Aśvamedhikaparva Adhyāya 67
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 67
Aśvamedhikaparva Adhyāya 67 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 14.67.1–25
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्तस्तु राजेन्द्र केशिहा दुःखमूर्छितः । तथेति व्याजहारोच्चैर्ह्लादयन्निव तं जनम् ॥
English Translation
Vaishampayana said Thus addressed, O king, the destroyer of Keshni, greatly possessed by sorrow answered, So be it! These words were uttered with sufficicnt loudness and they pleased all the inmates of the inner apartments of the place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्तु
वच् [2. P.]
उक्तस्तु
तु [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
केशिहा
केशिन् [m]
केशिहा
हन् [adj]
दुःखमूर्छितः
दुःख [n]
दुःखमूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
तथेति
तथा [ind]
तथेति
इति [ind]
व्याजहारोच्चैर्
व्याहृ [1. Ā.]
व्याजहारोच्चैर्
उच्चैस् [ind]
ह्लादयन्न्
ह्लादय् [10. Ā.]
इव
इव [ind]
तं
तद् [pron]
जनम्
जन [m]
वाक्येन तेन हि तदा तं जनं पुरुषर्षभः । ह्लादयामास स विभुर्घर्मार्तं सलिलैरिव ॥
English Translation
The powerful Krishna, that foremost of men, by uttering these words, pleased all the people assembled there, like one pouring cold water on a person afflicted with sweat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाक्येन
वाक्य [n]
तेन
तद् [pron]
हि
हि [ind]
तदा
तदा [ind]
तं
तद् [pron]
जनं
जन [m]
पुरुषर्षभः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभः
ऋषभ [m]
ह्लादयामास
ह्लादय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
विभुर्
विभु [adj]
घर्मार्तं
घर्म [m]
घर्मार्तं
आर्त [adj]
सलिलैर्
सलिल [n]
इव
इव [ind]
ततः स प्राविशत्तूर्णं जन्मवेश्म पितुस्तव । अर्चितं पुरुषव्याघ्र सितैर्माल्यैर्यथाविधि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
प्राविशत्
प्रविश् [4. P.]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
जन्मवेश्म
जन्मन् [n]
जन्मवेश्म
वेश्मन् [n]
पितुस्तव
पितृ [m]
पितुस्तव
त्वद् [pron]
अर्चितं
अर्चय् [10. Ā.]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
सितैर्
सित [adj]
माल्यैर्
माल्य [n]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
अपां कुम्भैः सुपूर्णैश्च विन्यस्तैः सर्वतोदिशम् । घृतेन तिन्दुकालातैः सर्षपैश्च महाभुज ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपां
अप् [m]
कुम्भैः
कुम्भ [m]
सुपूर्णैश्च
सु [ind]
सुपूर्णैश्च
पृ [9. Ā.]
सुपूर्णैश्च
च [ind]
विन्यस्तैः
विन्यस् [4. P.]
सर्वतोदिशम्
सर्वतोदिशम् [ind]
घृतेन
घृत [n]
तिन्दुकालातैः
तिन्दुक [m]
तिन्दुकालातैः
अलात [n]
सर्षपैश्च
सर्षप [mfn]
सर्षपैश्च
च [ind]
महाभुज
महत् [adj]
महाभुज
भुज [m]
शस्त्रैश्च विमलैर्न्यस्तैः पावकैश्च समन्ततः । वृद्धाभिश्चाभिरामाभिः परिचारार्थमच्युतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शस्त्रैश्च
शस्त्र [n]
शस्त्रैश्च
च [ind]
विमलैर्
विमल [adj]
न्यस्तैः
न्यस् [2. P.]
पावकैश्च
पावक [m]
पावकैश्च
च [ind]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
वृद्धाभिश्चाभिरामाभिः
वृद्ध [adj]
वृद्धाभिश्चाभिरामाभिः
च [ind]
वृद्धाभिश्चाभिरामाभिः
अभिराम [adj]
परिचारार्थम्
परिचार [m]
परिचारार्थम्
अर्थ [mn]
अच्युतः
अच्युत [m]
दक्षैश्च परितो वीर भिषग्भिः कुशलैस्तथा । ददर्श च स तेजस्वी रक्षोघ्नान्यपि सर्वशः । द्रव्याणि स्थापितानि स्म विधिवत्कुशलैर्जनैः ॥
English Translation
It was also surrounded by many well-skilled and clever physicians, O you of great intelligence! Gifted with great energy, he also beheld there all articles that are destructive of Rakshasas, duly placed by persons knowing the subject. Seeing the lying-in-room in which your father was born thus equipt, Hrishikesha became very glad and said, Excellent, Excellent!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षैश्च
दक्ष [adj]
दक्षैश्च
च [ind]
परितो
परितस् [ind]
वीर
वीर [m]
भिषग्भिः
भिषज् [m]
कुशलैस्तथा
कुशल [adj]
कुशलैस्तथा
तथा [ind]
ददर्श
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
रक्षोघ्नान्यपि
रक्षस् [n]
रक्षोघ्नान्यपि
घ्न [adj]
रक्षोघ्नान्यपि
अपि [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
द्रव्याणि
द्रव्य [n]
स्थापितानि
स्थापय् [10. Ā.]
स्म
स्म [ind]
विधिवत्
विधिवत् [ind]
कुशलैर्
कुशल [adj]
जनैः
जन [m]
तथायुक्तं च तद्दृष्ट्वा जन्मवेश्म पितुस्तव । हृष्टोऽभवद्धृषीकेशः साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
प्राविशत्
प्रविश् [4. P.]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
जन्मवेश्म
जन्मन् [n]
जन्मवेश्म
वेश्मन् [n]
पितुस्तव
पितृ [m]
पितुस्तव
त्वद् [pron]
हृष्टो
हृष् [1. P.]
ऽभवद्धृषीकेशः
भू [1. Ā.]
ऽभवद्धृषीकेशः
हृषीकेश [m]
साधु
साधु [adj]
साध्विति
साधु [adj]
साध्विति
इति [ind]
चाब्रवीत्
च [ind]
चाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तथा ब्रुवति वार्ष्णेये प्रहृष्टवदने तदा । द्रौपदी त्वरिता गत्वा वैराटीं वाक्यमब्रवीत् ॥
English Translation
When he of Vrishni's racc said so and presented such a chcerful look, Draupadi, going there quickly, addressed the daughter of Virata, saying, O blessed lady, here comes to you your father-in-law, the destroyer of Madhu, that ancient Rishi of inconceivable soul, that unvanquished one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
ब्रुवति
ब्रू [2. Ā.]
वार्ष्णेये
वार्ष्णेय [m]
प्रहृष्टवदने
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्टवदने
वदन [n]
तदा
तदा [ind]
द्रौपदी
द्रौपदी [f]
त्वरिता
त्वर् [1. P.]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
वैराटीं
वैराटी [f]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अयमायाति ते भद्रे श्वशुरो मधुसूदनः । पुराणर्षिरचिन्त्यात्मा समीपमपराजितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयम्
इदम् [pron]
आयाति
आया [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
भद्रे
भद्र [adj]
श्वशुरो
श्वशुर [m]
मधुसूदनः
मधुसूदन [m]
पुराणर्षिर्
पुराण [adj]
पुराणर्षिर्
ऋषि [m]
अचिन्त्यात्मा
अचिन्त्य [adj]
अचिन्त्यात्मा
आत्मन् [m]
समीपम्
समीप [n]
अपराजितः
अपराजित [adj]
सापि बाष्पकलां वाचं निगृह्याश्रूणि चैव ह । सुसंवीताभवद्देवी देववत्कृष्णमीक्षती ॥
English Translation
Virata's daughter, checking her tears said these words in a voice chocked with grief. Covering herself properly, the pincess waited for Krishna like the celestials reverentially waiting for him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सापि
तद् [pron]
सापि
अपि [ind]
बाष्पकलां
बाष्प [mn]
बाष्पकलां
कल [adj]
वाचं
वाच् [f]
निगृह्याश्रूणि
निग्रह् [9. Ā.]
निगृह्याश्रूणि
अश्रु [mn]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ह
ह [ind]
सुसंवीताभवद्
सु [ind]
सुसंवीताभवद्
संव्ये [4. Ā.]
सुसंवीताभवद्
भू [1. Ā.]
देवी
देवी [f]
देववत्
देव [m]
देववत्
वत् [ind]
कृष्णम्
कृष्ण [adj]
ईक्षती
ईक्ष् [4. P.]
सा तथा दूयमानेन हृदयेन तपस्विनी । दृष्ट्वा गोविन्दमायान्तं कृपणं पर्यदेवयत् ॥
English Translation
The helpless lady with heart agitated by Sorrow, seeing Govinda coming, bewailed, saying :
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
दूयमानेन
दु [4. P.]
हृदयेन
हृदय [n]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
गोविन्दम्
गोविन्द [m]
आयान्तं
आया [2. Ā.]
कृपणं
कृपण [adj]
पर्यदेवयत्
परिदेवय् [10. Ā.]
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व बालाविह विनाकृतौ । अभिमन्युं च मां चैव हतौ तुल्यं जनार्दन ॥
English Translation
O lotus-eyed one, sce us two deprived of our child! O Janardana, both Abhimanyu and myself have been equally killed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्डरीकाक्ष
पुण्डरीकाक्ष [m]
पश्यस्व
पश् [4. Ā.]
पौत्रं
पौत्र [m]
पार्थस्य
पार्थ [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
अभिमन्युं
अभिमन्यु [m]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हतौ
हन् [6. P.]
तुल्यं
तुल्य [adj]
जनार्दन
जनार्दन [m]
वार्ष्णेय मधुहन्वीर शिरसा त्वां प्रसादये । द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं जीवयैनं ममात्मजम् ॥
English Translation
o you of Vrishni's race, O destroyer of Madhu, I seek to please you by bending my head, O hero to you! Do you revive this child of mine who has been consumed by the weapon of Drona's son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वार्ष्णेय
वार्ष्णेय [m]
मधुहन्
मधु [m]
मधुहन्
हन् [adj]
वीर
वीर [m]
शिरसा
शिरस् [n]
त्वां
त्वद् [pron]
प्रसादये
प्रसादय् [10. Ā.]
द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं
द्रोणपुत्र [m]
द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं
अस्त्र [mn]
द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धं
निर्दह् [1. P.]
जीवयैनं
जीवय् [10. Ā.]
जीवयैनं
एनद् [pron]
ममात्मजम्
मद् [pron]
ममात्मजम्
आत्मज [m]
यदि स्म धर्मराज्ञा वा भीमसेनेन वा पुनः । त्वया वा पुण्डरीकाक्ष वाक्यमुक्तमिदं भवेत् ॥
English Translation
If king Yudhishthira the just, or Bhimasena, or yourself, O lotus-eyes one, had, on that occasion, said, Let the blade of grass destroy the unconscious mother, O powerful one, then I would have been destroyed and this would not have taken place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
स्म
स्म [ind]
धर्मराज्ञा
धर्मराजन् [m]
वा
वा [ind]
भीमसेनेन
भीमसेन [m]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
वा
वा [ind]
पुण्डरीकाक्ष
पुण्डरीकाक्ष [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उक्तम्
वच् [2. P.]
इदं
इदम् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
अजानतीमिषीकेयं जनित्रीं हन्त्विति प्रभो । अहमेव विनष्टा स्यां नेदमेवंगतं भवेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजानतीम्
अजानत् [adj]
इषीकेयं
इषीका [f]
इषीकेयं
इदम् [pron]
जनित्रीं
जनित्री [f]
हन्त्विति
हन् [6. P.]
हन्त्विति
इति [ind]
प्रभो
प्रभु [adj]
अहम्
मद् [pron]
एव
एव [ind]
विनष्टा
विनश् [4. Ā.]
स्यां
अस् [2. P.]
नेदम्
न [ind]
नेदम्
इदम् [pron]
एवंगतं
एवंगत [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
गर्भस्थस्यास्य बालस्य ब्रह्मास्त्रेण निपातनम् । कृत्वा नृशंसं दुर्बुद्धिर्द्रौणिः किं फलमश्नुते ॥
English Translation
Alas, what benefit has been reaped by Drona's son by doing this cruel deed, viz., the destruction of the child in the womb by his Brahma-weapon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गर्भस्थस्यास्य
गर्भ [m]
गर्भस्थस्यास्य
स्थ [adj]
गर्भस्थस्यास्य
इदम् [pron]
बालस्य
बाल [m]
ब्रह्मास्त्रेण
ब्रह्मास्त्र [n]
निपातनम्
निपातन [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
नृशंसं
नृशंस [adj]
दुर्बुद्धिर्
दुर्बुद्धि [adj]
द्रौणिः
द्रौणि [m]
किं
क [pron]
फलम्
फल [n]
अश्नुते
अश् [1. P.]
सा त्वा प्रसाद्य शिरसा याचे शत्रुनिबर्हण । प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द नायं संजीवते यदि ॥
English Translation
That self-same mother now seeks to please you, O slayer of enemies, by bending her head! Surely, O Govinda, I shall kill myself if this child does not revive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वा
त्वद् [pron]
प्रसाद्य
प्रसादय् [10. Ā.]
शिरसा
शिरस् [n]
याचे
याच् [1. Ā.]
शत्रुनिबर्हण
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हण
निबर्हण [adj]
प्राणांस्त्यक्ष्यामि
प्राण [m]
प्राणांस्त्यक्ष्यामि
त्यज् [1. Ā.]
गोविन्द
गोविन्द [m]
नायं
न [ind]
नायं
इदम् [pron]
संजीवते
संजीव् [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
अस्मिन्हि बहवः साधो ये ममासन्मनोरथाः । ते द्रोणपुत्रेण हताः किं नु जीवामि केशव ॥
English Translation
In him, Orighteous one, I placed many expectations! Alas, when these have been frustrated by Drona's son, what necessity have I, O Keshava, to carry on the burden of life?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिन्
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
बहवः
बहु [adj]
साधो
साधु [adj]
ये
यद् [pron]
ममासन्मनोरथाः
मद् [pron]
ममासन्मनोरथाः
अस् [2. P.]
ममासन्मनोरथाः
मनोरथ [mn]
ते
तद् [pron]
द्रोणपुत्रेण
द्रोणपुत्र [m]
हताः
हन् [6. P.]
किं
किम् [ind]
नु
नु [ind]
जीवामि
जीव् [1. Ā.]
केशव
केशव [m]
आसीन्मम मतिः कृष्ण पूर्णोत्सङ्गा जनार्दन । अभिवादयिष्ये दिष्ट्येति तदिदं वितथीकृतम् ॥
English Translation
I hoped, O Krishna, that with my child on my lap, O Janardana, I would salute you with respect! Alas, O Keshava, that hope has beelu destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आसीन्मम
अस् [2. P.]
आसीन्मम
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
कृष्ण
कृष्ण [m]
पूर्णोत्सङ्गा
पृ [9. Ā.]
पूर्णोत्सङ्गा
उत्सङ्ग [m]
जनार्दन
जनार्दन [m]
अभिवादयिष्ये
अभिवादय् [10. Ā.]
दिष्ट्येति
दिष्टि [f]
दिष्ट्येति
इति [ind]
तद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
वितथीकृतम्
वितथीकृ [8. Ā.]
चपलाक्षस्य दायादे मृतेऽस्मिन्पुरुषर्षभ । विफला मे कृताः कृष्ण हृदि सर्वे मनोरथाः ॥
English Translation
O foremost of all beings at the death of this heir of Abhimanyu of restless eyes, all my hopes have been destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चपलाक्षस्य
चपल [adj]
चपलाक्षस्य
अक्ष [n]
दायादे
दायाद [m]
मृते
मृ [4. Ā.]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
विफला
विफल [adj]
मे
मद् [pron]
कृताः
कृ [2. Ā.]
कृष्ण
कृष्ण [m]
हृदि
हृद् [n]
सर्वे
सर्व [pron]
मनोरथाः
मनोरथ [mn]
चपलाक्षः किलातीव प्रियस्ते मधुसूदन । सुतं पश्यस्व तस्येमं ब्रह्मास्त्रेण निपातितम् ॥
English Translation
Abhimanyu of restless eyes, O destroyer of Madhu, was exceedingly dear to you. Behold this child of his killed by the Brahma-weapon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चपलाक्षः
चपल [adj]
चपलाक्षः
अक्ष [n]
किलातीव
किल [ind]
किलातीव
अतीव [ind]
प्रियस्ते
प्रिय [adj]
प्रियस्ते
त्वद् [pron]
मधुसूदन
मधुसूदन [m]
गर्भस्थस्यास्य
गर्भ [m]
गर्भस्थस्यास्य
स्थ [adj]
गर्भस्थस्यास्य
इदम् [pron]
बालस्य
बाल [m]
ब्रह्मास्त्रेण
ब्रह्मास्त्र [n]
निपातनम्
निपातन [n]
कृतघ्नोऽयं नृशंसोऽयं यथास्य जनकस्तथा । यः पाण्डवीं श्रियं त्यक्त्वा गतोऽद्य यमसादनम् ॥
English Translation
This child is very ungrateful and very heartless, like his father, for, sce, disregarding the prosperity and affluence of the Pandavas, he has gone to Yama's house.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतघ्नो
कृतघ्न [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
नृशंसो
नृशंस [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
यथास्य
यथा [ind]
यथास्य
इदम् [pron]
जनकस्तथा
जनक [m]
जनकस्तथा
तथा [ind]
यः
यद् [pron]
पाण्डवीं
पाण्डव [adj]
श्रियं
श्री [f]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
गतो
गम् [6. Ā.]
ऽद्य
अद्य [ind]
यमसादनम्
यम [m]
यमसादनम्
सादन [n]
मया चैतत्प्रतिज्ञातं रणमूर्धनि केशव । अभिमन्यौ हते वीर त्वामेष्याम्यचिरादिति ॥
English Translation
I had, before this, vowed, O Keshava, that if Abhimanuyu fell on the field of battle, O hero, I would follow him immediately.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
चैतत्
च [ind]
चैतत्
एतद् [pron]
प्रतिज्ञातं
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
रणमूर्धनि
रण [m]
रणमूर्धनि
मूर्धन् [m]
केशव
केशव [m]
अभिमन्यौ
अभिमन्यु [m]
हते
हन् [6. P.]
वीर
वीर [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
एष्याम्यचिराद्
इ [5. Ā.]
एष्याम्यचिराद्
अचिरात् [ind]
इति
इति [ind]
तच्च नाकरवं कृष्ण नृशंसा जीवितप्रिया । इदानीमागतां तत्र किं नु वक्ष्यति फाल्गुनिः ॥
English Translation
I did not, however, keep my vow, cruel that I am and fond of life! If I go to him now, what indeed, will Phalguna's son say?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्च
तद् [pron]
तच्च
च [ind]
नाकरवं
न [ind]
नाकरवं
कृ [2. Ā.]
कृष्ण
कृष्ण [m]
नृशंसा
नृशंस [adj]
जीवितप्रिया
जीवित [n]
जीवितप्रिया
प्रिय [adj]
इदानीम्
इदानीम् [ind]
आगतां
आगम् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
वक्ष्यति
वच् [2. P.]
फाल्गुनिः
फाल्गुनि [m]