Rāma, Indra became poorly, divested of his immortal brilliance, stricken with anxiety and pensive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
शक्रो
शक्र [m]
दीनो
दीन [adj]
भ्रष्टाम्बरस्रजः
भ्रंश् [1. P.]
भ्रष्टाम्बरस्रजः
अम्बर [n]
भ्रष्टाम्बरस्रजः
स्रज [m]
राम
राम [m]
चिन्तापरीतात्मा
चिन्ता [f]
चिन्तापरीतात्मा
परी [2. Ā.]
चिन्तापरीतात्मा
आत्मन् [m]
ध्यानतत्परतां
ध्यान [mn]
ध्यानतत्परतां
तत्पर [adj]
ध्यानतत्परतां
ता [f]
गतः
गम् [6. Ā.]
तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः । शतक्रतो किमुत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ | śatakrato kimutkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam ||
English Translation
Beholding him in that plight the grand-father of the deities said:-O performer of hundred sacrifices, why did you formerly perpetrate that mighty iniquity?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
तु
तु [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तथाभूतं
तथा [ind]
तथाभूतं
भू [1. Ā.]
प्राह
प्राह् [1. P.]
देवः
देव [m]
प्रजापतिः
प्रजापति [m]
शतक्रतो
शतक्रतु [m]
किम्
क [pron]
उत्कण्ठां
उत्कण्ठा [f]
करोषि
कृ [2. Ā.]
स्मर
स्मृ [1. Ā.]
दुष्कृतम्
दुष्कृत [n]
अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो । एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥
amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho | ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ ||
English Translation
O Chief of the immortals! O lord!, some creatures were all of the same colour, same speech, and same appearance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमरेन्द्र
अमर [m]
अमरेन्द्र
इन्द्र [m]
मया
मद् [pron]
बह्व्यः
बहु [adj]
प्रजाः
प्रजा [f]
सृष्टाः
सृज् [2. P.]
पुरा
पुरा [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
एकवर्णाः
एक [pron]
एकवर्णाः
वर्ण [mn]
समाभाषा
सम [pron]
समाभाषा
आभाष [m]
एकरूपाश्च
एक [pron]
एकरूपाश्च
रूप [n]
एकरूपाश्च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा । ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥
tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe'pi vā | tato'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paryacintayam ||
English Translation
There was no difference visible in their appearance or marks. Thereupon, with wholeminded-ness, I began to think of these created beings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तासां
तद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
विशेषो
विशेष [m]
हि
हि [ind]
दर्शने
दर्शन [n]
लक्षणे
लक्षण [n]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
ततो
ततस् [ind]
ऽहम्
मद् [pron]
एकाग्रमनास्ताः
एकाग्र [adj]
एकाग्रमनास्ताः
मनस् [n]
एकाग्रमनास्ताः
तद् [pron]
प्रजाः
प्रजा [f]
पर्यचिन्तयम्
परिचिन्तय् [10. P.]
सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे । यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम् ॥
so'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame | yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
तासां
तद् [pron]
विशेषार्थं
विशेष [m]
विशेषार्थं
अर्थ [mn]
स्त्रियम्
स्त्री [f]
एकां
एक [pron]
विनिर्ममे
विनिर्मा [3. Ā.]
यद्
यद् [pron]
यत्
यद् [pron]
प्रजानां
प्रजा [f]
प्रत्यङ्गं
प्रत्यङ्ग [n]
विशिष्टं
विशिष् [7. P.]
तत्
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
उद्धृतम्
उद्धृ [1. Ā.]
ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता । अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥
tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā | ahalyetyeva ca mayā tasyā nāma pravartitam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मया
मद् [pron]
रूपगुणैर्
रूप [n]
रूपगुणैर्
गुण [mn]
अहल्या
अहल्या [f]
स्त्री
स्त्री [f]
विनिर्मिता
विनिर्मा [3. Ā.]
अहल्येत्येव
अहल्या [f]
अहल्येत्येव
इति [ind]
अहल्येत्येव
एव [ind]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
तस्या
तद् [pron]
नाम
नाम [ind]
प्रवर्तितम्
प्रवर्तय् [10. Ā.]
निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ । भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत् ॥
nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha | bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato'bhavat ||
English Translation
Having created that female I was thinking, O king of the celestials! O foremost of the deities!, on whom I should confer her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्मितायां
निर्मा [2. P.]
तु
तु [ind]
देवेन्द्र
देव [m]
देवेन्द्र
इन्द्र [m]
तस्यां
तद् [pron]
नार्यां
नारी [f]
सुरर्षभ
सुरर्षभ [m]
भविष्यतीति
भू [1. Ā.]
भविष्यतीति
इति [ind]
कस्यैषा
क [pron]
कस्यैषा
एतद् [pron]
मम
मद् [pron]
चिन्ता
चिन्ता [f]
ततो
ततस् [ind]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो । स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर ॥
tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho | sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti puraṃdara ||
English Translation
Being proud of dignity, O Sakra, O lord, O Purandara you did regard her in your mind as your spouse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
तु
तु [ind]
शक्र
शक्र [m]
तदा
तदा [ind]
नारीं
नारी [f]
जानीषे
ज्ञा [4. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
प्रभो
प्रभु [m]
स्थानाधिकतया
स्थान [n]
स्थानाधिकतया
अधिक [adj]
स्थानाधिकतया
ता [f]
पत्नी
पत्नी [f]
ममैषेति
मद् [pron]
ममैषेति
एतद् [pron]
ममैषेति
इति [ind]
पुरंदर
पुरंदर [m]
सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः । न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥
sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ | nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā ||
English Translation
I placed her under the care of the high-souled Gautama and he rendered her back after many long years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
न्यासभूता
न्यास [m]
न्यासभूता
भू [1. Ā.]
तु
तु [ind]
गौतमस्य
गौतम [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
न्यस्ता
न्यस् [2. P.]
बहूनि
बहु [adj]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
तेन
तद् [pron]
निर्यातिता
निर्यातय् [10. P.]
च
च [ind]
सा
तद् [pron]
ततस्तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः । ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥
tatastasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ | jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā ||
English Translation
Thereupon considering the patience and accomplished asceticism of Gautama I married her with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तस्य
ततस् [ind]
ततस्तस्य
तद् [pron]
परिज्ञाय
परिज्ञा [9. Ā.]
मया
मद् [pron]
स्थैर्यं
स्थैर्य [n]
महामुनेः
महत् [adj]
महामुनेः
मुनि [m]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
तपसि
तपस् [n]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
च
च [ind]
पत्न्यर्थं
पत्नी [f]
पत्न्यर्थं
अर्थ [mn]
स्पर्शिता
स्पर्शय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः । आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥
sa tayā saha dharmātmā ramate sma mahāmuniḥ | āsannirāśā devāstu gautame dattayā tayā ||
English Translation
That virtuous-souled, great ascetic enjoyed her company; and for my thus conferring her upon Gautama alll the celestials disappointed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तया
तद् [pron]
सह
सह [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
रमते
रम् [4. Ā.]
स्म
स्म [ind]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
आसन्निराशा
अस् [2. P.]
आसन्निराशा
निराश [adj]
देवास्तु
देव [m]
देवास्तु
तु [ind]
गौतमे
गौतम [m]
दत्तया
दा [1. Ā.]
तया
तद् [pron]
त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः । दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥
tvaṃ kruddhastviha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ | dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva ||
English Translation
But being enraged and possessed by lust you did repair to the hermitage of the ascetic and see her resplendent like the flaming fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
क्रुद्धस्त्विह
क्रुध् [4. Ā.]
क्रुद्धस्त्विह
तु [ind]
क्रुद्धस्त्विह
इह [ind]
कामात्मा
काम [m]
कामात्मा
आत्मन् [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
तस्याश्रमं
तद् [pron]
तस्याश्रमं
आश्रम [mn]
मुनेः
मुनि [m]
दृष्टवांश्च
दृश् [6. P.]
दृष्टवांश्च
च [ind]
तदा
तदा [ind]
तां
तद् [pron]
स्त्रीं
स्त्री [f]
दीप्ताम्
दीप् [4. P.]
अग्निशिखाम्
अग्नि [m]
अग्निशिखाम्
शिखा [f]
इव
इव [ind]
सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना । दृष्टस्त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥
sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā | dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā ||
English Translation
Maddened with lust and ire you did ravish her and you was seen in that hermitage by the great ascetic. were
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
धर्षिता
धर्षय् [10. P.]
शक्र
शक्र [m]
कामार्तेन
क [pron]
कामार्तेन
आर्त [adj]
समन्युना
स [ind]
समन्युना
मन्यु [mf]
दृष्टस्त्वं
दृश् [6. P.]
दृष्टस्त्वं
त्वद् [pron]
च
च [ind]
तदा
तदा [ind]
तेन
तद् [pron]
आश्रमे
आश्रम [mn]
परमर्षिणा
परम [adj]
परमर्षिणा
ऋषि [m]
ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा । गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥
tataḥ kruddhena tenāsi śaptaḥ paramatejasā | gato'si yena devendra daśābhāgaviparyayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रुद्धेन
क्रुध् [4. Ā.]
तेनासि
तद् [pron]
तेनासि
अस् [2. P.]
शप्तः
शप् [1. Ā.]
परमतेजसा
परम [adj]
परमतेजसा
तेजस् [n]
गतो
गम् [6. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
येन
येन [ind]
देवेन्द्र
देव [m]
देवेन्द्र
इन्द्र [m]
दशाभागविपर्ययम्
दशा [f]
दशाभागविपर्ययम्
भाग [m]
दशाभागविपर्ययम्
विपर्यय [m]
यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् । तस्मात्त्वं समरे राजञ्शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥
yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam | tasmāttvaṃ samare rājañśatruhastaṃ gamiṣyasi ||
English Translation
You were then imprecated by him, enraged and gifted with great effulgence saying, 'O lord of the celestials, you have attained to a change of circumstances-for which, O Vásava, you have fearlessly ravished my spouse. You shall, therefore, O Sakra, go under the arms of the enemies, in conflict.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मान्मे
यस्मात् [ind]
यस्मान्मे
मद् [pron]
धर्षिता
धर्षय् [10. P.]
पत्नी
पत्नी [f]
त्वया
त्वद् [pron]
वासव
वासव [m]
निर्भयम्
निर्भय [adj]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
समरे
समर [mn]
राजञ्शत्रुहस्तं
राजन् [m]
राजञ्शत्रुहस्तं
शत्रु [m]
राजञ्शत्रुहस्तं
हस्त [mn]
गमिष्यसि
गम् [6. Ā.]
अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः । मानुषेष्वपि सर्वेषु भविष्यति न संशयः ॥
ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ | mānuṣeṣvapi sarveṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
English Translation
And this vile desire, O you having a vicious intellect, which you have first created, shall undoubtedly spread in the world of mortals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
भावो
भाव [m]
दुर्बुद्धे
दुर्बुद्धि [adj]
यस्त्वयेह
यद् [pron]
यस्त्वयेह
त्वद् [pron]
यस्त्वयेह
इह [ind]
प्रवर्तितः
प्रवर्तय् [10. Ā.]
मानुषेष्वपि
मानुष [m]
मानुषेष्वपि
अपि [ind]
सर्वेषु
सर्व [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]