Śāntiparva Adhyāya 288
शान्तिपर्व • अध्यायः 288
Śāntiparva Adhyāya 288 of the classical Mahābhārata with 46 verses.
Total: 46 Verses
•
Citations: MBh 12.288.1–46
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 2 (Verses 30 shown)
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह । विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव ॥
English Translation
Yudhishthira said 0 grandfather, learmed men praise truth, self-control, forgiveness and wisdom. What is your opinion about these virtues?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यं
सत्य [n]
क्षमां
क्षमा [f]
दमं
दम [m]
प्रज्ञां
प्रज्ञा [f]
प्रशंसन्ति
प्रशंस् [1. Ā.]
पितामह
पितामह [m]
विद्वांसो
विद्वस् [adj]
मनुजा
मनुज [m]
लोके
लोक [m]
कथम्
कथम् [ind]
एतन्मतं
एतद् [pron]
एतन्मतं
मन् [8. P.]
तव
त्वद् [pron]
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥
English Translation
Bhishma said Regarding it I shall recite to you an old narrative, O Yudhishthira, of the discourse between the Sadhyas and a Swan.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
साध्यानाम्
साध्य [m]
इह
इह [ind]
संवादं
संवाद [m]
हंसस्य
हंस [m]
च
च [ind]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः । स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् ॥
English Translation
Once on a time the uncreate and eternal Lord of all creatures, assuming the form of a golden Swan, passed through the three worlds till in course of his ramblings he came upon the Sadhyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हंसो
हंस [m]
भूत्वाथ
भू [1. Ā.]
भूत्वाथ
अथ [ind]
सौवर्णस्त्वजो
सौवर्ण [adj]
सौवर्णस्त्वजो
तु [ind]
सौवर्णस्त्वजो
अज [adj]
नित्यः
नित्य [adj]
प्रजापतिः
प्रजापति [m]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
पर्येति
परी [2. Ā.]
लोकांस्त्रीन्
लोक [m]
लोकांस्त्रीन्
त्रि [nr]
अथ
अथ [ind]
साध्यान्
साध्य [m]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुज्महे । पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥
English Translation
The Saddhyas said 0 lord, we are the gods called Sadhyas. We like to question you. Indeed, we would ask you about the religion of liberation. You are well acquainted with it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शकुने
शकुनि [m]
वयं
मद् [pron]
स्म
स्म [ind]
देवा
देव [m]
वै
वै [ind]
साध्यास्त्वाम्
साध्य [m]
साध्यास्त्वाम्
त्वद् [pron]
अनुयुज्महे
अनुयुज् [7. Ā.]
पृच्छामस्त्वां
प्रच्छ् [1. P.]
पृच्छामस्त्वां
त्वद् [pron]
मोक्षधर्मं
मोक्ष [m]
मोक्षधर्मं
धर्म [mn]
भवांश्च
भवत् [adj]
भवांश्च
च [ind]
किल
किल [ind]
मोक्षवित्
मोक्ष [m]
मोक्षवित्
विद् [adj]
श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी; साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन् । किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं; कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥
English Translation
We have heard, O bird, that you are endued with great learning, and eloquent and wise of speech. O bird, what do you think is the highest of all objects? O great one, in what does your mind find pleasure?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुतो
श्रु [4. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
नः
मद् [pron]
पण्डितो
पण्डित [m]
धीरवादी
धीर [adj]
धीरवादी
वादिन् [adj]
साधुशब्दः
साधु [adj]
साधुशब्दः
शब्द [m]
पतते
पत् [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
पतत्रिन्
पतत्रिन् [m]
किं
क [pron]
मन्यसे
मन् [8. P.]
श्रेष्ठतमं
श्रेष्ठतम [adj]
द्विज
द्विज [m]
त्वं
त्वद् [pron]
कस्मिन्मनस्ते
क [pron]
कस्मिन्मनस्ते
मनस् [n]
कस्मिन्मनस्ते
त्वद् [pron]
रमते
रम् [4. Ā.]
महात्मन्
महात्मन् [adj]
तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि; यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम् । यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै;र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥
English Translation
Do you, therefore, O foremost of birds, instruct us as to what that one act is which you consider as the foremost of all acts, and by doing which, O king of birds, one may soon be freed from all fetters.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तन्नः
तद् [pron]
तन्नः
मद् [pron]
कार्यं
कार्य [n]
पक्षिवर
पक्षिन् [m]
पक्षिवर
वर [adj]
प्रशाधि
प्रशास् [2. Ā.]
यत्
यद् [pron]
कार्याणां
कार्य [n]
मन्यसे
मन् [8. P.]
श्रेष्ठम्
श्रेष्ठ [adj]
एकम्
एक [pron]
यत्
यद् [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
वै
वै [ind]
पुरुषः
पुरुष [m]
सर्वबन्धैर्
सर्व [pron]
सर्वबन्धैर्
बन्ध [m]
विमुच्यते
विमुच् [6. Ā.]
विहगेन्द्रेह
विहग [m]
विहगेन्द्रेह
इन्द्र [m]
विहगेन्द्रेह
इह [ind]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि; तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः । ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा;न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत ॥
English Translation
The Swan said O nectar-drinking ones, I have heard that one should follow these, viz., penances, selfcontrol, truth, and subjugation of the mind. Losing all the knots of the heart, one should also bring under his control both what is pleasant and what is unpleasant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
कार्यम्
कार्य [n]
अमृताशाः
अमृत [n]
अमृताशाः
आश [m]
शृणोमि
श्रु [4. P.]
तपो
तपस् [n]
दमः
दम [m]
सत्यम्
सत्य [n]
आत्माभिगुप्तिः
आत्मन् [m]
आत्माभिगुप्तिः
अभिगुप्ति [f]
ग्रन्थीन्
ग्रन्थि [m]
विमुच्य
विमुच् [6. Ā.]
हृदयस्य
हृदय [n]
सर्वान्
सर्व [pron]
प्रियाप्रिये
प्रिय [adj]
प्रियाप्रिये
अप्रिय [adj]
स्वं
स्व [adj]
वशम्
वश [m]
आनयीत
आनी [1. Ā.]
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥
English Translation
One should not cut the vitals of others. One should not utter cruel words. One should never receive scriptural lectures from a mean person. one should never utter such words as pain others, as make others miserable, and as lead to hell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नारुंतुदः
नारुंतुद [adj]
स्यान्न
अस् [2. P.]
स्यान्न
न [ind]
नृशंसवादी
नृशंस [adj]
नृशंसवादी
वादिन् [adj]
न
न [ind]
हीनतः
हीन [adj]
परम्
पर [pron]
अभ्याददीत
अभ्यादा [3. Ā.]
ययास्य
यद् [pron]
ययास्य
इदम् [pron]
वाचा
वाच् [f]
पर
पर [pron]
उद्विजेत
उद्विज् [6. P.]
न
न [ind]
तां
तद् [pron]
वदेद्
वद् [1. Ā.]
रुशतीं
रुशत् [adj]
पापलोक्याम्
पाप [n]
पापलोक्याम्
लोक्य [adj]
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि । परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥
English Translation
Wordy arrows fall from the lips. Pierced therewith one burns always. Those arrows do not cut any other part than the very vitals of the person aimed. Hence he who is a learned man, should never aim them at others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाक्सायका
वाच् [f]
वाक्सायका
सायक [m]
वदनान्निष्पतन्ति
वदन [n]
वदनान्निष्पतन्ति
निष्पत् [1. P.]
यैर्
यद् [pron]
आहतः
आहन् [2. Ā.]
शोचति
शुच् [6. P.]
रात्र्यहानि
रात्रि [f]
रात्र्यहानि
अहर् [n]
परस्य
पर [pron]
नामर्मसु
न [ind]
नामर्मसु
अमर्मन् [n]
ते
तद् [pron]
पतन्ति
पत् [1. Ā.]
तान्
तद् [pron]
पण्डितो
पण्डित [m]
नावसृजेत्
न [ind]
नावसृजेत्
अवसृज् [6. Ā.]
परेषु
पर [pron]
परश्चेदेनमतिवादबाणै;र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः । संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥
English Translation
If a person deeply cuts a wise man with wordy arrows, the wise man should remain silent. The man who, though sought to be angered, rejoices without giving way to anger, takes away from the provoker all his merits,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परश्चेद्
पर [pron]
परश्चेद्
चेद् [ind]
एनम्
एनद् [pron]
अतिवादबाणैर्
अतिवाद [m]
अतिवादबाणैर्
बाण [m]
भृशं
भृशम् [ind]
विध्येच्छम
व्यध् [4. Ā.]
विध्येच्छम
शम [m]
एवेह
एव [ind]
एवेह
इह [ind]
कार्यः
कृ [2. Ā.]
संरोष्यमाणः
संरोषय् [10. Ā.]
प्रतिमृष्यते
प्रतिमृष् [6. Ā.]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
आदत्ते
आदा [4. Ā.]
सुकृतं
सुकृत [n]
वै
वै [ind]
परस्य
पर [pron]
क्षेपाभिमानादभिषङ्गव्यलीकं; निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम् । अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥
English Translation
That man of virtuous soul, who, full of joy and shom of malice, control his burning ire which, if indulged, would lead him to speak ill of others and verily become his enemy, takes away the merits of others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षेपाभिमानाद्
क्षेप [m]
क्षेपाभिमानाद्
अभिमान [m]
अभिषङ्गव्यलीकं
अभिषङ्ग [m]
अभिषङ्गव्यलीकं
व्यलीक [n]
निगृह्णाति
निग्रह् [9. Ā.]
ज्वलितं
ज्वल् [1. Ā.]
यश्च
यद् [pron]
यश्च
च [ind]
मन्युम्
मन्यु [mf]
अदुष्टचेता
अदुष्ट [adj]
अदुष्टचेता
चेतस् [n]
मुदितो
मुद् [1. P.]
ऽनसूयुः
अनसूयु [adj]
स
तद् [pron]
आदत्ते
आदा [4. Ā.]
सुकृतं
सुकृत [n]
वै
वै [ind]
परेषाम्
पर [pron]
आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि;त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् । श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः; सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् ॥
English Translation
As for myself, I never answer when another speaks ill of me. If attacked, I always forgive the assault. The righteous hold that forgiveness, truth, sincerity and compassion are the foremost (of all virtues).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आक्रुश्यमानो
आक्रुश् [4. P.]
न
न [ind]
वदामि
वद् [1. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
क्षमाम्यहं
क्षम् [1. P.]
क्षमाम्यहं
मद् [pron]
ताड्यमानश्च
ताडय् [10. Ā.]
ताड्यमानश्च
च [ind]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
ह्येतत्
हि [ind]
ह्येतत्
एतद् [pron]
क्षमम्
क्षम [adj]
अप्याहुर्
अपि [ind]
अप्याहुर्
अह् [1. P.]
आर्याः
आर्य [m]
सत्यं
सत्य [n]
तथैवार्जवम्
तथा [ind]
तथैवार्जवम्
एव [ind]
तथैवार्जवम्
आर्जव [n]
आनृशंस्यम्
आनृशंस्य [n]
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः । दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् ॥
English Translation
Truth is the essence of the Vedas. The essence of Truth is self-control. The essence of self-control is Liberation. This is the teaching of all the scriptures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेदस्योपनिषत्
वेद [m]
वेदस्योपनिषत्
उपनिषद् [f]
सत्यं
सत्य [n]
सत्यस्योपनिषद्
सत्य [n]
सत्यस्योपनिषद्
उपनिषद् [f]
दमः
दम [m]
दमस्योपनिषन्मोक्ष
दम [m]
दमस्योपनिषन्मोक्ष
उपनिषद् [f]
दमस्योपनिषन्मोक्ष
मोक्ष [m]
एतत्
एतद् [pron]
सर्वानुशासनम्
सर्व [pron]
सर्वानुशासनम्
अनुशासन [n]
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं; विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् । एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णां;स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥
English Translation
I know that person as a Brahmana and Muni who governs the rising impulse of speech, the impulse of anger appearing in the mind, the impulse to thirst, and the impulses of the stomach and the organ of pleasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाचो
वाच् [f]
वेगं
वेग [m]
मनसः
मनस् [n]
क्रोधवेगं
क्रोध [m]
क्रोधवेगं
वेग [m]
विवित्सावेगम्
विवित्सा [f]
विवित्सावेगम्
वेग [m]
उदरोपस्थवेगम्
उदर [n]
उदरोपस्थवेगम्
उपस्थ [mn]
उदरोपस्थवेगम्
वेग [m]
एतान्
एतद् [pron]
वेगान्
वेग [m]
यो
यद् [pron]
विषहत्युदीर्णांस्
विषह् [1. P.]
विषहत्युदीर्णांस्
उदीर् [2. P.]
तं
तद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
ऽहं
मद् [pron]
ब्राह्मणं
ब्राह्मण [m]
वै
वै [ind]
मुनिं
मुनि [m]
च
च [ind]
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट;स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः । अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट;स्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अक्रोधनः
अक्रोधन [adj]
क्रुध्यतां
क्रुध् [4. Ā.]
वै
वै [ind]
विशिष्टस्
विशिष् [7. P.]
तथा
तथा [ind]
तितिक्षुर्
तितिक्षु [adj]
अतितिक्षोर्
अतितिक्षु [adj]
विशिष्टः
विशिष् [7. P.]
अमानुषान्मानुषो
अमानुष [adj]
अमानुषान्मानुषो
मानुष [m]
वै
वै [ind]
विशिष्टस्
विशिष् [7. P.]
तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्
तथा [ind]
तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्
अज्ञान [adj]
तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्
ज्ञानवत् [adj]
वै
वै [ind]
प्रधानः
प्रधान [adj]
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः । आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥
English Translation
Assailed with harsh words, one should not assail in return. Indeed, one who, under such circumstances, renounces anger, succeeds in burning the assailer and taking away all his merits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आक्रुश्यमानो
आक्रुश् [4. P.]
नाक्रोशेन्मन्युर्
न [ind]
नाक्रोशेन्मन्युर्
आक्रुश् [4. P.]
नाक्रोशेन्मन्युर्
मन्यु [mf]
एव
एव [ind]
तितिक्षतः
तितिक्ष् [Desid. P.]
आक्रोष्टारं
आक्रोष्टृ [m]
निर्दहति
निर्दह् [1. P.]
सुकृतं
सुकृत [n]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
विन्दति
विद् [2. Ā.]
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा; यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु;स्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव ॥
English Translation
That person who when attacked with harsh words, does not utter a harsh word in reply, who when lauded does not say what is pleasant to him who praise, who is gifted with such fortitude as not to strike in return when struck and not to even wish evil to the striker, finds his company always sought after by the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
नात्युक्तः
न [ind]
नात्युक्तः
अतिवच् [3. P.]
प्राह
प्राह् [1. P.]
रूक्षं
रूक्ष [adj]
प्रियं
प्रिय [adj]
वा
वा [ind]
यो
यद् [pron]
वा
वा [ind]
हतो
हन् [6. P.]
न
न [ind]
प्रतिहन्ति
प्रतिहन् [4. Ā.]
धैर्यात्
धैर्य [n]
पापं
पाप [n]
च
च [ind]
यो
यद् [pron]
नेच्छति
न [ind]
नेच्छति
इष् [1. P.]
तस्य
तद् [pron]
हन्तुस्
हन्तृ [adj]
तस्मै
तद् [pron]
देवाः
देव [m]
स्पृहयन्ते
स्पृहय् [10. Ā.]
सदैव
सदा [ind]
सदैव
एव [ind]
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च । विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥
English Translation
A sinful man should be forgiven as if he were righteous by one who is insulted, struck, and calumniated. By acting in this way one gains success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पापीयसः
पापीयस् [adj]
क्षमेतैव
क्षम् [1. P.]
क्षमेतैव
एव [ind]
श्रेयसः
श्रेयस् [adj]
सदृशस्य
सदृश [adj]
च
च [ind]
विमानितो
विमानय् [10. P.]
हतो
हन् [6. P.]
एवं
एवम् [ind]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
गमिष्यति
गम् [6. Ā.]
सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे; न मे विवित्सा न च मेऽस्ति रोषः । न चाप्यहं लिप्समानः परैमि; न चैव किंचिद्विषमेण यामि ॥
English Translation
Though all my objects have been fulfilled, yet I always wait respectfully on the righteous. I have no thirst. My anger has been suppressed. Seduced by covetousness I do not deviate from the path of virtue. I do not also approach any one with prayers for riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सदाहम्
सदा [ind]
सदाहम्
मद् [pron]
आर्यान्निभृतो
आर्य [adj]
आर्यान्निभृतो
निभृत [adj]
ऽप्युपासे
अपि [ind]
ऽप्युपासे
उपास् [4. P.]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
विवित्सा
विवित्सा [f]
न
न [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
रोषः
रोष [m]
न
न [ind]
चाप्यहं
च [ind]
चाप्यहं
अपि [ind]
चाप्यहं
मद् [pron]
लिप्समानः
लिप्स् [Desid. P.]
परैमि
परे [2. P.]
न
न [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
विषमेण
विषम [n]
यामि
या [2. Ā.]
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचि;द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि । गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि; न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥
English Translation
If cursed I do not curse in return. I know that self-control is the door of immortality. I disclose to you a great mystery. There is no position that is superior to that of humanity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
शप्तः
शप् [1. Ā.]
प्रतिशपामि
प्रतिशप् [1. P.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
दमं
दम [m]
द्वारं
द्वार [n]
ह्यमृतस्येह
हि [ind]
ह्यमृतस्येह
अमृत [n]
ह्यमृतस्येह
इह [ind]
वेद्मि
विद् [6. Ā.]
गुह्यं
गुह्य [adj]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
तद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
वो
त्वद् [pron]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
न
न [ind]
मानुषाच्छ्रेष्ठतरं
मानुष [n]
मानुषाच्छ्रेष्ठतरं
श्रेष्ठतर [adj]
हि
हि [ind]
किंचित्
कश्चित् [pron]
विमुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः । विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति ॥
English Translation
Freed from sin like the Moon from misty clouds, the wise man, shining in resplendence, acquires success by patiently waiting for his time.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विमुच्यमानः
विमुच् [6. Ā.]
पापेभ्यो
पाप [n]
धनेभ्य
धन [n]
इव
इव [ind]
चन्द्रमाः
चन्द्रमस् [m]
विरजाः
विरजस् [adj]
कालम्
काल [m]
आकाङ्क्षन्
आकाङ्क्ष् [1. Ā.]
धीरो
धीर [adj]
धैर्येण
धैर्य [n]
सिध्यति
सिध् [4. Ā.]
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय; उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः । यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान्गच्छति संयतात्मा ॥
English Translation
A person of controlled soul, who becomes the object of worship with all by becoming the foremost of the pillars of the universe, and to whom only agreeable words are addressed by all, acquires the companionship of the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
सर्वेषां
सर्व [pron]
भवति
भू [1. Ā.]
ह्यर्चनीय
हि [ind]
ह्यर्चनीय
अर्च् [1. Ā.]
उत्सेचने
उत्सेचन [n]
स्तम्भ
स्तम्भ [m]
इवाभिजातः
इव [ind]
इवाभिजातः
अभिजन् [4. P.]
यस्मै
यद् [pron]
वाचं
वाच् [f]
सुप्रशस्तां
सु [ind]
सुप्रशस्तां
प्रशंस् [1. Ā.]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
देवान्
देव [m]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
संयतात्मा
संयम् [1. Ā.]
संयतात्मा
आत्मन् [m]
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् । यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः ॥
English Translation
Revilers never speak of the merits of a person as readily as they speak of his demerits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
तथा
तथा [ind]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
कल्याणान्
कल्याण [adj]
पुरुषे
पुरुष [m]
गुणान्
गुण [mn]
यथैषां
यथा [ind]
यथैषां
इदम् [pron]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
नैर्गुण्यम्
नैर्गुण्य [n]
अनुयुञ्जकाः
अनुयुञ्जक [adj]
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा । वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् ॥
English Translation
That person whose speech and mind are properly controlled and always devoted to the Supreme, gets the fruits of the Vedas, Penances, and Renunciation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
वाङ्मनसी
वाच् [f]
वाङ्मनसी
मनस् [n]
गुप्ते
गुप् [1. Ā.]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
प्रणिहिते
प्रणिधा [3. Ā.]
सदा
सदा [ind]
वेदास्तपश्च
वेद [m]
वेदास्तपश्च
तपस् [n]
वेदास्तपश्च
च [ind]
त्यागश्च
त्याग [m]
त्यागश्च
च [ind]
स
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
आप्नुयात्
आप् [1. P.]
आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः । तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत् ॥
English Translation
The wise man should never revile (in return) those who have no merit, by speaking out their dispraise and by insults. He should not extol others and should never injure themselves.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आक्रोशनावमानाभ्याम्
आक्रोशन [n]
आक्रोशनावमानाभ्याम्
अवमान [m]
अबुधाद्
अबुध [adj]
वर्धते
वृध् [6. P.]
बुधः
बुध [adj]
तस्मान्न
तस्मात् [ind]
तस्मान्न
न [ind]
वर्धयेद्
वर्धय् [10. Ā.]
अन्यं
अन्य [pron]
न
न [ind]
चात्मानं
च [ind]
चात्मानं
आत्मन् [m]
विहिंसयेत्
विहिंसय् [10. Ā.]
अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य वै द्विजः । सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति ॥
English Translation
The wise and learned man considers revilement as nectar. Reviled, he sleeps without anxiety. The reviler, on the other hand, meets with destruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमृतस्येव
अमृत [n]
अमृतस्येव
इव [ind]
संतृप्येद्
संतृप् [4. P.]
अवमानस्य
अवमान [m]
वै
वै [ind]
द्विजः
द्विज [m]
सुखं
सुखम् [ind]
ह्यवमतः
हि [ind]
ह्यवमतः
अवमन् [4. P.]
शेते
शी [1. Ā.]
यो
यद् [pron]
ऽवमन्ता
अवमन्तृ [adj]
स
तद् [pron]
नश्यति
नश् [1. P.]
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति; यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति । वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं; मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥
English Translation
The sacrifices that one celebrates angrily, the gifts one makes in angrily, the penances one practices angrily, and the offerings and libations one makes to the sacred fire angrily, are such that their merits are robbed by Yama. The toil of an angry man becomes entirely frutile.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यत् [ind]
क्रोधनो
क्रोधन [adj]
यजते
यज् [2. P.]
यद्
यत् [ind]
ददाति
दा [1. Ā.]
यद्
यत् [ind]
वा
वा [ind]
तपस्तप्यति
तपस् [n]
तपस्तप्यति
तप् [4. Ā.]
यज्जुहोति
यत् [ind]
यज्जुहोति
हु [3. Ā.]
वैवस्वतस्तद्धरते
वैवस्वत [m]
वैवस्वतस्तद्धरते
तद् [pron]
वैवस्वतस्तद्धरते
हृ [2. P.]
ऽस्य
इदम् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
मोघः
मोघ [adj]
श्रमो
श्रम [m]
भवति
भू [1. Ā.]
क्रोधनस्य
क्रोधन [adj]
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः । उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् ॥
English Translation
You foremost of immortals, that person is said to be conversant with virtue whose four doors, viz., the organ of generation, the stoinach, the two arms, and speech, are well governed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वाराणि
द्वार [n]
यस्य
यद् [pron]
सर्वाणि
सर्व [pron]
सुगुप्तानि
सु [ind]
सुगुप्तानि
गुप् [1. Ā.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
उपस्थम्
उपस्थ [mn]
उदरं
उदर [n]
बाहू
बाहु [mf]
वाक्
वाच् [f]
चतुर्थी
चतुर्थ [adj]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
द्विजः
द्विज [m]
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं; धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः । स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषा;मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः ॥
English Translation
That person who, always practising truth and self-control and sincerity and mercy and patience and renunciation, becomes devoted to the study of the Vedas, does not covet others possession, and pursues what is good with a singleness of purpose, succeeds in going to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यं
सत्य [n]
दमं
दम [m]
ह्यार्जवम्
हि [ind]
ह्यार्जवम्
आर्जव [n]
आनृशंस्यं
आनृशंस्य [n]
धृतिं
धृति [f]
तितिक्षाम्
तितिक्षा [f]
अभिसेवमानः
अभिसेव् [1. Ā.]
स्वाध्यायनित्यो
स्वाध्याय [m]
स्वाध्यायनित्यो
नित्य [adj]
ऽस्पृहयन्
अस्पृहयत् [adj]
परेषाम्
पर [pron]
एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्
एकान्त [m]
एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्
शीलिन् [adj]
एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्
ऊर्ध्व [adj]
एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्
गति [f]
भवेत्
भू [1. Ā.]
सः
तद् [pron]