तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम् ॥
tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam | nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam ||
English Translation
The ascetic Vālmīki asked Nārada, the best of sages and foremost of those conversant with words, ever engaged in austerities and Vedic studies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपःस्वाध्यायनिरतं
तपस् [n]
तपःस्वाध्यायनिरतं
स्वाध्याय [m]
तपःस्वाध्यायनिरतं
निरम् [1. P.]
तपस्वी
तपस्विन् [m]
वाग्विदां
वाच् [f]
वाग्विदां
विद् [adj]
वरम्
वर [adj]
नारदं
नारद [m]
परिपप्रच्छ
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
वाल्मीकिर्
वाल्मीकि [m]
मुनिपुंगवम्
मुनि [m]
मुनिपुंगवम्
पुंगव [m]
को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥
ko nvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān | dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ ||
English Translation
Who at present in this world is like crowned with qualities, and with prowess, knowing duty, and grateful, and truthful, and firm in vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
न्व्
नु [ind]
अस्मिन्
इदम् [pron]
साम्प्रतं
सांप्रतम् [ind]
लोके
लोक [m]
गुणवान्
गुणवत् [adj]
कश्
क [pron]
च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
धर्मज्ञश्
धर्म [mn]
धर्मज्ञश्
ज्ञ [adj]
च
च [ind]
कृतज्ञश्
कृतज्ञ [adj]
च
च [ind]
सत्यवाक्यो
सत्य [adj]
सत्यवाक्यो
वाक्य [n]
दृढव्रतः
दृढ [adj]
दृढव्रतः
व्रत [n]
चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ | vidvānkaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ ||
English Translation
Who is qualified by virtue of his character, and who is engaged in the welfare of all creatures? Who is learned and capable. Who alone is ever lovely to behold?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चारित्रेण
चारित्र [n]
च
च [ind]
को
क [pron]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
सर्वभूतेषु
सर्व [pron]
सर्वभूतेषु
भूत [mn]
को
क [pron]
हितः
हित [adj]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
कः
क [pron]
कः
क [pron]
समर्थश्
समर्थ [adj]
च
च [ind]
कश्
क [pron]
चैकप्रियदर्शनः
च [ind]
चैकप्रियदर्शनः
एक [pron]
चैकप्रियदर्शनः
प्रिय [adj]
चैकप्रियदर्शनः
दर्शन [n]
आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥
ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ | kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge ||
English Translation
Who has subdued his heart, and controlled his anger, is endowed with splendour, and devoid of malice; and whom enraged in battle, do even the gods, fear?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
को
क [pron]
जितक्रोधो
जि [9. P.]
जितक्रोधो
क्रोध [m]
मतिमान्
मतिमत् [adj]
को
क [pron]
ऽनसूयकः
अनसूयक [adj]
कस्य
क [pron]
बिभ्यति
भी [1. Ā.]
देवाश्
देव [m]
च
च [ind]
जातरोषस्य
जन् [4. P.]
जातरोषस्य
रोष [m]
संयुगे
संयुग [n]
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me | maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram ||
English Translation
I have great curiosity to hear of such a person. You can, O Maharşi,* know about a man of this description. *A great saint. The word, however, signifies one belonging to a particular order of saints.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
इच्छाम्य्
इष् [1. P.]
अहं
मद् [pron]
श्रोतुं
श्रु [4. P.]
परं
पर [pron]
कौतूहलं
कौतूहल [n]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
महर्षे
महत् [adj]
महर्षे
ऋषि [m]
त्वं
त्वद् [pron]
समर्थो
समर्थ [adj]
ऽसि
अस् [2. P.]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
एवंविधं
एवंविध [adj]
नरम्
नर [m]
श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ | śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt ||
English Translation
Hearing Vālmīki's words, Nărada, cognizant of the three worlds, said with alacrity, “listen to me”!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
चैतत्
च [ind]
चैतत्
एतद् [pron]
त्रिलोकज्ञो
त्रिलोक [n]
त्रिलोकज्ञो
ज्ञ [adj]
वाल्मीकेर्
वाल्मीकि [m]
नारदो
नारद [m]
वचः
वचस् [n]
श्रूयताम्
श्रु [4. P.]
इति
इति [ind]
चामन्त्र्य
च [ind]
चामन्त्र्य
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
प्रहृष्टो
प्रहृष् [4. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ | mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ ||
English Translation
Rare as are the qualities mentioned by you, I will, O sage, having duly considered, describe to you a person endued with them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहवो
बहु [adj]
दुर्लभाश्
दुर्लभ [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ये
यद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
कीर्तिता
कीर्तय् [10. Ā.]
गुणाः
गुण [mn]
मुने
मुनि [m]
वक्ष्याम्य्
वच् [2. P.]
अहं
मद् [pron]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
तैर्
तद् [pron]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
नरः
नर [m]
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ | niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimānvaśī ||
English Translation
There is one sprung from the line of Ikşvāku, known by the name of Rāma. He is of subdued soul; and is exceedingly powerful; effulgent; endowed with patience; having senses under control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो
वंश [m]
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो
प्रभव [m]
रामो
राम [m]
नाम
नाम [ind]
जनैः
जन [m]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
नियतात्मा
नियम् [1. Ā.]
नियतात्मा
आत्मन् [m]
महावीर्यो
महत् [adj]
महावीर्यो
वीर्य [n]
द्युतिमान्
द्युतिमत् [adj]
धृतिमान्
धृतिमत् [adj]
वशी
वशिन् [adj]
बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥
buddhimānnītimānvāgmī śrīmāñśatrunibarhaṇaḥ | vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ ||
English Translation
He is intelligent; learned in morality; eloquent; crowned with grace; the slayer of foes: broad-shouldered; possessed of mighty arms, a conch-shaped neck, fleshy jaws.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
नीतिमान्
नीतिमत् [adj]
वाग्मी
वाग्मिन् [adj]
श्रीमाञ्
श्रीमत् [adj]
शत्रुनिबर्हणः
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हणः
निबर्हण [adj]
विपुलांसो
विपुल [adj]
विपुलांसो
अंस [m]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
कम्बुग्रीवो
कम्बु [mfn]
कम्बुग्रीवो
ग्रीव [m]
महाहनुः
महत् [adj]
महाहनुः
हनु [mf]
महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिंदमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurariṃdamaḥ | ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ ||
English Translation
And a broad chest; a powerful bowman; the repressor of foes; having plump shoulder-blades; of arms reaching down to his knees; with a beautiful head, and a graceful forehead; and endowed with excellent might.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महोरस्को
महत् [adj]
महोरस्को
उरस्क [n]
महेष्वासो
महत् [adj]
महेष्वासो
इष्वास [m]
गूढजत्रुर्
गुह् [6. P.]
गूढजत्रुर्
जत्रु [mn]
अरिंदमः
अरिंदम [adj]
आजानुबाहुः
आजानु [ind]
आजानुबाहुः
बाहु [mf]
सुशिराः
सु [ind]
सुशिराः
शिरस् [n]
सुललाटः
सु [ind]
सुललाटः
ललाट [mn]
सुविक्रमः
सु [ind]
सुविक्रमः
विक्रम [m]
समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्शुभलक्षणः ॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān | pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvāñśubhalakṣaṇaḥ ||
English Translation
And having symmetrical limbs, and of a cool hue; and possessed of prowess; and having a well-developed chest; with expansive eyes; crowned with auspiciousness and favourable marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समः
सम [pron]
समविभक्ताङ्गः
सम [pron]
समविभक्ताङ्गः
विभज् [1. Ā.]
समविभक्ताङ्गः
अङ्ग [n]
स्निग्धवर्णः
स्निग्ध [adj]
स्निग्धवर्णः
वर्ण [mn]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
पीनवक्षा
पीन [adj]
पीनवक्षा
वक्षस् [n]
विशालाक्षो
विशाल [adj]
विशालाक्षो
अक्ष [n]
लक्ष्मीवाञ्
लक्ष्मीवत् [adj]
शुभलक्षणः
शुभ [adj]
शुभलक्षणः
लक्षण [n]
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ | yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān ||
English Translation
Knowing duty; firm in promise; always engaged in the good of his subjects; of accomplished renown; furnished with knowledge; pure in body and spirit; obedient towards superiors; versed in self-knowledge.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
सत्यसंधश्
सत्य [adj]
सत्यसंधश्
संधा [f]
च
च [ind]
प्रजानां
प्रजा [f]
च
च [ind]
हिते
हित [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
यशस्वी
यशस्विन् [adj]
ज्ञानसम्पन्नः
ज्ञान [n]
ज्ञानसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
शुचिर्
शुचि [adj]
वश्यः
वश्य [adj]
समाधिमान्
समाधिमत् [adj]
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā | vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ ||
English Translation
Practising all the duties of his class; and preserving those cleaving to him; versed in the profundities of the Vedas and the Vedāngas; accomplished in archery.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
जीवलोकस्य
जीवलोक [m]
धर्मस्य
धर्म [mn]
परिरक्षिता
परिरक्षितृ [adj]
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो
वेद [m]
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो
वेदाङ्ग [n]
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो
तत्त्व [n]
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो
ज्ञ [adj]
धनुर्वेदे
धनुर्वेद [m]
च
च [ind]
निष्ठितः
निष्ठा [1. P.]
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ स्मृतिमान्प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥
sarvaśāstrārthatattvajña smṛtimānpratibhānavān | sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ ||
English Translation
Well versed in the dicta of all the sciences; brilliant; gifted with a good memory; the darling of all; unreproved; of unvanquished spirit; proficient in every branch of learning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
सर्व [pron]
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
शास्त्र [n]
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
अर्थ [mn]
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
तत्त्व [n]
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः
ज्ञ [adj]
स्मृतिमान्
स्मृतिमत् [adj]
प्रतिभानवान्
प्रतिभानवत् [adj]
सर्वलोकप्रियः
सर्व [pron]
सर्वलोकप्रियः
लोक [m]
सर्वलोकप्रियः
प्रिय [adj]
साधुर्
साधु [adj]
अदीनात्मा
अदीन [adj]
अदीनात्मा
आत्मन् [m]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ | āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ ||
English Translation
Ever resorted to by the good persons even as the ocean is by the rivers; worthy of being honoured; having an equal regard for all; and capable of filling the heart with ever new sensations.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वदाभिगतः
सर्वदा [ind]
सर्वदाभिगतः
अभिगम् [1. Ā.]
सद्भिः
सत् [adj]
समुद्र
समुद्र [m]
इव
इव [ind]
सिन्धुभिः
सिन्धु [mf]
आर्यः
आर्य [m]
सर्वसमश्
सर्व [pron]
सर्वसमश्
सम [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सदैकप्रियदर्शनः
सदा [ind]
सदैकप्रियदर्शनः
एक [pron]
सदैकप्रियदर्शनः
प्रिय [adj]
सदैकप्रियदर्शनः
दर्शन [n]
स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ | samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva ||
English Translation
Crowned with all sort of qualities, he enhances the joys of Kausalyā; being like that of the sea in gravity, and that of the Himavat in patience.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
च
च [ind]
सर्वगुणोपेतः
सर्व [pron]
सर्वगुणोपेतः
गुण [mn]
सर्वगुणोपेतः
उपे [2. Ā.]
कौसल्यानन्दवर्धनः
कौसल्या [f]
कौसल्यानन्दवर्धनः
आनन्द [m]
कौसल्यानन्दवर्धनः
वर्धन [adj]
समुद्र
समुद्र [m]
इव
इव [ind]
गाम्भीर्ये
गाम्भीर्य [n]
धैर्येण
धैर्य [n]
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
इव
इव [ind]
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ | kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ ||
English Translation
In prowess, he is like as Vişnu, and boasts of the personal attractions of the Moon. In anger he resembles the fire raging at the time of dissolution; and in forgiveness, he is like that of the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विष्णुना
विष्णु [m]
सदृशो
सदृश [adj]
वीर्ये
वीर्य [n]
सोमवत्
सोम [m]
सोमवत्
वत् [ind]
प्रियदर्शनः
प्रिय [adj]
प्रियदर्शनः
दर्शन [n]
कालाग्निसदृशः
काल [m]
कालाग्निसदृशः
अग्नि [m]
कालाग्निसदृशः
सदृश [adj]
क्रोधे
क्रोध [m]
क्षमया
क्षमा [f]
पृथिवीसमः
पृथिवी [f]
पृथिवीसमः
सम [pron]
धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसंपन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥
dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ | tamevaṃguṇasaṃpannaṃ rāmaṃ satyaparākramam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनदेन
धनद [m]
समस्
सम [pron]
त्यागे
त्याग [m]
सत्ये
सत्य [n]
धर्म
धर्म [mn]
इवापरः
इव [ind]
इवापरः
अपर [pron]
तम्
तद् [pron]
एवंगुणसम्पन्नं
एवम् [ind]
एवंगुणसम्पन्नं
गुण [mn]
एवंगुणसम्पन्नं
सम्पद् [4. P.]
रामं
राम [m]
सत्यपराक्रमम्
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमम्
पराक्रम [m]
ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् । यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ॥
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam | yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ ||
English Translation
With a desire to promote the welfare of the people king Dasaratha decided to install Sri Rama, his eldest and affectionate son as heir (apparent) who was bestowed with all excellent qualities and true prowess, beloved of the people he was ever intent in the welfare of the people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
श्रेष्ठगुणैर्
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठगुणैर्
गुण [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
प्रियं
प्रिय [adj]
दशरथः
दशरथ [m]
सुतम्
सुत [m]
यौवराज्येन
यौवराज्य [n]
संयोक्तुम्
संयुज् [7. Ā.]
ऐच्छत्
इष् [1. P.]
प्रीत्या
प्रीति [f]
महीपतिः
महीपति [m]
तस्याभिषेकसंभारान्दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी । पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥
tasyābhiṣekasaṃbhārāndṛṣṭvā bhāryātha kaikayī | pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata | vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam ||
English Translation
Beholding the provisions of the installation, that lady the king's consort, Kaikeyī, who had previously been promised two boons, even asked him for those viz., the exile of Ráma, and the installation of Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्याभिषेकसम्भारान्
तद् [pron]
तस्याभिषेकसम्भारान्
अभिषेक [m]
तस्याभिषेकसम्भारान्
सम्भार [mn]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भार्याथ
भार्या [f]
भार्याथ
अथ [ind]
कैकयी
कैकयी [f]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
दत्तवरा
दा [1. Ā.]
दत्तवरा
वर [mn]
देवी
देवी [f]
वरम्
वर [mn]
एनम्
एनद् [pron]
अयाचत
याच् [1. Ā.]
विवासनं
विवासन [n]
च
च [ind]
रामस्य
राम [m]
भरतस्याभिषेचनम्
भरत [m]
भरतस्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ | vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam ||
English Translation
Bound by the ties of duty in consequence of his promise, king Dasaratha banished his favourite son Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सत्यवचनाद्
सत्य [n]
सत्यवचनाद्
वचन [n]
राजा
राजन् [m]
धर्मपाशेन
धर्म [mn]
धर्मपाशेन
पाश [m]
संयतः
संयम् [1. Ā.]
विवासयामास
विवासय् [10. Ā.]
सुतं
सुत [m]
रामं
राम [m]
दशरथः
दशरथ [m]
प्रियम्
प्रिय [adj]
स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan | piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt ||
English Translation
In pursuance of his father's promise, and with the view of compassing the pleasure of Kaikeyī, that heroic one, commanded by his sire, repaired to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
जगाम
गम् [6. Ā.]
वनं
वन [n]
वीरः
वीर [m]
प्रतिज्ञाम्
प्रतिज्ञा [f]
अनुपालयन्
अनुपालय् [10. Ā.]
पितुर्
पितृ [m]
वचननिर्देशात्
वचन [n]
वचननिर्देशात्
निर्देश [m]
कैकेय्याः
कैकेयी [f]
प्रियकारणात्
प्रिय [n]
प्रियकारणात्
कारण [n]
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद्विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha | snehādvinayasaṃpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ ||
English Translation
On the eve of his departure for the forest, that enhancer of Sumitrā's joy and favourite of his brother (Rāma), his dear brother Lakşmaņa, endowed with humility, displaying brotherliness, followed him out of affection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
व्रजन्तं
व्रज् [1. Ā.]
प्रियो
प्रिय [adj]
भ्राता
भ्रातृ [m]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
ऽनुजगाम
अनुगम् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
स्नेहाद्
स्नेह [mn]
विनयसम्पन्नः
विनय [m]
विनयसम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
सुमित्रानन्दवर्धनः
सुमित्रा [f]
सुमित्रानन्दवर्धनः
आनन्द [m]
सुमित्रानन्दवर्धनः
वर्धन [adj]
सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणामुत्तमा वधूः । सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥
sarvalakṣaṇasaṃpannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ | sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā ||
English Translation
Born in the race of Janaka and daughterinlaw of Dasaratha, Sita, beloved spouse of Rama is like his vital breath always desired the wellbeing of Rama she followed him like Rohini, the Moon. Endowed with all virtues she is the foremost woman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वलक्षणसम्पन्ना
सर्व [pron]
सर्वलक्षणसम्पन्ना
लक्षण [n]
सर्वलक्षणसम्पन्ना
सम्पद् [4. P.]
नारीणाम्
नारी [f]
उत्तमा
उत्तम [adj]
वधूः
वधू [f]
सीताप्य्
सीता [f]
सीताप्य्
अपि [ind]
अनुगता
अनुगम् [1. Ā.]
रामं
राम [m]
शशिनं
शशिन् [m]
रोहिणी
रोहिणी [f]
यथा
यथा [ind]
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च । शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ॥
paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca | śṛṅgaverapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat ||
English Translation
The citizens and Dasaratha followed Rama for a long distance. Rama of righteous nature having approached Guha, king of nishadas, at Shrungiberapura sent back charioteer Sumantra and Rama along with Sita and Lakshmana crossed river Ganga.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पौरैर्
पौर [m]
अनुगतो
अनुगम् [1. Ā.]
दूरं
दूर [adj]
पित्रा
पितृ [m]
दशरथेन
दशरथ [m]
च
च [ind]
शृङ्गवेरपुरे
शृङ्गवेर [mn]
शृङ्गवेरपुरे
पुर [n]
सूतं
सूत [m]
गङ्गाकूले
गङ्गा [f]
गङ्गाकूले
कूल [n]
व्यसर्जयत्
विसर्जय् [10. Ā.]
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः । चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ॥
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ | citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt ||
English Translation
Then wending from one forest to another, and having crossed many broad rivers, they, in accordance with Bharadvăja's directions, arrived at the Citrakūta; and constructing a romantic abode, the three began to live there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वनेन
वन [n]
वनं
वन [n]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
नदीस्
नदी [f]
तीर्त्वा
तृ [3. P.]
बहूदकाः
बहु [adj]
बहूदकाः
उदक [n]
चित्रकूटम्
चित्रकूट [m]
अनुप्राप्य
अनुप्राप् [5. Ā.]
भरद्वाजस्य
भरद्वाज [m]
शासनात्
शासन [n]
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः । देवगन्धर्वसंकाशास्तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥
ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ | devagandharvasaṃkāśāstatra te nyavasansukham ||
English Translation
Moving from one forest to another and crossing deep and wide rivers with plenty of waters, reached the Chitrakuta mountain by the command of sage Bharadwaja. They raised a hut made of leaves in the forest located in Chitrakuta mountain. and dwelt there happily resembling devas and gandharvas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रम्यम्
रम्य [adj]
आवसथं
आवसथ [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
रममाणा
रम् [4. Ā.]
वने
वन [n]
त्रयः
त्रि [nr]
देवगन्धर्वसंकाशास्
देव [m]
देवगन्धर्वसंकाशास्
गन्धर्व [m]
देवगन्धर्वसंकाशास्
संकाश [m]
तत्र
तत्र [ind]
ते
तद् [pron]
न्यवसन्
निवस् [1. Ā.]
सुखम्
सुखम् [ind]
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा । राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ॥
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastadā | rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam ||
English Translation
They spent their days in delight, in the company of gods and Gandharvas. And when Rāma had reached the Citrakuța, king Dasaratha, distressed on account of his son, went to heaven, bewailing the latter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चित्रकूटं
चित्रकूट [m]
गते
गम् [6. Ā.]
रामे
राम [m]
पुत्रशोकातुरस्
पुत्र [m]
पुत्रशोकातुरस्
शोक [m]
पुत्रशोकातुरस्
आतुर [adj]
तदा
तदा [ind]
राजा
राजन् [m]
दशरथः
दशरथ [m]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
विलपन्
विलप् [4. P.]
सुतम्
सुत [m]
मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः । नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ | niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ | sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ ||
English Translation
When king Dasaratha had passed away heaven, the mighty Bharata, although pressed by the Brāhmaṇas headed by Vasiştha, to rule the kingdom, did not wish for dominion. And that hero went the forest, with the view of propitiating Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृते
मृ [4. Ā.]
तु
तु [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
भरतो
भरत [m]
वसिष्ठप्रमुखैर्
वसिष्ठ [m]
वसिष्ठप्रमुखैर्
प्रमुख [adj]
द्विजैः
द्विज [m]
नियुज्यमानो
नियुज् [7. Ā.]
राज्याय
राज्य [n]
नैच्छद्
न [ind]
नैच्छद्
इष् [1. P.]
राज्यं
राज्य [n]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
स
तद् [pron]
जगाम
गम् [6. Ā.]
वनं
वन [n]
वीरो
वीर [m]
रामपादप्रसादकः
राम [m]
रामपादप्रसादकः
पाद [m]
रामपादप्रसादकः
प्रसादक [adj]
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः । निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ | nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ ||
English Translation
Having handed over his sandals to Bharata as symbol of authority for ruling the kingdom, Rama persuaded him again and again to return to the capital.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पादुके
पादुका [f]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
राज्याय
राज्य [n]
न्यासं
न्यास [m]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
निवर्तयामास
निवर्तय् [10. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
भरतं
भरत [m]
भरताग्रजः
भरताग्रज [m]