Aśvamedhikaparva Adhyāya 80
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 80
Aśvamedhikaparva Adhyāya 80 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 14.80.1–23
•
250 Lexicon Terms
तथा विलप्योपरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा । उपविष्टाभवद्देवी सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥
English Translation
Vaishampayana said Ceasing to lament, the cheerless queen, taking upon her lap the feet of her husband, sat there, sighing heavily and desiring also for the restoration of her son to life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
विलप्योपरता
विलप् [4. P.]
विलप्योपरता
उपरम् [1. P.]
भर्तुः
भर्तृ [m]
पादौ
पाद [m]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
सा
तद् [pron]
उपविष्टाभवद्
उपविश् [6. P.]
उपविष्टाभवद्
भू [1. Ā.]
देवी
देवी [f]
सोच्छ्वासं
स [ind]
सोच्छ्वासं
उच्छ्वास [m]
पुत्रम्
पुत्र [m]
ईक्षती
ईक्ष् [4. P.]
ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः । मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥
English Translation
King Babhruvahana then, regaining consciousness, saw his mother seated in that guise on the field of battle. Addressing her he said, What can be more painful than the sight of my mother, who has been brought up in luxury, lying on the naked Earth beside her heroic husband stretched thereon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रययौ
प्रया [2. Ā.]
पार्थम्
पार्थ [m]
उद्दिश्य
उद्दिश् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
बभ्रुवाहनः
बभ्रुवाहन [m]
मातरं
मातृ [f]
ताम्
तद् [pron]
अथालोक्य
अथ [ind]
अथालोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
रणभूमावथाब्रवीत्
रण [m]
रणभूमावथाब्रवीत्
भूमि [f]
रणभूमावथाब्रवीत्
अथ [ind]
रणभूमावथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
इतो दुःखतरं किं नु यन्मे माता सुखैधिता । भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥
English Translation
King Babhruvahana then, regaining consciousness, saw his mother seated in that guise on the field of battle. Addressing her he said, What can be more painful than the sight of my mother, who has been brought up in luxury, lying on the naked Earth beside her heroic husband stretched thereon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतो
इतस् [ind]
दुःखतरं
दुःखतर [n]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
यन्मे
यत् [ind]
यन्मे
मद् [pron]
माता
मातृ [f]
सुखैधिता
सुख [n]
सुखैधिता
एध् [1. P.]
भूमौ
भूमि [f]
निपतितं
निपत् [1. Ā.]
वीरम्
वीर [m]
अनुशेते
अनुशी [2. P.]
मृतं
मृ [4. Ā.]
पतिम्
पति [m]
निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् । मया विनिहतं संख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥
English Translation
Alas, this destroyer of all enemies, this foremost of all wielders of weapons, has been killed by me in battle. It is clear that men do die, till their hour comes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निहन्तारं
निहन्तृ [adj]
रणे
रण [m]
ऽरीणां
अरि [m]
सर्वशस्त्रभृतां
सर्व [pron]
सर्वशस्त्रभृतां
शस्त्रभृत् [m]
वरम्
वर [adj]
मया
मद् [pron]
विनिहतं
विनिहन् [2. P.]
संख्ये
संख्य [n]
प्रेक्षते
प्रेक्ष् [1. P.]
दुर्मरं
दुर्मर [adj]
बत
बत [ind]
अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते । व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥
English Translation
Oh, the heart of this princess seems to be very hard since it does not break even on seeing her mighty-armed and broad-chested husband lying dead on the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
ऽस्या
इदम् [pron]
हृदयं
हृदय [n]
देव्या
देवी [f]
दृढं
दृढ [adj]
यन्न
यद् [pron]
यन्न
न [ind]
विदीर्यते
विदृ [4. P.]
व्यूढोरस्कं
व्यूह् [1. Ā.]
व्यूढोरस्कं
उरस्क [n]
महाबाहुं
महत् [adj]
महाबाहुं
बाहु [mf]
प्रेक्षन्त्या
प्रेक्ष् [1. P.]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
पतिम्
पति [m]
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये ह्यध्वन्यनागते । यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात् ॥
English Translation
It is clear that one does not die till one's hour comes, since neither myself, nor my mother is deprived of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्मरं
दुर्मर [adj]
पुरुषेणेह
पुरुष [m]
पुरुषेणेह
इह [ind]
मन्ये
मन् [8. P.]
ह्यध्वन्यनागते
हि [ind]
ह्यध्वन्यनागते
अध्वन् [m]
ह्यध्वन्यनागते
अनागत [adj]
यत्र
यत्र [ind]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
माता
मातृ [f]
विप्रयुज्येत
विप्रयुज् [7. P.]
जीवितात्
जीवित [n]
अहो धिक्कुरुवीरस्य ह्युरःस्थं काञ्चनं भुवि । व्यपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत ॥
English Translation
Alas, alas, the golden coat of mail of this foremost hero of Kuru's race, killed by me, his son, knowingly, is lying on the ground, cut off from his body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
धिक्
धिक् [ind]
कुरुवीरस्य
कुरु [m]
कुरुवीरस्य
वीर [m]
ह्युरःस्थं
हि [ind]
ह्युरःस्थं
उरस् [n]
ह्युरःस्थं
स्थ [adj]
काञ्चनं
काञ्चन [n]
भुवि
भू [f]
व्यपविद्धं
व्यपव्यध् [4. Ā.]
हतस्येह
हन् [6. P.]
हतस्येह
इह [ind]
मया
मद् [pron]
पुत्रेण
पुत्र [m]
पश्यत
पश् [4. Ā.]
भो भो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि । शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥
English Translation
Alas, you Brahmanas, see my heroic father lying prostrate on the Earth, on a hero's bed, killed by his son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भो
भो [ind]
भो
भो [ind]
पश्यत
पश् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
वीरं
वीर [m]
पितरं
पितृ [m]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
भुवि
भू [f]
शयानं
शी [1. Ā.]
वीरशयने
वीर [m]
वीरशयने
शयन [n]
मया
मद् [pron]
पुत्रेण
पुत्र [m]
पातितम्
पातय् [10. Ā.]
ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य प्रयुक्ता हयसारिणः । कुर्वन्तु शान्तिकां त्वद्य रणे योऽयं मया हतः ॥
English Translation
What benefit is done to this hero, killed by me in battle, by those Brahmanas who were commissioned to attend upon this foremost one of Kuru's race engaged in following the horse?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणाः
ब्राह्मण [m]
कुरुमुख्यस्य
कुरु [m]
कुरुमुख्यस्य
मुख्य [adj]
प्रयुक्ता
प्रयुज् [7. Ā.]
हयसारिणः
हय [m]
हयसारिणः
सारिन् [adj]
कुर्वन्तु
कृ [2. Ā.]
शान्तिकां
शान्तिक [adj]
त्वद्य
तु [ind]
त्वद्य
अद्य [ind]
रणे
रण [m]
यो
यद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
मया
मद् [pron]
हतः
हन् [6. P.]
व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे । सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥
English Translation
Let the Brahmanas direct what expiation should now be done by me, a cruel and sinful wretch, who has killed his own father in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यादिशन्तु
व्यादिश् [6. P.]
च
च [ind]
किं
क [pron]
विप्राः
विप्र [m]
प्रायश्चित्तम्
प्रायश्चित्त [n]
इहाद्य
इह [ind]
इहाद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
सुनृशंसस्य
सु [ind]
सुनृशंसस्य
नृशंस [adj]
पापस्य
पाप [adj]
पितृहन्तू
पितृ [m]
पितृहन्तू
हन्तृ [adj]
रणाजिरे
रण [m]
रणाजिरे
अजिर [n]
दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै । ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥
English Translation
Having killed my own father, I should, suffering every sort of misery, wonder over the Earth, cruel that I am, covering myself with his skin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुश्चरा
दुश्चर [adj]
द्वादश
द्वादशन् [adj]
समा
समा [f]
हत्वा
हन् [6. P.]
पितरम्
पितृ [m]
अद्य
अद्य [ind]
वै
वै [ind]
ममेह
मद् [pron]
ममेह
इह [ind]
सुनृशंसस्य
सु [ind]
सुनृशंसस्य
नृशंस [adj]
संवीतस्यास्य
संव्ये [4. Ā.]
संवीतस्यास्य
इदम् [pron]
चर्मणा
चर्मन् [n]
शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे । प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाद्य पितरं मम ॥
English Translation
Give me the two halves of my sire's head today, for there is no other expiation for me who have killed my own father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिरःकपाले
शिरस् [n]
शिरःकपाले
कपाल [mn]
चास्यैव
च [ind]
चास्यैव
इदम् [pron]
चास्यैव
एव [ind]
भुञ्जतः
भुज् [6. P.]
पितुर्
पितृ [m]
अद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
प्रायश्चित्तं
प्रायश्चित्त [n]
हि
हि [ind]
नास्त्यन्यद्धत्वाद्य
न [ind]
नास्त्यन्यद्धत्वाद्य
अस् [2. P.]
नास्त्यन्यद्धत्वाद्य
अन्य [pron]
नास्त्यन्यद्धत्वाद्य
हन् [6. P.]
नास्त्यन्यद्धत्वाद्य
अद्य [ind]
पितरं
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया । कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥
English Translation
See, O daughter of the foremost of Snakes, your husband killed by me. Indeed, by killing Arjuna in battle I have accomplished what is pleasant to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
नागोत्तमसुते
नाग [m]
नागोत्तमसुते
उत्तम [adj]
नागोत्तमसुते
सुता [f]
भर्तारं
भर्तृ [m]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
मया
मद् [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
प्रियं
प्रिय [adj]
मया
मद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
समरे
समर [mn]
ऽर्जुनम्
अर्जुन [m]
सोऽहमप्यद्य यास्यामि गतिं पितृनिषेविताम् । न शक्नोम्यात्मनात्मानमहं धारयितुं शुभे ॥
English Translation
I shall today follow in the track by which my father has gone. O blessed one, I cannot comfort myself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
अप्यद्य
अपि [ind]
अप्यद्य
अद्य [ind]
यास्यामि
या [2. Ā.]
गतिं
गति [f]
पितृनिषेविताम्
पितृ [m]
पितृनिषेविताम्
निषेव् [1. Ā.]
न
न [ind]
शक्नोम्यात्मनात्मानम्
शक् [4. P.]
शक्नोम्यात्मनात्मानम्
आत्मन् [m]
शक्नोम्यात्मनात्मानम्
आत्मन् [m]
अहं
मद् [pron]
धारयितुं
धारय् [10. Ā.]
शुभे
शुभ [adj]
सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि । भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥
English Translation
Be happy today, O mother, seeing myself and the wielder of Gandiva both, embrace death today. I swear to you by truth itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
मयि
मद् [pron]
मृते
मृ [4. Ā.]
मातस्तथा
मातृ [f]
मातस्तथा
तथा [ind]
गाण्डीवधन्वनि
गाण्डीवधन्वन् [m]
भव
भू [1. Ā.]
प्रीतिमती
प्रीतिमत् [adj]
देवि
देवी [f]
सत्येनात्मानम्
सत्य [n]
सत्येनात्मानम्
आत्मन् [m]
आलभे
आलभ् [1. P.]
इत्युक्त्वा स तदा राजा दुःखशोकसमाहतः । उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥
English Translation
Having said these words, the king, sorely afflicted with grief, O monarch, touched water, and exclaimed in sorrow, Let all creatures, mobile and immobile, listen to me! Do you also listen to me, O mother! I say the truth, O best of all daughters of the snakes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तः
इति [ind]
इत्युक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
कृष्ण
कृष्ण [m]
मया
मद् [pron]
शिष्यो
शिष्य [m]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
उपस्पृश्य
उपस्पृश् [6. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
दुःखाद्
दुःख [n]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥
English Translation
Having said these words, the king, sorely afflicted with grief, O monarch, touched water, and exclaimed in sorrow, Let all creatures, mobile and immobile, listen to me! Do you also listen to me, O mother! I say the truth, O best of all daughters of the snakes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुतो
कुतस् [ind]
जातानि
जन् [4. P.]
भूतानि
भूत [mn]
स्थावराणि
स्थावर [adj]
चराणि
चर [adj]
च
च [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
च
च [ind]
मातर्
मातृ [f]
यथा
यथा [ind]
सत्यं
सत्य [n]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
भुजगोत्तमे
भुजग [m]
भुजगोत्तमे
उत्तम [adj]
यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे भरतर्षभः । अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥
English Translation
If this best of men, Jaya, my father does not rise up, I shall emaciate my own body, sitting on the field of battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
नोत्तिष्ठति
न [ind]
नोत्तिष्ठति
उत्था [1. Ā.]
जयः
जय [m]
पिता
पितृ [m]
मे
मद् [pron]
भरतर्षभः
भरत [m]
भरतर्षभः
ऋषभ [m]
अस्मिन्न्
इदम् [pron]
एव
एव [ind]
रणोद्देशे
रण [m]
रणोद्देशे
उद्देश [m]
शोषयिष्ये
शोषय् [10. Ā.]
कलेवरम्
कलेवर [mn]
न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् । नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥
English Translation
Having killed my father, there is not rescue for me. Afflicted as I am with the sin of patricide, I shall, forsooth, have to sink in Hell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
पितरं
पितृ [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
निष्कृतिर्
निष्कृति [f]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
नरकं
नरक [mn]
प्रतिपत्स्यामि
प्रतिपद् [4. P.]
ध्रुवं
ध्रुवम् [ind]
गुरुवधार्दितः
गुरु [m]
गुरुवधार्दितः
वध [m]
गुरुवधार्दितः
अर्दय् [10. Ā.]
वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते । पितरं तु निहत्यैवं दुस्तरा निष्कृतिर्मया ॥
English Translation
By killing a heroic Kshatriya one becomes cleansed by a gift of a hundred kine. By killing my father, however, so dreadful has been my sin that my rescue is impossible.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वीरं
वीर [m]
हि
हि [ind]
क्षत्रियं
क्षत्रिय [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
गोशतेन
गो [mf]
गोशतेन
शत [mn]
प्रमुच्यते
प्रमुच् [6. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
तु
तु [ind]
निहत्यैवं
निहन् [2. Ā.]
निहत्यैवं
एवम् [ind]
दुस्तरा
दुस्तर [adj]
निष्कृतिर्
निष्कृति [f]
मया
मद् [pron]
एष ह्येको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः । पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥
English Translation
This Dhanajaya, the son of Pandu, was the one hero gifted with mighty energy. Possessed of righteous soul, he was the creator of my being. How can I be rescued after having killed him?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
ह्येको
हि [ind]
ह्येको
एक [pron]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
पाण्डुपुत्रो
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्रो
पुत्र [m]
धनंजयः
धनंजय [m]
पिता
पितृ [m]
च
च [ind]
मम
मद् [pron]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
तस्य
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
निष्कृतिः
निष्कृति [f]
कुतः
कुतस् [ind]
इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः । उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥
English Translation
Having bewailed thus, the great son of Dhananjaya, king Babhruvahana, touched water and became silent, vowing to starve himself to death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
नृपते
नृपति [m]
धनंजयसुतो
धनंजय [m]
धनंजयसुतो
सुत [m]
नृपः
नृप [m]
उपस्पृश्याभवत्
उपस्पृश् [6. Ā.]
उपस्पृश्याभवत्
भू [1. Ā.]
तूष्णीं
तूष्णीम् [ind]
प्रायोपेतो
प्राय [m]
प्रायोपेतो
उपे [2. Ā.]
महामतिः
महामति [adj]