Aśvamedhikaparva Adhyāya 79
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 79
Aśvamedhikaparva Adhyāya 79 of the classical Mahābhārata with 19 verses.
Total: 19 Verses
•
Citations: MBh 14.79.1–19
•
250 Lexicon Terms
ततो बहुविधं भीरुर्विलप्य कमलेक्षणा । मुमोह दुःखाद्दुर्धर्षा निपपात च भूतले ॥
English Translation
Vaishampayana said That lady having eyes like lotus petals, having bewailed much, and burning with grief, at last lost her senses and dropped down on the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
बहुविधं
बहुविध [adj]
भीरुर्
भीरु [adj]
विलप्य
विलप् [4. P.]
कमलेक्षणा
कमल [mn]
कमलेक्षणा
ईक्षण [n]
मुमोच
मुच् [6. Ā.]
गाण्डीवं
गाण्डीव [mn]
दुःखात्
दुःख [n]
तत्
तद् [pron]
पपाताथ
पत् [1. Ā.]
पपाताथ
अथ [ind]
भूतले
भू [f]
भूतले
तल [mn]
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा । उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥
English Translation
Regaining consciousness and seeing Ulupi, the daughter of the Snake-Chief, queen Chitrangada gifted with celestial beauty, said to her these words :-See, O Ulupi, our ever victorious husband killed in battle, through you, by my son of tender years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिलभ्य
प्रतिलभ् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
संज्ञाम्
संज्ञा [f]
उत्तरा
उत्तरा [f]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
उलूपीं
उलूपी [f]
पन्नगसुतां
पन्नग [mn]
पन्नगसुतां
सुता [f]
दृष्ट्वेदं
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वेदं
इदम् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे । त्वत्कृते मम पुत्रेण बालेन समितिंजयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उलूपि
उलूपी [f]
पश्य
पश् [4. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
शयानं
शी [1. Ā.]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
रणे
रण [m]
त्वत्कृते
त्वद् [pron]
त्वत्कृते
कृते [ind]
मम
मद् [pron]
पुत्रेण
पुत्र [m]
बालेन
बाल [m]
समितिंजयम्
समितिंजय [m]
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता । यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥
English Translation
Do you know the practices of the respectable? Are you a wife devoted to you husband? It is through your deed, that your husband is land low, slain in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ननु
ननु [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
आर्ये
आर्य [adj]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
ननु
ननु [ind]
चासि
च [ind]
चासि
अस् [2. P.]
पतिव्रता
पतिव्रता [f]
यत्
यत् [ind]
त्वत्कृते
त्वद् [pron]
त्वत्कृते
कृते [ind]
ऽयं
इदम् [pron]
पतितः
पत् [1. Ā.]
पतिस्ते
पति [m]
पतिस्ते
त्वद् [pron]
निहतो
निहन् [2. Ā.]
रणे
रण [m]
किं तु सर्वापराधोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः । क्षमस्व याच्यमाना मे संजीवय धनंजयम् ॥
English Translation
If Dhananjaya has offended against you in every respect, do you forgive him! I solicit you, do you revive that hero.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
तु
तु [ind]
सर्वापराधो
सर्व [pron]
सर्वापराधो
अपराध [m]
ऽयं
इदम् [pron]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
धनंजयः
धनंजय [m]
क्षमस्व
क्षम् [1. P.]
याच्यमाना
याच् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
संजीवय
संजीवय् [10. Ā.]
धनंजयम्
धनंजय [m]
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा त्रैलोक्यविदिता शुभे । यद्घातयित्वा भर्तारं पुत्रेणेह न शोचसि ॥
English Translation
O righteous lady, you know piety. You are, O blessed one, known (for your virtues) over the three worlds! How is it that having caused your husband to be killed by your son, you do not indulge in grief?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ननु
ननु [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
आर्ये
आर्य [adj]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
ननु
ननु [ind]
चासि
च [ind]
चासि
अस् [2. P.]
पतिव्रता
पतिव्रता [f]
यद्
यत् [ind]
घातयित्वा
घातय् [10. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
पुत्रेणेह
पुत्र [m]
पुत्रेणेह
इह [ind]
न
न [ind]
शोचसि
शुच् [6. P.]
नाहं शोचामि तनयं निहतं पन्नगात्मजे । पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥
English Translation
O daughter of the Snake-Chief, I do not grieve for my killed son! I grieve for only my husband who has received this hospitality form his son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
शोचामि
शुच् [6. P.]
तनयं
तनय [m]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
पन्नगात्मजे
पन्नग [mn]
पन्नगात्मजे
आत्मजा [f]
पतिम्
पति [m]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
शोचामि
शुच् [6. P.]
यस्यातिथ्यम्
यद् [pron]
यस्यातिथ्यम्
आतिथ्य [n]
इदं
इदम् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् । भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥
English Translation
Having said these words to the queenly Ulupi the daughter of the Snake-King, the illustrious Chitrangada went to where her husband lay on the Earth and addressing him, said, Rise, O dear husband, you occupy the King (Yudhishthira)! Here is that horse of yours! It has been liberated by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
सा
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
देवीम्
देवी [f]
उलूपीं
उलूपी [f]
पन्नगात्मजाम्
पन्नग [mn]
पन्नगात्मजाम्
आत्मजा [f]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
अभिगम्येदम्
अभिगम् [1. Ā.]
अभिगम्येदम्
इदम् [pron]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
यशस्विनी
यशस्विन् [adj]
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियकाम मम प्रिय । अयमश्वो महाबाहो मया ते परिमोक्षितः ॥
English Translation
Having said these words to the queenly Ulupi the daughter of the Snake-King, the illustrious Chitrangada went to where her husband lay on the Earth and addressing him, said, Rise, O dear husband, you occupy the King (Yudhishthira)! Here is that horse of yours! It has been liberated by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
कुरुमुख्यस्य
कुरु [m]
कुरुमुख्यस्य
मुख्य [adj]
प्रियकाम
प्रिय [adj]
प्रियकाम
काम [m]
मम
मद् [pron]
प्रिय
प्रिय [adj]
अयम्
इदम् [pron]
अश्वो
अश्व [m]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
मया
मद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
परिमोक्षितः
परिमोक्षय् [10. Ā.]
ननु नाम त्वया वीर धर्मराजस्य यज्ञियः । अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले ॥
English Translation
Indeed, O powerful one, this sacrificial horse of king Yudhishthira the just, should be followed by you. Why then do you lie still on the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ननु
ननु [ind]
नाम
नाम [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
वीर
वीर [m]
धर्मराजस्य
धर्मराज [m]
यज्ञियः
यज्ञिय [adj]
अयम्
इदम् [pron]
अश्वो
अश्व [m]
ऽनुसर्तव्यः
अनुसृ [1. Ā.]
स
तद् [pron]
शेषे
शी [1. Ā.]
किं
किम् [ind]
महीतले
मही [f]
महीतले
तल [mn]
त्वयि प्राणाः समायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन । स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि ॥
English Translation
My life-breaths depend on you, O delighter of the Kurus. How is it that he who is the ver of other people's life-breaths, renounces his own life-breaths today?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वयि
त्वद् [pron]
प्राणाः
प्राण [m]
समायत्ताः
समायत् [1. Ā.]
कुरूणां
कुरु [m]
कुरुनन्दन
कुरु [m]
कुरुनन्दन
नन्दन [m]
स
तद् [pron]
कस्मात्
कस्मात् [ind]
प्राणदो
प्राण [m]
प्राणदो
द [adj]
ऽन्येषां
अन्य [pron]
प्राणान्
प्राण [m]
संत्यक्तवान्
संत्यज् [1. Ā.]
असि
अस् [2. P.]
उलूपि साधु संपश्य भर्तारं निहतं रणे । पुत्रं चैनं समुत्साह्य घातयित्वा न शोचसि ॥
English Translation
See, O Ulupi, this beautiful form of your husband lying prostrate on the ground. How is it that you do not grieve, having cause him to be killed through your son whom you did excite with your words?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उलूपि
उलूपी [f]
पश्य
पश् [4. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
शयानं
शी [1. Ā.]
निहतं
निहन् [2. Ā.]
रणे
रण [m]
पुत्रं
पुत्र [m]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
समुत्साह्य
समुत्साहय् [10. P.]
घातयित्वा
घातय् [10. Ā.]
न
न [ind]
शोचसि
शुच् [6. P.]
कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ प्रेतगतिं गतः । लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु ॥
English Translation
It is fit that this boy should yield to the power of death and lie thus on the ground besides his own father. Oh, let Vijaya, let him that is called Gudakesha, let this hero with reddish eyes return to life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
कामम् [ind]
स्वपितु
स्वप् [1. Ā.]
बालो
बाल [m]
ऽयं
इदम् [pron]
भूमौ
भूमि [f]
प्रेतगतिं
प्रेत [m]
प्रेतगतिं
गति [f]
गतः
गम् [6. Ā.]
लोहिताक्षो
लोहित [adj]
लोहिताक्षो
अक्ष [n]
गुडाकेशो
गुडाकेश [m]
विजयः
विजय [m]
साधु
साधु [adj]
जीवतु
जीव् [1. Ā.]
नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता । नारीणां तु भवत्येतन्मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥
English Translation
O blessed lady, polygamy is no fault with men. Women only commit sin by taking more than one husband. Do not, therefore, cherish such thoughts (of vengeance).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नापराधो
न [ind]
नापराधो
अपराध [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
सुभगे
सुभग [adj]
नराणां
नर [m]
बहुभार्यता
बहु [adj]
बहुभार्यता
भार्या [f]
बहुभार्यता
ता [f]
नारीणां
नारी [f]
तु
तु [ind]
भवत्येतन्मा
भू [1. Ā.]
भवत्येतन्मा
एतद् [pron]
भवत्येतन्मा
मा [ind]
ते
त्वद् [pron]
भूद्
भू [1. Ā.]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
ईदृशी
ईदृश [adj]
सख्यं ह्येतत्कृतं धात्रा शाश्वतं चाव्ययं च ह । सख्यं समभिजानीहि सत्यं संगतमस्तु ते ॥
English Translation
This relationship was ordained by the Supreme Creator himself. It is besides, an eternal and unchangeable one. Do you attend to that relationship. Let your union (with Dhananjaya) be made true.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सख्यं
सख्य [n]
ह्येतत्
हि [ind]
ह्येतत्
एतद् [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
धात्रा
धातृ [m]
शाश्वतं
शाश्वत [adj]
चाव्ययं
च [ind]
चाव्ययं
अव्यय [adj]
च
च [ind]
ह
ह [ind]
सख्यं
सख्य [n]
समभिजानीहि
समभिज्ञा [9. Ā.]
सत्यं
सत्य [adj]
संगतम्
संगत [n]
अस्तु
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
पुत्रेण घातयित्वेमं पतिं यदि न मेऽद्य वै । जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥
English Translation
If, having killed your husband through your son, you do not revive him today before my eyes, I shall then renounce my own lifebreaths.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रेण
पुत्र [m]
घातयित्वेमं
घातय् [10. Ā.]
घातयित्वेमं
इदम् [pron]
पतिं
पति [m]
यदि
यदि [ind]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
वै
वै [ind]
जीवन्तं
जीव् [1. Ā.]
दर्शयस्यद्य
दर्शय् [10. Ā.]
दर्शयस्यद्य
अद्य [ind]
परित्यक्ष्यामि
परित्यज् [1. Ā.]
जीवितम्
जीवित [n]
साहं दुःखान्विता भीरु पतिपुत्रविनाकृता । इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥
English Translation
Forsooth, O reverend lady, afflicted as I am with grief and deprived as I am of both husband and son, I shall sit here today in Praya-vow before your presence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साहं
तद् [pron]
साहं
मद् [pron]
दुःखान्विता
दुःख [n]
दुःखान्विता
अन्वित [adj]
भीरु
भीरु [adj]
पतिपुत्रविनाकृता
पति [m]
पतिपुत्रविनाकृता
पुत्र [m]
पतिपुत्रविनाकृता
विनाकृत [adj]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
प्रायम्
प्राय [m]
आसिष्ये
आस् [4. P.]
प्रेक्षन्त्यास्ते
प्रेक्ष् [1. P.]
प्रेक्षन्त्यास्ते
त्वद् [pron]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नीं चैत्रवाहिनी । ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप ॥
English Translation
Having said so to the daughter of the Snake-Chief, who was a co-wife with her to Arjuna, the princess Chatravahini sat in Praya, O king, restraining speech.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
पन्नगसुतां
पन्नग [mn]
पन्नगसुतां
सुता [f]
सपत्नीं
सपत्नी [f]
चैत्रवाहिनी
चैत्रवाहिनी [f]
ततः
ततस् [ind]
प्रायम्
प्राय [m]
उपासीना
उपास् [4. P.]
तूष्णीम्
तूष्णीम् [ind]
आसीज्जनाधिप
अस् [2. P.]
आसीज्जनाधिप
जनाधिप [m]