इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim ||
English Translation
As Sugrīva was speaking thus with joined hands, that best of the righteous, Rāma, embraced him with his arms, and then replied,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
ब्रुवाणं
ब्रू [2. Ā.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
रामो
राम [m]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वरः
वर [adj]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
सम्परिष्वज्य
सम्परिष्वज् [1. Ā.]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
कृताञ्जलिम्
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेद्भुवि । आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavedbhuvi | ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ ||
English Translation
'O scorcher of enemies, gentle Sugriva it will not be strange if Indra showers rain, if the Sun in the sky dispels darkness with his thousand rays, and if the Moon cools down the earth with his light, and a person like you helps his friend.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यत् [ind]
इन्द्रो
इन्द्र [m]
वर्षते
वृष् [6. P.]
वर्षं
वर्ष [mn]
न
न [ind]
तच्
तद् [pron]
चित्रं
चित्र [adj]
भवेद्
भू [1. Ā.]
भुवि
भू [f]
आदित्यो
आदित्य [m]
वा
वा [ind]
सहस्रांशुः
सहस्रांशु [m]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
वितिमिरं
वितिमिर [adj]
नभः
नभस् [n]
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् । त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परंतप ॥
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām | tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryātparaṃtapa ||
English Translation
'O scorcher of enemies, gentle Sugriva it will not be strange if Indra showers rain, if the Sun in the sky dispels darkness with his thousand rays, and if the Moon cools down the earth with his light, and a person like you helps his friend.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चन्द्रमा
चन्द्रमस् [m]
रश्मिभिः
रश्मि [mf]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
सौम्य
सौम्य [adj]
निर्मलाम्
निर्मल [adj]
त्वद्विधो
त्वद्विध [adj]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
मित्राणां
मित्र [mn]
प्रतिकुर्यात्
प्रतिकृ [8. Ā.]
परंतप
परंतप [adj]
एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् । जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam | jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam ||
English Translation
I know, O Sugrīva, that you always speakst what is for my good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
त्वयि
त्वद् [pron]
न
न [ind]
तच्
तद् [pron]
चित्रं
चित्र [adj]
भवेद्
भू [1. Ā.]
यत्
यद् [pron]
सौम्य
सौम्य [adj]
शोभनम्
शोभन [adj]
जानाम्य्
ज्ञा [4. Ā.]
अहं
मद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
सुग्रीव
सुग्रीव [m]
सततं
सततम् [ind]
प्रियवादिनम्
प्रिय [n]
प्रियवादिनम्
वादिन् [adj]
त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन् । त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥
tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalānarīn | tvameva me suhṛnmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi ||
English Translation
Assisted by you, my friend, I shall in battle vanquish all my foes. You being my friend and my ally, should assist me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वत्सनाथः
त्वद् [pron]
त्वत्सनाथः
सनाथ [adj]
सखे
सखि [m]
संख्ये
संख्य [n]
जेतास्मि
जेतृ [adj]
जेतास्मि
अस् [2. P.]
सकलान्
सकल [adj]
अरीन्
अरि [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
मे
मद् [pron]
सुहृन्
सुहृद् [m]
मित्रं
मित्र [mn]
साहाय्यं
साहाय्य [n]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः । वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ | vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm ||
English Translation
That worst of Rākșasas has carried away Maithilī, to bring down destruction upon himself, even as Anuhlāda ravished Puloma's daughter, Sachi, deceiving her sire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जहारात्मविनाशाय
हृ [2. P.]
जहारात्मविनाशाय
आत्मन् [m]
जहारात्मविनाशाय
विनाश [m]
वैदेहीं
वैदेही [f]
राक्षसाधमः
राक्षस [m]
राक्षसाधमः
अधम [adj]
वञ्चयित्वा
वञ्चय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
पौलोमीम्
पौलोमी [f]
अनुह्लादो
अनुह्लाद [m]
यथा
यथा [ind]
शचीम्
शची [f]
नचिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः । पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा ॥
nacirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivārihā ||
English Translation
That Rāvana I will at no distant date slay with my sharpened shafts, even as that slayer of enemies, he of an hundred sacrifices-slew the haughty father of Paulomi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नचिरात्
नचिर [adj]
तं
तद् [pron]
हनिष्यामि
हन् [6. P.]
रावणं
रावण [m]
निशितैः
निशा [3. Ā.]
शरैः
शर [m]
पौलोम्याः
पौलोमी [f]
पितरं
पितृ [m]
दृप्तं
दृप् [4. P.]
शतक्रतुर्
शतक्रतु [m]
इवारिहा
इव [ind]
इवारिहा
अरि [m]
इवारिहा
हन् [adj]
एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत । उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥
etasminnantare caiva rajaḥ samabhivartata | uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām ||
English Translation
Presently appeared volumes of dust, and the hot and fierce rays of the sun were hid in the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
रजः
रजस् [n]
समभिवर्तत
समभिवृत् [1. Ā.]
उष्णां
उष्ण [adj]
तीव्रां
तीव्र [adj]
सहस्रांशोश्
सहस्रांशु [m]
छादयद्
छादय् [10. Ā.]
गगने
गगन [n]
प्रभाम्
प्रभा [f]
दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छिताः । चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchitāḥ | cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā ||
English Translation
And darkened by the gloom, all sides became bewildered. And the entire earth with her mountains, forests, and wocds, trembled.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिशः
दिश् [f]
पर्याकुलाश्
पर्याकुल [adj]
चासन्
च [ind]
चासन्
अस् [2. P.]
रजसा
रजस् [n]
तेन
तद् [pron]
मूर्छिताः
मूर्छय् [10. P.]
चचाल
चल् [1. Ā.]
च
च [ind]
मही
मही [f]
सर्वा
सर्व [pron]
सशैलवनकानना
स [ind]
सशैलवनकानना
शैल [mn]
सशैलवनकानना
वन [n]
सशैलवनकानना
कानन [n]
ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्ण दंष्ट्रैर्महाबलैः । कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः ॥
tato nagendrasaṃkāśaistīkṣṇa daṃṣṭrairmahābalaiḥ | kṛtsnā saṃchāditā bhūmirasaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ ||
English Translation
Then the whole ground was covered with innumerable monkeys gifted with great strength, and having sharp teeth, and resembling kings of men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
नगेन्द्रसंकाशैस्
नगेन्द्र [m]
नगेन्द्रसंकाशैस्
संकाश [m]
तीक्ष्णदंष्ट्रैर्
तीक्ष्ण [adj]
तीक्ष्णदंष्ट्रैर्
दंष्ट्र [mfn]
महाबलैः
महत् [adj]
महाबलैः
बल [mn]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
संछादिता
संछादय् [10. P.]
भूमिर्
भूमि [f]
असंख्येयैः
असंख्येय [adj]
प्लवंगमैः
प्लवंगम [m]
निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः । कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ | koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निमेषान्तरमात्रेण
निमेष [m]
निमेषान्तरमात्रेण
अन्तर [n]
निमेषान्तरमात्रेण
मात्र [n]
ततस्
ततस् [ind]
तैर्
तद् [pron]
हरियूथपैः
हरि [m]
हरियूथपैः
यूथप [m]
कोटीशतपरीवारैः
कोटि [f]
कोटीशतपरीवारैः
शत [mn]
कोटीशतपरीवारैः
परीवार [m]
कामरूपिभिर्
कामरूपिन् [adj]
आवृता
आवृ [5. Ā.]
नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः । हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ | haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नादेयैः
नादेय [adj]
पार्वतीयैश्
पार्वतीय [adj]
च
च [ind]
सामुद्रैश्
सामुद्र [adj]
च
च [ind]
महाबलैः
महत् [adj]
महाबलैः
बल [mn]
हरिभिर्
हरि [m]
मेघनिर्ह्रादैर्
मेघ [m]
मेघनिर्ह्रादैर्
निर्ह्राद [m]
अन्यैश्
अन्य [pron]
च
च [ind]
वनचारिभिः
वन [n]
वनचारिभिः
चारिन् [adj]
तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः । पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ | padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरुणादित्यवर्णैश्
तरुण [adj]
तरुणादित्यवर्णैश्
आदित्य [m]
तरुणादित्यवर्णैश्
वर्ण [mn]
च
च [ind]
शशिगौरैश्
शशिन् [m]
शशिगौरैश्
गौर [adj]
च
च [ind]
वानरैः
वानर [m]
पद्मकेसरवर्णैश्
पद्म [mn]
पद्मकेसरवर्णैश्
केसर [n]
पद्मकेसरवर्णैश्
वर्ण [mn]
च
च [ind]
श्वेतैर्
श्वेत [adj]
मेरुकृतालयैः
मेरु [m]
मेरुकृतालयैः
कृ [2. Ā.]
मेरुकृतालयैः
आलय [mn]
कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा । वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā | vīraḥ śatabalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata ||
English Translation
Then appeared the glorious warrior named Satavali, followed by ten thousand crore of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोटीसहस्रैर्
कोटि [f]
कोटीसहस्रैर्
सहस्र [mn]
दशभिः
दशन् [adj]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
परिवृतस्
परिवृ [5. Ā.]
तदा
तदा [ind]
वीरः
वीर [m]
शतबलिर्
शतबलि [m]
नाम
नाम [ind]
वानरः
वानर [m]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता । अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā | anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata ||
English Translation
Then, having the splendour of the Golden hill, the puissant sire of Tārā was seen at the head of many thousand kotis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
काञ्चनशैलाभस्
काञ्चन [adj]
काञ्चनशैलाभस्
शैल [mn]
काञ्चनशैलाभस्
आभ [adj]
ताराया
तारा [f]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
पिता
पितृ [m]
अनेकैर्
अनेक [adj]
दशसाहस्रैः
दशन् [adj]
दशसाहस्रैः
साहस्र [n]
कोटिभिः
कोटि [f]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः । बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥
padmakesarasaṃkāśastaruṇārkanibhānanaḥ | buddhimānvānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ ||
English Translation
And Hanuman's father, the graceful Kasarī, appeared in company with many thousands of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मकेसरसंकाशस्
पद्म [mn]
पद्मकेसरसंकाशस्
केसर [n]
पद्मकेसरसंकाशस्
संकाश [m]
तरुणार्कनिभाननः
तरुण [adj]
तरुणार्कनिभाननः
अर्क [m]
तरुणार्कनिभाननः
निभ [adj]
तरुणार्कनिभाननः
आनन [n]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
वानरश्रेष्ठः
वानर [m]
वानरश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
सर्ववानरसत्तमः
सर्व [pron]
सर्ववानरसत्तमः
वानर [m]
सर्ववानरसत्तमः
सत्तम [adj]
अनीकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः । पिता हनुमतः श्रीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥
anīkairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ | pitā hanumataḥ śrīmānkesarī pratyadṛśyata ||
English Translation
And Hanuman's father, the graceful Kasarī, appeared in company with many thousands of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनीकैर्
अनीक [mn]
बहुसाहस्रैर्
बहु [adj]
बहुसाहस्रैर्
साहस्र [adj]
वानराणां
वानर [m]
समन्वितः
समन्वित [adj]
पिता
पितृ [m]
हनुमतः
हनुमन्त् [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
केसरी
केसरिन् [m]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः । वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata ||
English Translation
And Gavaksa-sovereign of Golangulas-endowed with dreadful might, appeared, surrounded by thousand koțis of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोलाङ्गूलमहाराजो
गोलाङ्गूल [m]
गोलाङ्गूलमहाराजो
महत् [adj]
गोलाङ्गूलमहाराजो
राज [m]
गवाक्षो
गवाक्ष [m]
भीमविक्रमः
भीम [adj]
भीमविक्रमः
विक्रम [m]
वृतः
वृ [1. Ā.]
कोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिसहस्रेण
सहस्र [mn]
वानराणाम्
वानर [m]
अदृश्यत
दृश् [6. P.]
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata ||
English Translation
And Dhūmra of bears endowed with terrific speed—destroyer of foes—appeared, surrounded by two thousand kotis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋक्षाणां
ऋक्ष [m]
ऋक्षाणां
ऋक्ष [m]
भीमवेगानां
भीम [adj]
भीमवेगानां
वेग [m]
भीमवेगानां
भीम [adj]
भीमवेगानां
वेग [m]
धूम्रः
धूम्र [m]
धूम्रः
धूम्र [m]
शत्रुनिबर्हणः
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हणः
निबर्हण [adj]
शत्रुनिबर्हणः
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हणः
निबर्हण [adj]
वृतः
वृ [1. Ā.]
कोटिसहस्राभ्यां
कोटि [f]
कोटिसहस्राभ्यां
सहस्र [mn]
द्वाभ्यां
द्वि [nr]
समभिवर्तत
समभिवृत् [1. Ā.]
महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः । आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ | ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ ||
English Translation
And the leader of herds, named Panasa, of exceeding prowess, came, accompanied with three kotis, mighty and dreadful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महाचलनिभैर्
महत् [adj]
महाचलनिभैर्
अचल [m]
महाचलनिभैर्
निभ [adj]
घोरैः
घोर [adj]
पनसो
पनस [m]
नाम
नाम [ind]
यूथपः
यूथप [m]
आजगाम
आगम् [6. P.]
महावीर्यस्
महत् [adj]
महावीर्यस्
वीर्य [n]
तिसृभिः
त्रि [nr]
कोटिभिर्
कोटि [f]
वृतः
वृ [1. Ā.]
नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाथ यूथपः । अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmātha yūthapaḥ | adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ ||
English Translation
And the leader of herds, named Nīla, of huge body, resembling a mass of blue collyrium. appeared with ten kotis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलाञ्जनचयाकारो
नीलाञ्जन [n]
नीलाञ्जनचयाकारो
चय [m]
नीलाञ्जनचयाकारो
आकार [m]
नीलो
नील [m]
नामाथ
नाम [ind]
नामाथ
अथ [ind]
यूथपः
यूथप [m]
अदृश्यत
दृश् [6. P.]
महाकायः
महत् [adj]
महाकायः
काय [m]
कोटिभिर्
कोटि [f]
दशभिर्
दशन् [adj]
वृतः
वृ [1. Ā.]
दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा । वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā | vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ ||
English Translation
And that powerful leader of herdsDarimukha, came, sutrounded by thousands of kotis, and took up his post by Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दरीमुखश्
दरीमुख [m]
च
च [ind]
बलवान्
बलवत् [adj]
यूथपो
यूथप [m]
ऽभ्याययौ
अभ्याया [2. P.]
तदा
तदा [ind]
वृतः
वृ [1. Ā.]
कोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिसहस्रेण
सहस्र [mn]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
समुपस्थितः
समुपस्था [1. Ā.]
मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महावलौ । कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahāvalau | koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām ||
English Translation
And Mainda and Dvivida-sons of Asvi both-of mighty strength, appeared with kotis upon thousands of koțis of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मैन्दश्
मैन्द [m]
च
च [ind]
द्विविदश्
द्विविद [m]
चोभाव्
च [ind]
चोभाव्
उभ् [pron]
अश्विपुत्रौ
अश्विन् [m]
अश्विपुत्रौ
पुत्र [m]
महाबलौ
महत् [adj]
महाबलौ
बल [mn]
कोटिकोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिकोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिकोटिसहस्रेण
सहस्र [mn]
वानराणाम्
वानर [m]
अदृश्यताम्
दृश् [6. P.]
ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च । पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca | pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ ||
English Translation
Then, followed at his back by hundreds and thousands of koțis, came the monkey, Gandhamādana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कोटिसहस्राणां
कोटि [f]
कोटिसहस्राणां
सहस्र [mn]
सहस्रेण
सहस्र [mn]
शतेन
शत [mn]
च
च [ind]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
ऽनुगतः
अनुगम् [1. Ā.]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
हरिभिर्
हरि [m]
गन्धमादनः
गन्धमादन [m]
ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च । युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca | yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ ||
English Translation
Then came the young prince Angada, in prowess resembling his sire, accompanied by a thousand padmas and an hundred sankhas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पद्मसहस्रेण
पद्म [mn]
पद्मसहस्रेण
सहस्र [mn]
वृतः
वृ [1. Ā.]
शङ्कुशतेन
शङ्कु [m]
शङ्कुशतेन
शत [mn]
च
च [ind]
युवराजो
युवराज [m]
ऽङ्गदः
अङ्गद [m]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
पितृतुल्यपराक्रमः
पितृ [m]
पितृतुल्यपराक्रमः
तुल्य [adj]
पितृतुल्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः । पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ | pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata ||
English Translation
Then appeared at a distance, accompanied by five koțis of monkeys endowed with dreadful prowess,-Tārā, having the splendour of a star.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
ताराद्युतिस्
तारा [f]
ताराद्युतिस्
द्युति [f]
तारो
तार [m]
हरिर्
हरि [m]
भीमपराक्रमः
भीम [adj]
भीमपराक्रमः
पराक्रम [m]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
हरिकोटीभिर्
हरि [m]
हरिकोटीभिर्
कोटि [f]
दूरतः
दूरतस् [ind]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत । एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः ॥
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata | ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaiśca saṃvṛtaḥ ||
English Translation
And then appeared Indrajāni, the heroic monkey and leader of herds-lord of eleven kotis-surrounded by them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रजानुः
इन्द्रजानु [m]
कपिर्
कपि [m]
वीरो
वीर [m]
यूथपः
यूथप [m]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
एकादशानां
एकादश [adj]
कोटीनाम्
कोटि [f]
ईश्वरस्
ईश्वर [m]
तैश्
तद् [pron]
च
च [ind]
संवृतः
संवृ [9. P.]
ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः । अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasaṃnibhaḥ | ayutena vṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca ||
English Translation
Then followed Rambha, resembling the infant sun, accompanied by an ayuta, a thousand, and an hundred.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
रम्भस्
रम्भ [m]
त्व्
तु [ind]
अनुप्राप्तस्
अनुप्राप् [5. Ā.]
तरुणादित्यसंनिभः
तरुण [adj]
तरुणादित्यसंनिभः
आदित्य [m]
तरुणादित्यसंनिभः
संनिभ [adj]
अयुतेन
अयुत [n]
वृतश्
वृ [1. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सहस्रेण
सहस्र [mn]
शतेन
शत [mn]
च
च [ind]
ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः । प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ | pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī ||
English Translation
Then appeared to the view the stout monkey, named Durmukha, heroic lord of herds, surrounded by two koțis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
यूथपतिर्
यूथ [mn]
यूथपतिर्
पति [m]
वीरो
वीर [m]
दुर्मुखो
दुर्मुख [m]
नाम
नाम [ind]
वानरः
वानर [m]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
कोटिभ्यां
कोटि [f]
द्वाभ्यां
द्वि [nr]
परिवृतो
परिवृ [5. Ā.]
बली
बलिन् [adj]
कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः । वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata ||
English Translation
And Gavaksa-sovereign of Golangulas-endowed with dreadful might, appeared, surrounded by thousand koțis of monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैलासशिखराकारैर्
कैलास [m]
कैलासशिखराकारैर्
शिखर [mn]
कैलासशिखराकारैर्
आकार [m]
वानरैर्
वानर [m]
भीमविक्रमैः
भीम [adj]
भीमविक्रमैः
विक्रम [m]
वृतः
वृ [5. Ā.]
कोटिसहस्रेण
कोटि [f]
कोटिसहस्रेण
सहस्र [mn]
हनुमान्
हनुमन्त् [m]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः । कोटीशतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥
nalaścāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ | koṭīśatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca ||
English Translation
And the exceedingly energetic Nala came, attended with an hundred kotis, a thousand, and an hundred monkeys, living in trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नलश्
नल [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
महावीर्यः
महत् [adj]
महावीर्यः
वीर्य [n]
संवृतो
संवृ [9. P.]
द्रुमवासिभिः
द्रुमवासिन् [m]
कोटीशतेन
कोटि [f]
कोटीशतेन
शत [mn]
सम्प्राप्तः
सम्प्राप् [5. Ā.]
सहस्रेण
सहस्र [mn]
शतेन
शत [mn]
च
च [ind]
शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रम्भ एव च । एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro rambha eva ca | ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शरभः
शरभ [m]
कुमुदो
कुमुद [m]
वह्निर्
वह्नि [m]
वानरो
वानर [m]
रम्भ
रम्भ [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
एते
एतद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
बहवो
बहु [adj]
वानराः
वानर [m]
कामरूपिणः
कामरूपिन् [adj]
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च । आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः । अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca | āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ | abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva ||
English Translation
And all the monkeys of the world were some of them coming and others putting up. And monkeys-some of them dripping, and some leaping, and some roaring-gathered round Sugriva, like clouds gathering round the sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
सर्वां
सर्व [pron]
पर्वतांश्
पर्वत [mn]
च
च [ind]
वनानि
वन [n]
च
च [ind]
आप्लवन्तः
आप्लु [1. P.]
प्लवन्तश्
प्लु [1. P.]
च
च [ind]
गर्जन्तश्
गर्ज् [1. Ā.]
च
च [ind]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
अभ्यवर्तन्त
अभिवृत् [1. Ā.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
सूर्यम्
सूर्य [m]
अभ्रगणा
अभ्र [mn]
अभ्रगणा
गण [m]
इव
इव [ind]
कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बलशालिनः । शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā balaśālinaḥ | śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan ||
English Translation
And, crying in various tones, prime monkeys furnished with arms, with bent heads spoke humbly to that lord of monkeys—Sugrīva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुर्वाणा
कृ [2. Ā.]
बहुशब्दांश्
बहु [adj]
बहुशब्दांश्
शब्द [m]
च
च [ind]
प्रहृष्टा
प्रहृष् [4. Ā.]
बलशालिनः
बल [mn]
बलशालिनः
शालिन् [adj]
शिरोभिर्
शिरस् [n]
वानरेन्द्राय
वानर [m]
वानरेन्द्राय
इन्द्र [m]
सुग्रीवाय
सुग्रीव [m]
न्यवेदयन्
निवेदय् [10. Ā.]
अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् । सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥
apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam | sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayastadā ||
English Translation
And other foremost of monkeys, gathering together duly, came before Sugrīva with joined hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपरे
अपर [pron]
वानरश्रेष्ठाः
वानर [m]
वानरश्रेष्ठाः
श्रेष्ठ [adj]
संगम्य
संगम् [6. Ā.]
च
च [ind]
यथोचितम्
यथोचित [adj]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
समागम्य
समागम् [6. P.]
स्थिताः
स्था [1. Ā.]
प्राञ्जलयस्
प्राञ्जलि [adj]
तदा
तदा [ind]
सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान्वानरर्षभान् । निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstānvānararṣabhān | nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt ||
English Translation
Sugrīva standing with joined hands, expeditiously informed Rāma of the arrival of the monkey-leaders in hot haste; and then spoke (to them, saying, O chiefs of monkeys, stationing the forces duly near mountain-rills and all the woods, let him that is conversant with the army, ascertain who have come and who have not.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुग्रीवस्
सुग्रीव [m]
त्वरितो
त्वरित [adj]
रामे
राम [m]
सर्वांस्
सर्व [pron]
तान्
तद् [pron]
वानरर्षभान्
वानर [m]
वानरर्षभान्
ऋषभ [m]
निवेदयित्वा
निवेदय् [10. Ā.]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु; वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः । निवेशयित्वा विधिवद्बलानि; बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥
yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu; vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ | niveśayitvā vidhivadbalāni; balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe ||
English Translation
Sugriva told the chiefs to station the forces by the side of swift mountain streams, in forests, and hills and ascertain their exact number.इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः॥Thus ends the thirtyninth sarga of Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
सुखं
सुख [n]
पर्वतनिर्झरेषु
पर्वत [mn]
पर्वतनिर्झरेषु
निर्झर [mn]
वनेषु
वन [n]
सर्वेषु
सर्व [pron]
च
च [ind]
वानरेन्द्राः
वानर [m]
वानरेन्द्राः
इन्द्र [m]
निवेशयित्वा
निवेशय् [10. Ā.]
विधिवद्
विधिवत् [ind]
बलानि
बल [mn]
बलं
बल [mn]
बलज्ञः
बल [mn]
बलज्ञः
ज्ञ [adj]
प्रतिपत्तुम्
प्रतिपद् [4. P.]
ईष्टे
ईश् [2. P.]