Anuśāsanaparva Adhyāya 21
अनुशासनपर्व • अध्यायः 21
Anuśāsanaparva Adhyāya 21 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 13.21.1–25
•
250 Lexicon Terms
अथ सा स्त्री तमुक्त्वा तु विप्रमेवं भवत्विति । तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत् ॥
English Translation
Bhishma said Thus ordered the lady said Be it so! She then brought oil and a piece of cloth for his wear during the ablutions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
सा
तद् [pron]
स्त्री
स्त्री [f]
तम्
तद् [pron]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
विप्रम्
विप्र [m]
एवं
एवम् [ind]
भवत्विति
भू [1. Ā.]
भवत्विति
इति [ind]
तैलं
तैल [n]
दिव्यम्
दिव्य [adj]
उपादाय
उपादा [3. Ā.]
स्नानशाटीम्
स्नान [n]
स्नानशाटीम्
शाटी [f]
उपानयत्
उपनी [1. Ā.]
अनुज्ञाता च मुनिना सा स्त्री तेन महात्मना । अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्येवाभ्यमृक्षयत् ॥
English Translation
With the ascetic's permission she rubbed every part of his body with the fragrant oil she had brought for him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुज्ञाता
अनुज्ञा [9. Ā.]
च
च [ind]
मुनिना
मुनि [m]
सा
तद् [pron]
स्त्री
स्त्री [f]
तेन
तद् [pron]
महात्मना
महात्मन् [adj]
अथास्य
अथ [ind]
अथास्य
इदम् [pron]
तैलेनाङ्गानि
तैल [n]
तैलेनाङ्गानि
अङ्ग [n]
सर्वाण्येवाभ्यमृक्षयत्
सर्व [pron]
सर्वाण्येवाभ्यमृक्षयत्
एव [ind]
सर्वाण्येवाभ्यमृक्षयत्
अभिमृक्षय् [Denom. P.]
शनैश्चोत्सादितस्तत्र स्नानशालामुपागमत् । भद्रासनं ततश्चित्रं ऋषिरन्वाविशन्नवम् ॥
English Translation
The Rishi was rubbed, and when the process of rubbing was over, he went to the room set apart set apart for the performance of ablutions. There he sat upon a new and Excellent seat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शनैश्चोत्सादितस्तत्र
शनैस् [ind]
शनैश्चोत्सादितस्तत्र
च [ind]
शनैश्चोत्सादितस्तत्र
उत्सादय् [10. Ā.]
शनैश्चोत्सादितस्तत्र
तत्र [ind]
स्नानशालाम्
स्नान [n]
स्नानशालाम्
शाला [f]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
भद्रासनं
भद्रासन [n]
ततश्चित्रं
ततस् [ind]
ततश्चित्रं
चित्र [adj]
ऋषिर्
ऋषि [m]
अन्वाविशन्नवम्
अन्वाविश् [6. P.]
अन्वाविशन्नवम्
नव [adj]
अथोपविष्टश्च यदा तस्मिन्भद्रासने तदा । स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत् । दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा ॥
English Translation
After the Rishi had taken his seat upon it, the old lady began to wash his body with her own soft hands whose touch was highly agrecable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथोपविष्टश्च
अथ [ind]
अथोपविष्टश्च
उपविश् [6. P.]
अथोपविष्टश्च
च [ind]
यदा
यदा [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
भद्रासने
भद्रासन [n]
तदा
तदा [ind]
स्नापयामास
स्नापय् [10. Ā.]
शनकैस्तम्
शनकैस् [ind]
शनकैस्तम्
तद् [pron]
ऋषिं
ऋषि [m]
सुखहस्तवत्
सुख [adj]
सुखहस्तवत्
हस्त [mn]
सुखहस्तवत्
वत् [ind]
दिव्यं
दिव्य [adj]
च
च [ind]
विधिवच्चक्रे
विधिवत् [ind]
विधिवच्चक्रे
कृ [2. Ā.]
सोपचारं
स [ind]
सोपचारं
उपचार [m]
मुनेस्तदा
मुनि [m]
मुनेस्तदा
तदा [ind]
स तेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च । व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात्स महाव्रतः ॥
English Translation
One after another in due course the lady helped the Rishi in his ablutions. Between the lukewarm water with which he was washed, and the soft hands which were engaged in washing him, the Rishi of rigid vows could not understand that the whole night had passed away in the work. Rising from the bath, the Rishi became highly surprised.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
सुसुखोष्णेन
सु [ind]
सुसुखोष्णेन
सुख [adj]
सुसुखोष्णेन
उष्ण [adj]
तस्या
तद् [pron]
हस्तसुखेन
हस्त [mn]
हस्तसुखेन
सुख [n]
च
च [ind]
व्यतीतां
व्यती [2. P.]
रजनीं
रजनी [f]
कृत्स्नां
कृत्स्न [adj]
नाजानात्
न [ind]
नाजानात्
ज्ञा [4. Ā.]
स
तद् [pron]
महाव्रतः
महत् [adj]
महाव्रतः
व्रत [n]
तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मितः । पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सोऽपश्यदुदितं दिवि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
स
तद् [pron]
मुनिस्तदा
मुनि [m]
मुनिस्तदा
तदा [ind]
परमविस्मितः
परम [adj]
परमविस्मितः
विस्मि [1. P.]
पूर्वस्यां
पूर्व [pron]
दिशि
दिश् [f]
सूर्यं
सूर्य [m]
च
च [ind]
सो
तद् [pron]
ऽपश्यद्
पश् [4. Ā.]
उदितं
वद् [1. Ā.]
दिवि
दिव् [m]
तस्य बुद्धिरियं किं नु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत् । अथोपास्य सहस्रांशुं किं करोमीत्युवाच ताम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
इयं
इदम् [pron]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
मोहस्तत्त्वम्
मोह [m]
मोहस्तत्त्वम्
तत्त्व [n]
इदं
इदम् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
अथोपास्य
अथ [ind]
अथोपास्य
उपास् [4. P.]
सहस्रांशुं
सहस्रांशु [m]
किं
क [pron]
करोमीत्युवाच
कृ [2. Ā.]
करोमीत्युवाच
इति [ind]
करोमीत्युवाच
वच् [2. P.]
ताम्
तद् [pron]
सा चामृतरसप्रख्यमृषेरन्नमुपाहरत् । तस्य स्वादुतयान्नस्य न प्रभूतं चकार सः । व्यगमच्चाप्यहःशेषं ततः संध्यागमत्पुनः ॥
English Translation
On account of the sweetness of that food the Rishi could not take much. In taking that little however, the day passed away and evening set in.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
चामृतरसप्रख्यम्
च [ind]
चामृतरसप्रख्यम्
अमृत [n]
चामृतरसप्रख्यम्
रस [mn]
चामृतरसप्रख्यम्
प्रख्या [f]
ऋषेर्
ऋषि [m]
अन्नम्
अन्न [n]
उपाहरत्
उपहृ [2. P.]
तस्य
तद् [pron]
स्वादुतयान्नस्य
स्वादु [adj]
स्वादुतयान्नस्य
ता [f]
स्वादुतयान्नस्य
अन्न [n]
न
न [ind]
प्रभूतं
प्रभूत [adj]
चकार
कृ [2. Ā.]
सः
तद् [pron]
व्यगमच्चाप्यहःशेषं
विगम् [6. P.]
व्यगमच्चाप्यहःशेषं
च [ind]
व्यगमच्चाप्यहःशेषं
अपि [ind]
व्यगमच्चाप्यहःशेषं
अहर् [n]
व्यगमच्चाप्यहःशेषं
शेष [mn]
ततः
ततस् [ind]
संध्यागमत्
संध्या [f]
संध्यागमत्
गम् [6. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
अथ स्त्री भगवन्तं सा सुप्यतामित्यचोदयत् । तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते ॥
English Translation
The old lady then asked the Rishi to go to bed and sleep. An excellent bed was given ts) the Rishi and another was taken by herself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
स्त्री
स्त्री [f]
भगवन्तं
भगवत् [adj]
सा
तद् [pron]
सुप्यताम्
स्वप् [1. Ā.]
इत्यचोदयत्
इति [ind]
इत्यचोदयत्
चोदय् [10. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
वै
वै [ind]
शयने
शयन [n]
दिव्ये
दिव्य [adj]
तस्य
तद् [pron]
तस्याश्च
तद् [pron]
तस्याश्च
च [ind]
कल्पिते
कल्पय् [10. Ā.]
न भद्रे परदारेषु मनो मे संप्रसज्जति । उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वप वै विरमस्व च ॥
English Translation
Ashtavakra said O blessed lady, I am not inclined for sexual union with one who is the wife of another. Leave my bed, O good lady. Blessed be you do, you desist from this of your own accord.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
भद्रे
भद्र [adj]
परदारेषु
पर [pron]
परदारेषु
दार [mn]
मनो
मनस् [n]
मे
मद् [pron]
सम्प्रसजति
सम्प्रसञ्ज् [1. Ā.]
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
भद्रे
भद्र [adj]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
स्वप
स्वप् [1. Ā.]
वै
वै [ind]
विरमस्व
विरम् [1. P.]
च
च [ind]
सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता । स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं न धर्मच्छलमस्ति ते ॥
English Translation
Bhishma said Thus dissuaded by the Brahmana with the help of his selfcontrol, the lady answered him saying I am my own mistress! In accepting me you will commit no sin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संलापात्
संलाप [m]
तेन
तद् [pron]
विप्रेण
विप्र [m]
तथा
तथा [ind]
सा
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
भाषिता
भाष् [1. P.]
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं
स्वतन्त्र [adj]
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं
अस् [2. P.]
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं
इति [ind]
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं
वच् [2. P.]
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचैनं
एनद् [pron]
न
न [ind]
धर्मच्छलम्
धर्म [mn]
धर्मच्छलम्
छल [mn]
अस्ति
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषितः । प्रजापतिमतं ह्येतन्न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
English Translation
Ashtavakra said Women can never be their own mistresses. This is the opinion of the Creator himself, viz., that a woman should never be indepent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
स्वतन्त्रता
स्वतन्त्र [adj]
स्वतन्त्रता
ता [f]
स्त्रीणाम्
स्त्री [f]
अस्वतन्त्रा
अस्वतन्त्र [adj]
हि
हि [ind]
योषितः
योषित् [f]
प्रजापतिमतं
प्रजापति [m]
प्रजापतिमतं
मत [n]
स्त्री
स्त्री [f]
स्वातन्त्र्यम्
स्वातन्त्र्य [n]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै । अधर्मं प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि ॥
English Translation
The lady said O learned Brahmana, I am pained by desire. Mark my devotion to you. You commit sin by refusing to accept me lovingly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाधते
बाध् [1. P.]
मैथुनं
मैथुन [n]
विप्र
विप्र [m]
मम
मद् [pron]
भक्तिं
भक्ति [f]
च
च [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
वै
वै [ind]
अधर्मं
अधर्म [m]
प्राप्स्यसे
प्राप् [1. P.]
विप्र
विप्र [m]
यन्मां
यत् [ind]
यन्मां
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
नाभिनन्दसि
न [ind]
नाभिनन्दसि
अभिनन्द् [1. Ā.]
हरन्ति दोषजातानि नरं जातं यथेच्छकम् । प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वं शयनं व्रज ॥
English Translation
Ashtavakra said Various shortcomings drag away the man who acts as he likes. As for myself I am able to govern my inclinations by selfcontrol. O good lady, return to your own bed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हरन्ति
हृ [2. P.]
दोषजातानि
दोष [mn]
दोषजातानि
जात [n]
नरं
नर [m]
जातं
जन् [4. P.]
यथेच्छकम्
यथेच्छक [adj]
प्रभवामि
प्रभू [1. Ā.]
सदा
सदा [ind]
धृत्या
धृति [f]
भद्रे
भद्र [adj]
स्वं
स्व [adj]
शयनं
शयन [n]
व्रज
व्रज् [1. Ā.]
शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि । भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मेऽनघ ॥
English Translation
The lady said I bow to you. You should show me your favour. O sinless one, I prostrate myself before you, do you become my refuge.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिरसा
शिरस् [n]
प्रणमे
प्रणम् [1. Ā.]
विप्र
विप्र [m]
प्रसादं
प्रसाद [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
निपतमानायाः
निपत् [1. Ā.]
शरणं
शरण [n]
भव
भू [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽनघ
अनघ [adj]
यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि । आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीष्व मे द्विज ॥
English Translation
If you see sin in knowing one who is not your wife, I yield myself to you. Do you, O twice born one, accept my hand in marriage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
दोषजातं
दोष [mn]
दोषजातं
जात [n]
त्वं
त्वद् [pron]
परदारेषु
पर [pron]
परदारेषु
दार [mn]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
आत्मानं
आत्मन् [m]
स्पर्शयाम्यद्य
स्पर्शय् [10. Ā.]
स्पर्शयाम्यद्य
अद्य [ind]
पाणिं
पाणि [m]
गृह्णीष्व
ग्रह् [6. Ā.]
मे
मद् [pron]
द्विज
द्विज [m]
न दोषो भविता चैव सत्येनैतद्ब्रवीम्यहम् । स्वतन्त्रां मां विजानीहि योऽधर्मः सोऽस्तु वै मयि ॥
English Translation
You will incur no sin. I tell you truly. Know that I am my own mistress. It there be any sin in this, let it visit me only. My heart is devoted to you. I am my own mistress. Do you accept me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
दोषो
दोष [mn]
भविता
भू [1. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सत्येनैतद्
सत्य [n]
सत्येनैतद्
एतद् [pron]
ब्रवीम्यहम्
ब्रू [2. Ā.]
ब्रवीम्यहम्
मद् [pron]
स्वतन्त्रां
स्वतन्त्र [adj]
मां
मद् [pron]
विजानीहि
विज्ञा [9. Ā.]
यो
यद् [pron]
ऽधर्मः
अधर्म [m]
सो
तद् [pron]
ऽस्तु
अस् [2. P.]
वै
वै [ind]
मयि
मद् [pron]
स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै । नास्ति लोके हि काचित्स्त्री या वै स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
English Translation
Ashtavakra said How is it, O good lady that you are your own mistress? Tell me the reason of this. There is not a single woman in the three worlds who can be considered as the mistress of her own self.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वतन्त्रा
स्वतन्त्र [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
कथं
कथम् [ind]
भद्रे
भद्र [adj]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
कारणम्
कारण [n]
अत्र
अत्र [ind]
वै
वै [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
लोके
लोक [m]
हि
हि [ind]
काचित्
कश्चित् [pron]
स्त्री
स्त्री [f]
या
यद् [pron]
वै
वै [ind]
स्वातन्त्र्यम्
स्वातन्त्र्य [n]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्राश्च स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
English Translation
The father protects her while she is a maiden. The husband protects her while she is young. Sons protect her when she is aged. Woman can never be independent as long as they live.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पिता
पितृ [m]
रक्षति
रक्ष् [4. P.]
कौमारे
कौमार [n]
भर्ता
भर्तृ [m]
रक्षति
रक्ष् [4. P.]
यौवने
यौवन [n]
प्रजापतिमतं
प्रजापति [m]
प्रजापतिमतं
मत [n]
स्त्री
स्त्री [f]
स्वातन्त्र्यम्
स्वातन्त्र्य [n]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
कौमारं ब्रह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः । कुरु मा विमतिं विप्र श्रद्धां विजहि मा मम ॥
English Translation
The lady said I have, since my maidenhood adopted the vow of celibacy. Do not doubt it. I am still a maid. Do you make me your wife. O Brahmana, do not kill this devotion of mine to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौमारं
कौमार [n]
ब्रह्मचर्यं
ब्रह्मचर्य [n]
मे
मद् [pron]
कन्यैवास्मि
कन्या [f]
कन्यैवास्मि
एव [ind]
कन्यैवास्मि
अस् [2. P.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
कुरु
कृ [2. Ā.]
मा
मा [ind]
विमतिं
विमति [f]
विप्र
विप्र [m]
श्रद्धां
श्रद्धा [f]
विजहि
विहा [3. Ā.]
मा
मा [ind]
मम
मद् [pron]
यथा मम तथा तुभ्यं यथा तव तथा मम । जिज्ञासेयमृषेस्तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत् ॥
English Translation
Ashtavakra said As you are inclined to me so am I inclined to you. There is this question, however, that should be settled. It is true that by giving way to iny inclinations I shall not be considered as acting contrary to what the Rishi (Vadanya) wishes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
मम
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
यथा
यथा [ind]
तव
त्वद् [pron]
तथा
तथा [ind]
मम
मद् [pron]
जिज्ञासेयम्
जिज्ञासा [f]
जिज्ञासेयम्
इदम् [pron]
ऋषेस्तस्य
ऋषि [m]
ऋषेस्तस्य
तद् [pron]
विघ्नः
विघ्न [mn]
सत्यं
सत्य [n]
नु
नु [ind]
किं
क [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
आश्चर्यं परमं हीदं किं नु श्रेयो हि मे भवेत् । दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता ॥
English Translation
This is very wonderful. Will this lead to what is good? Here is a maiden adorned with good ornaments and robes!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आश्चर्यं
आश्चर्य [n]
परमं
परम [adj]
हीदं
हि [ind]
हीदं
इदम् [pron]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
श्रेयो
श्रेयस् [adj]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
दिव्याभरणवस्त्रा
दिव्य [adj]
दिव्याभरणवस्त्रा
आभरण [n]
दिव्याभरणवस्त्रा
वस्त्र [mn]
हि
हि [ind]
कन्येयं
कन्या [f]
कन्येयं
इदम् [pron]
माम्
मद् [pron]
उपस्थिता
उपस्था [1. Ā.]
किं त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत्कथं पुनः । कन्यारूपमिहाद्यैव किमिहात्रोत्तरं भवेत् ॥
English Translation
She is highly beautiful. Why did decrepitude hide her beauty so long? At present she looks like a beautiful maiden. I do not know what forin she may assume hereafter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
त्वस्याः
तु [ind]
त्वस्याः
इदम् [pron]
परमं
परम [adj]
रूपं
रूप [n]
जीर्णम्
जृ [6. P.]
आसीत्
अस् [2. P.]
कथं
कथम् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
कन्यारूपम्
कन्या [f]
कन्यारूपम्
रूप [n]
इहाद्यैव
इह [ind]
इहाद्यैव
अद्य [ind]
इहाद्यैव
एव [ind]
किम्
क [pron]
इहात्रोत्तरं
इह [ind]
इहात्रोत्तरं
अत्र [ind]
इहात्रोत्तरं
उत्तर [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
यथा परं शक्तिधृतेर्न व्युत्थास्ये कथंचन । न रोचये हि व्युत्थानं धृत्यैवं साधयाम्यहम् ॥
English Translation
I shall never Swerve from that control which I have over desire and the other passions or from contentment with what I have already gol. Such swerving is not good. I shall keep myself united with truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
परं
परम् [ind]
शक्तिधृतेर्
शक्ति [f]
शक्तिधृतेर्
धृति [f]
न
न [ind]
व्युत्थास्ये
व्युत्था [1. Ā.]
कथंचन
कथंचन [ind]
न
न [ind]
रोचये
रोचय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
व्युत्थानं
व्युत्थान [n]
धृत्यैवं
धृ [4. P.]
धृत्यैवं
एवम् [ind]
साधयाम्यहम्
साधय् [10. Ā.]
साधयाम्यहम्
मद् [pron]