किन्तु नैवाद्य जातायां गवि गोप्रत्ययो भवेत्॥ १३०॥
पिण्डे नासीदसञ्जाते जातिर्जाते च विद्यते।
संक्रामति न चान्यस्मात्पिण्डादन्यत्र निष्क्रिया॥ १३१॥
आयान्त्यपि न तत्पिण्डमपोज्झति पुरातनम्।
न चांशैर्वर्तते चेति केयं व्यसनसन्ततिः॥ १३२॥
तस्मादपोहरूपमलीकमेव सामान्यं, न परमार्थसदिति। ततश्च तदभावात् तद्वतोऽनुपपत्तिरिति।
अत्रोच्यते—किं जात्यादेर्बाह्यस्य शब्दार्थस्याभावादपोहे पक्षपातः, उत प्रतीतिबलेनेति।
न तावत्प्रतीतिबलेन, प्रतीतेरनुगताकारविषयत्वेनापोहपरिपन्थित्वात्। नापि जातेरसत्त्वं, प्रत्यक्षेण, स्वलक्षणवदावेदितस्वरूपत्वात्।
आद्यमेव हि विज्ञानमर्थसंस्पर्शि चाक्षुषम्।
न तदुत्तरभावीति किमिदं राजशासनम्॥ १३३॥
तदेवास्तु प्रमाणं वा तेनापि त्वधिगम्यते।
व्यावृत्तं वस्तुनो रूपं नानुगामीति का प्रमा॥ १३४॥
भवेद् यदि विशेषैकविषयं निर्विकल्पकम्।
सामान्याध्ववसायोऽयमकस्मात् कथमुद्भवेत्॥ १३५॥
न चैतच्छाब्दरूपम्। यतः
पश्यत्यनुगतं रूपमविज्ञातेऽपि वाचके।
दाक्षिणात्य इवाकस्मात् पश्यन्नुष्ट्रपरम्पराम्॥ १३६।।
अपि च शबलेयपिण्डमवलोकितवतः कालान्तरे बाहुलेयपिण्डं पश्यतश्शाबलेय— पिण्डस्मरणमुत्पद्यते। तत्सामान्याभावे न घटते। न ह्यन्यस्मिन्दृष्टेऽन्यस्मरणनिमित्तं किञ्चिदस्ति। तयोरनुगतरूपाभ्युपगमे तदुपपद्यते नान्यथेति। किंच व्यक्त्यन्तरदर्शनेऽपि स एवायं गौरिति प्रत्यभिज्ञायते, तदप्यनुगतरूपाग्रहणे न युज्यते। न च व्यक्तिरेव प्रत्यभिज्ञायते, व्यक्तिभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। यत्र च लघुतपरिमाणतिलमुद्गादिप्रचयसन्निधानेऽवच्छिन्नस्वलक्षणे ग्रहणं नास्ति, तत्रानुवृत्तमेव रूपमिन्द्रियेण गृह्यते। तस्माद् विशेषवत् सामान्यापह्नवो न युक्तः।
तस्मात् पूर्वाक्षसम्पाते तुल्यत्वमभिगम्यते।
नानात्वं चेति सामान्यभेदौ द्वावपि वास्तवौ॥ १३७॥
सामान्यमिदमित्येवमथ तत्रानुपग्रहः।
व्यावृत्तमिदमित्येवं किं वा बुद्धिस्स्वलक्षणा॥ १३८॥
समानवृत्तिसापेक्षं न च सामान्यवेदनम्।
तत्र सन्निहितत्वात् तु व्यक्तिवन्नानुपग्रहः॥ १३९॥
समानवृत्त्यपेक्षत्वात् सामान्यस्यानुपग्रहे।
विशेषोऽपि च मा ग्राहि व्यावृत्तिं स ह्यपेक्षते॥ १४०॥
अनुवृत्तिर्हि येष्वस्य का तेषां ग्रहणे गतिः।
व्यावृत्तिरपि येभ्योऽस्य का तेषां ग्रहणे गतिः॥ १४१॥
अथानुवृत्तिव्यावृत्तिनैरपेक्ष्येण केवलम्।
वस्त्वेव गृह्यते कामं कीदृक्तदिति कथ्यताम्॥ १४२॥