Aśvamedhikaparva Adhyāya 68
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 68
Aśvamedhikaparva Adhyāya 68 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 14.68.1–25
•
250 Lexicon Terms
सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी । उत्तरा न्यपतद्भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी ॥
English Translation
Vaishampayana said The helpless Uttara, desirous of getting back her child, having thus bewailed, dropped down in sorrow on the earth like demented creature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सैवं
तद् [pron]
सैवं
एवम् [ind]
विलप्य
विलप् [4. P.]
करुणं
करुण [adj]
सोन्मादेव
स [ind]
सोन्मादेव
उन्माद [m]
सोन्मादेव
इव [ind]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
उत्तरा
उत्तरा [f]
न्यपतद्
निपत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
कृपणा
कृपण [adj]
पुत्रगृद्धिनी
पुत्र [m]
पुत्रगृद्धिनी
गृद्धिन् [adj]
तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतबन्धुपरिच्छदाम् । चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥
English Translation
Sceing the princess fallen on the earth deprived of her son and with her body uncovered, Kunti as also all the (other) Bharata-ladies, deeply afflicted, began to weep aloud.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
तु
तु [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
निपतितां
निपत् [1. Ā.]
हतबन्धुपरिच्छदाम्
हन् [6. P.]
हतबन्धुपरिच्छदाम्
बन्धु [m]
हतबन्धुपरिच्छदाम्
परिच्छद [m]
चुक्रोश
क्रुश् [4. P.]
कुन्ती
कुन्ती [f]
दुःखार्ता
दुःख [n]
दुःखार्ता
आर्त [adj]
सर्वाश्च
सर्व [pron]
सर्वाश्च
च [ind]
भरतस्त्रियः
भरत [m]
भरतस्त्रियः
स्त्री [f]
मुहूर्तमिव तद्राजन्पाण्डवानां निवेशनम् । अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वरनिनादितम् ॥
English Translation
Resounding with the voice of lamentation the palace of the Pandavas, O king, was soon converted into a house of sorrow where nobody could remain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
इव
इव [ind]
तद्
तद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
निवेशनम्
निवेशन [n]
अप्रेक्षणीयम्
अप्रेक्षणीय [adj]
अभवद्
भू [1. Ā.]
आर्तस्वरनिनादितम्
आर्त [adj]
आर्तस्वरनिनादितम्
स्वर [m]
आर्तस्वरनिनादितम्
निनादय् [10. P.]
सा मुहूर्तं च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता । कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत्तदा ॥
English Translation
Greatly stricken with grief on account of her son, Virata's daughter, O king, seemed to be struck down for sometime by sorrow and cheerlessness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
च
च [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
पुत्रशोकाभिपीडिता
पुत्र [m]
पुत्रशोकाभिपीडिता
शोक [m]
पुत्रशोकाभिपीडिता
अभिपीडय् [10. P.]
कश्मलाभिहता
कश्मल [mn]
कश्मलाभिहता
अभिहन् [4. P.]
वीर
वीर [m]
वैराटी
वैराटी [f]
त्वभवत्
तु [ind]
त्वभवत्
भू [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ । अङ्कमारोप्य तं पुत्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥
English Translation
Regaining consciousness, O chief of Bharata's race, Uttara took up her child on her lap and said these words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिलभ्य
प्रतिलभ् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
संज्ञाम्
संज्ञा [f]
उत्तरा
उत्तरा [f]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
अङ्कम्
अङ्क [mn]
आरोप्य
आरोपय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
पुत्रम्
पुत्र [m]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
धर्मज्ञस्य सुतः संस्त्वमधर्ममवबुध्यसे । यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम् ॥
English Translation
You are the child of one who knew every duty. Are you not conscious then of the sin you commit, since you do not salute this foremost one of the Vrishni's race?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मज्ञस्य
धर्म [mn]
धर्मज्ञस्य
ज्ञ [adj]
सुतः
सुत [m]
संस्त्वम्
अस् [2. P.]
संस्त्वम्
त्वद् [pron]
अधर्मम्
अधर्म [m]
अवबुध्यसे
अवबुध् [4. P.]
यस्त्वं
यद् [pron]
यस्त्वं
त्वद् [pron]
वृष्णिप्रवीरस्य
वृष्णि [m]
वृष्णिप्रवीरस्य
प्रवीर [m]
कुरुषे
कृ [2. Ā.]
नाभिवादनम्
न [ind]
नाभिवादनम्
अभिवादन [n]
पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं तव । दुर्मरं प्राणिनां वीर काले प्राप्ते कथंचन ॥
English Translation
O son, going to your father tell him these words of mine, viz., It is difficult for living creatures to die before their time comes, because through refit of you, my husband, and now deprived of my child also, I am yet alive when I should die, unendued as I am with everything auspicious and everything valuable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्र
पुत्र [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
मम
मद् [pron]
वचो
वचस् [n]
ब्रूयास्त्वं
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूयास्त्वं
त्वद् [pron]
पितरं
पितृ [m]
तव
त्वद् [pron]
दुर्मरं
दुर्मर [adj]
बत
बत [ind]
वार्ष्णेय
वार्ष्णेय [m]
काले
काल [m]
ऽप्राप्ते
अप्राप्त [adj]
नृभिः
नृ [m]
सदा
सदा [ind]
याहं त्वया विहीनाद्य पत्या पुत्रेण चैव ह । मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिरकिंचना ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
याहं
यद् [pron]
याहं
मद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
विहीनाद्य
विहा [3. Ā.]
विहीनाद्य
अद्य [ind]
पत्या
पति [m]
पुत्रेण
पुत्र [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ह
ह [ind]
मर्तव्ये
मृ [4. Ā.]
सति
अस् [2. P.]
जीवामि
जीव् [1. Ā.]
हतस्वस्तिर्
हन् [6. P.]
हतस्वस्तिर्
स्वस्ति [fn]
अकिंचना
अकिञ्चन [adj]
अथ वा धर्मराज्ञाहमनुज्ञाता महाभुज । भक्षयिष्ये विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम् ॥
English Translation
O mighty-armed one, with the permission of king Yudhishthira the just. I shall swallow some dreadful poison or cast myself on the burning fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथवा
अथवा [ind]
धर्मराज्ञाहम्
धर्मराजन् [m]
धर्मराज्ञाहम्
मद् [pron]
अनुज्ञाता
अनुज्ञा [9. Ā.]
महाभुज
महत् [adj]
महाभुज
भुज [m]
भक्षयिष्ये
भक्षय् [10. Ā.]
विषं
विष [n]
तीक्ष्णं
तीक्ष्ण [adj]
प्रवेक्ष्ये
प्रविश् [4. P.]
वा
वा [ind]
हुताशनम्
हुताशन [m]
अथ वा दुर्मरं तात यदिदं मे सहस्रधा । पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते ॥
English Translation
O father, difficult of destruction is my heart since, though I am deprived of husband and child, that heart of mine does not brcak into a thousand pieces.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथवा
अथवा [ind]
दुर्मरं
दुर्मर [n]
तात
तात [m]
यद्
यत् [ind]
इदं
इदम् [pron]
मे
मद् [pron]
सहस्रधा
सहस्रधा [ind]
यत्र
यत्र [ind]
मे
मद् [pron]
हृदयं
हृदय [n]
दुःखाच्छतधा
दुःख [n]
दुःखाच्छतधा
शतधा [ind]
न
न [ind]
विदीर्यते
विदृ [4. P.]
उत्तिष्ठ पुत्र पश्येमां दुःखितां प्रपितामहीम् । आर्तामुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे ॥
English Translation
Rise, O son, and see this your afflicted great grandmother! She is deeply stricken with grief, bathed in tears, exceedingly cheerless, and plunged in an ocean of sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
पुत्र
पुत्र [m]
पश्येमां
पश् [4. Ā.]
पश्येमां
इदम् [pron]
दुःखितां
दुःखित [adj]
प्रपितामहीम्
प्रपितामही [f]
आर्ताम्
आर्त [adj]
उपप्लुतां
उपप्लु [1. P.]
दीनां
दीन [adj]
निमग्नां
निमज्ज् [1. Ā.]
शोकसागरे
शोक [m]
शोकसागरे
सागर [m]
आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम् । मां च पश्य सुदुःखार्तां व्याधविद्धां मृगीमिव ॥
English Translation
See the reverend princess of Panchala, and the helpless princess of the Sattata race! Look at myself, exceedingly afflicted with grief, and resembling a deer pierced by a hunter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आर्यां
आर्य [adj]
च
च [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पाञ्चालीं
पाञ्चाली [f]
सात्वतीं
सात्वती [f]
च
च [ind]
तपस्विनीम्
तपस्विनी [f]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
सुदुःखार्तां
सु [ind]
सुदुःखार्तां
दुःख [n]
सुदुःखार्तां
आर्त [adj]
व्याधविद्धां
व्याध [m]
व्याधविद्धां
व्यध् [4. Ā.]
मृगीम्
मृगी [f]
इव
इव [ind]
उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः । पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणम् ॥
English Translation
Rise, O child, and look at the face of this king, who is gifted with great wisdom, and possessed of eyes like lotus-petals and resembling your father of restless glances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
वदनं
वदन [n]
लोकनाथस्य
लोक [m]
लोकनाथस्य
नाथ [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
पुण्डरीकपलाशाक्षं
पुण्डरीक [n]
पुण्डरीकपलाशाक्षं
पलाश [n]
पुण्डरीकपलाशाक्षं
अक्ष [n]
पुरेव
पुरा [ind]
पुरेव
इव [ind]
चपलेक्षणम्
चपल [adj]
चपलेक्षणम्
ईक्षण [n]
एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः । उत्तरां ताः स्त्रियः सर्वाः पुनरुत्थापयन्त्युत ॥
English Translation
Seeing Uttara, whey bewailed thus, fallen on the earth, all those ladies, raising her, caused her to sit up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
विप्रलपन्तीं
विप्रलप् [1. P.]
तु
तु [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
निपतितां
निपत् [1. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
उत्तरां
उत्तरा [f]
ताः
तद् [pron]
स्त्रियः
स्त्री [f]
सर्वाः
सर्व [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
उत्थापयन्त्युत
उत्थापय् [10. Ā.]
उत्थापयन्त्युत
उत [ind]
उत्थाय तु पुनर्धैर्यात्तदा मत्स्यपतेः सुता । प्राञ्जलिः पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत् ॥
English Translation
Having sat up, the daughter of the king of the Matsyas, summoning her patience, joined her hands in respect and touched the earth with her head for saluting Keshava having eyes like lotus petals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
तु
तु [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
धैर्यात्
धैर्य [n]
तदा
तदा [ind]
मत्स्यपतेः
मत्स्य [m]
मत्स्यपतेः
पति [m]
सुता
सुता [f]
प्राञ्जलिः
प्राञ्जलि [adj]
पुण्डरीकाक्षं
पुण्डरीकाक्ष [m]
भूमावेवाभ्यवादयत्
भूमि [f]
भूमावेवाभ्यवादयत्
एव [ind]
भूमावेवाभ्यवादयत्
अभिवादय् [10. Ā.]
श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः । उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं संजहार तत् ॥
English Translation
Hearing those heart-rending lamentations of hers, that foremost of persons touched water and withdrew the (force of the Brahmaweapon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
स
तद् [pron]
तस्या
तद् [pron]
विपुलं
विपुल [adj]
विलापं
विलाप [m]
पुरुषर्षभः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभः
ऋषभ [m]
उपस्पृश्य
उपस्पृश् [6. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
कृष्णो
कृष्ण [m]
ब्रह्मास्त्रं
ब्रह्मास्त्र [n]
संजहार
संहृ [1. Ā.]
तत्
तद् [pron]
प्रतिजज्ञे च दाशार्हस्तस्य जीवितमच्युतः । अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयञ्जगत् ॥
English Translation
That hero of undecaying glory, belonging to the race of the Dasharhas, promised to revive the child. Then he of pure soul, said these words in the hearing of the whole universe, 'O Uttara, I never utter a falsehood. My words will prove true. I shall revive this child before all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिजज्ञे
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
च
च [ind]
दाशार्हस्तस्य
दाशार्ह [m]
दाशार्हस्तस्य
तद् [pron]
जीवितम्
जीवित [n]
अच्युतः
अच्युत [m]
अब्रवीच्च
ब्रू [2. Ā.]
अब्रवीच्च
च [ind]
विशुद्धात्मा
विशुध् [4. P.]
विशुद्धात्मा
आत्मन् [m]
सर्वं
सर्व [pron]
विश्रावयञ्
विश्रावय् [10. P.]
जगत्
जगन्त् [n]
न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्भविष्यति । एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥
English Translation
That hero of undecaying glory, belonging to the race of the Dasharhas, promised to revive the child. Then he of pure soul, said these words in the hearing of the whole universe, 'O Uttara, I never utter a falsehood. My words will prove true. I shall revive this child before all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ब्रवीम्युत्तरे
ब्रू [2. Ā.]
ब्रवीम्युत्तरे
उत्तरा [f]
मिथ्या
मिथ्या [ind]
सत्यम्
सत्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
एष
एतद् [pron]
संजीवयाम्येनं
संजीवय् [10. Ā.]
संजीवयाम्येनं
एनद् [pron]
पश्यतां
पश् [4. Ā.]
सर्वदेहिनाम्
सर्व [pron]
सर्वदेहिनाम्
देहिन् [m]
नोक्तपूर्वं मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन । न च युद्धे परावृत्तस्तथा संजीवतामयम् ॥
English Translation
Never before have I uttered a falschood even in just. Never have I turned back from battle. (By the merit of those deeds) let this child revive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनृतं
अनृत [n]
नोक्तपूर्वं
न [ind]
नोक्तपूर्वं
वच् [2. P.]
नोक्तपूर्वं
पूर्व [pron]
मे
मद् [pron]
स्वैरेष्वपि
स्वैर [n]
स्वैरेष्वपि
अपि [ind]
कुतो
कुतस् [ind]
ऽन्यथा
अन्यथा [ind]
न
न [ind]
च
च [ind]
युद्धे
युद्ध [n]
परावृत्तस्तथा
परावृत् [1. Ā.]
परावृत्तस्तथा
तथा [ind]
संजीवताम्
संजीव् [1. Ā.]
अयम्
इदम् [pron]
यथा मे दयितो धर्मो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा ॥
English Translation
As virtue is dear to me, as Brahmanas are especially dear to me, let Abhimanyu's son, who is born dead, revive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
मे
मद् [pron]
दयितो
दयित [adj]
धर्मो
धर्म [mn]
ब्राह्मणाश्च
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणाश्च
च [ind]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
अभिमन्योः
अभिमन्यु [m]
सुतो
सुत [m]
वीर
वीर [m]
न
न [ind]
संजीवति
संजीव् [1. Ā.]
यद्ययम्
यदि [ind]
यद्ययम्
इदम् [pron]
यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदाचन । विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः ॥
English Translation
Never has a misunderstanding arisen between me and my friend Vijaya. Let this dead child revive by that truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाहं
यथा [ind]
यथाहं
मद् [pron]
नाभिजानामि
न [ind]
नाभिजानामि
अभिज्ञा [9. Ā.]
विजयेन
विजय [m]
कदाचन
कदाचन [ind]
विरोधं
विरोध [m]
तेन
तद् [pron]
सत्येन
सत्य [n]
मृतो
मृ [4. Ā.]
जीवत्वयं
जीव् [1. Ā.]
जीवत्वयं
इदम् [pron]
शिशुः
शिशु [m]
यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । तथा मृतः शिशुरयं जीवतामभिमन्युजः ॥
English Translation
As truth and virtue are always established in me, let this dead child of Abhimanyu revive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
सत्यं
सत्य [n]
च
च [ind]
धर्मश्च
धर्म [mn]
धर्मश्च
च [ind]
मयि
मद् [pron]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रतिष्ठितौ
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
प्रसादये
प्रसादय् [10. Ā.]
त्वा
त्वद् [pron]
दुर्धर्ष
दुर्धर्ष [adj]
जीवताम्
जीव् [1. Ā.]
अभिमन्युजः
अभिमन्यु [m]
अभिमन्युजः
ज [adj]
यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहतौ मया । तेन सत्येन बालोऽयं पुनरुज्जीवतामिह ॥
English Translation
As Kansa and Keshi have been righteously killed by me, let this child revive today by that truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
कंसश्च
कंस [m]
कंसश्च
च [ind]
केशी
केशिन् [m]
च
च [ind]
धर्मेण
धर्म [mn]
निहतौ
निहन् [2. Ā.]
मया
मद् [pron]
तेन
तद् [pron]
सत्येन
सत्य [n]
बालो
बाल [m]
ऽयं
इदम् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
उज्जीवताम्
उज्जीव् [1. Ā.]
इह
इह [ind]
इत्युक्तो वासुदेवेन स बालो भरतर्षभ । शनैः शनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः ॥
English Translation
After these words uttered by Vasudeva, that child, O foremost one of Bharata's family, became animal and began gradually to move, O king. were
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तो
इति [ind]
इत्युक्तो
वच् [2. P.]
वासुदेवेन
वासुदेव [m]
स
तद् [pron]
बालो
बाल [m]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
शनैः
शनैस् [ind]
शनैर्
शनैस् [ind]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
प्रास्पन्दत
प्रस्पन्द् [1. P.]
सचेतनः
स [ind]
सचेतनः
चेतना [f]