Śāntiparva Adhyāya 65
शान्तिपर्व • अध्यायः 65
Śāntiparva Adhyāya 65 of the classical Mahābhārata with 36 verses.
Total: 36 Verses
•
Citations: MBh 12.65.1–36
•
250 Lexicon Terms
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः; क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः । पाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैरुदारै;र्विपर्यये स्यादभावः प्रजानाम् ॥
English Translation
Indra said Kshatriya duties, O king, which are so very potent, which embrace the exercise of all other duties, and which are the highest of all duties, should be observed by persons that are like you so high-souled and seek the well-being of the world. If those duties are not properly satisfied all creatures would be ruined.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवंवीर्यः
एवंवीर्य [adj]
सर्वधर्मोपपन्नः
सर्व [pron]
सर्वधर्मोपपन्नः
धर्म [mn]
सर्वधर्मोपपन्नः
उपपद् [4. P.]
क्षात्रः
क्षात्र [adj]
श्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
सर्वधर्मेषु
सर्व [pron]
सर्वधर्मेषु
धर्म [mn]
धर्मः
धर्म [mn]
पाल्यो
पालय् [10. Ā.]
युष्माभिर्
त्वद् [pron]
लोकसिंहैर्
लोक [m]
लोकसिंहैर्
सिंह [m]
उदारैर्
उदार [adj]
विपर्यये
विपर्यय [m]
स्याद्
अस् [2. P.]
अभावः
अभाव [m]
प्रजानाम्
प्रजा [f]
भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोग;मभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम् । विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां; देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥
English Translation
The king, cherishing mercy for all creatures, should consider these as the highest of his duties, viz., reclaiming the land for cultivation and fertilizing it, celebration of great sacrifices for purifying himself, aversion for begging, and protection of subjects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भुवः
भू [f]
संस्कारं
संस्कार [m]
राजसंस्कारयोगम्
राजन् [m]
राजसंस्कारयोगम्
संस्कार [m]
राजसंस्कारयोगम्
योग [m]
अभैक्षचर्यां
अ [ind]
अभैक्षचर्यां
भैक्ष [n]
अभैक्षचर्यां
चर्या [f]
पालनं
पालन [n]
च
च [ind]
प्रजानाम्
प्रजा [f]
विद्याद्
विद् [6. Ā.]
राजा
राजन् [m]
सर्वभूतानुकम्पां
सर्व [pron]
सर्वभूतानुकम्पां
भूत [mn]
सर्वभूतानुकम्पां
अनुकम्पा [fn]
देहत्यागं
देह [mn]
देहत्यागं
त्याग [m]
चाहवे
च [ind]
चाहवे
आहव [m]
धर्मम्
धर्म [mn]
अग्र्यम्
अग्र्य [adj]
त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति; सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेत । नित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं; प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यागं
त्याग [m]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
मुनयो
मुनि [m]
वै
वै [ind]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
सर्वश्रेष्ठो
सर्व [pron]
सर्वश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
यः
यद् [pron]
शरीरं
शरीर [n]
त्यजेत
त्यज् [1. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
त्यक्तं
त्यज् [1. Ā.]
राजधर्मेषु
राजन् [m]
राजधर्मेषु
धर्म [mn]
सर्वं
सर्व [pron]
प्रत्यक्षं
प्रत्यक्ष [adj]
ते
त्वद् [pron]
भूमिपालाः
भूमिपाल [m]
सदैते
सदा [ind]
सदैते
एतद् [pron]
बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा; परस्य वा संहननाद्वदन्ति । नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी; चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहुश्रुत्या
बहु [adj]
बहुश्रुत्या
श्रुति [f]
गुरुशुश्रूषया
गुरु [m]
गुरुशुश्रूषया
शुश्रूषा [f]
वा
वा [ind]
परस्य
पर [pron]
वा
वा [ind]
संहननाद्
संहनन [n]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
क्षत्रियो
क्षत्रिय [m]
ब्रह्मचारी
ब्रह्मचारिन् [m]
चरेद्
चर् [1. Ā.]
एको
एक [pron]
ह्याश्रमं
हि [ind]
ह्याश्रमं
आश्रम [mn]
धर्मकामः
धर्म [mn]
धर्मकामः
काम [m]
सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते; प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च; तैस्तैर्योगैर्नियमैरौरसैश्च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सामान्यार्थे
सामान्य [adj]
सामान्यार्थे
अर्थ [mn]
व्यवहारे
व्यवहार [m]
प्रवृत्ते
प्रवृत् [1. Ā.]
प्रियाप्रिये
प्रिय [adj]
प्रियाप्रिये
अप्रिय [adj]
वर्जयन्न्
वर्जय् [10. Ā.]
एव
एव [ind]
यत्नात्
यत्न [m]
चातुर्वर्ण्यस्थापनात्
चातुर्वर्ण्य [n]
चातुर्वर्ण्यस्थापनात्
स्थापन [n]
पालनाच्च
पालन [n]
पालनाच्च
च [ind]
तैस्तैर्
तद् [pron]
तैस्तैर्
तद् [pron]
योगैर्
योग [m]
नियमैर्
नियम [m]
औरसैश्च
औरस [m]
औरसैश्च
च [ind]
सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः; क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम् । स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णा;स्तांस्तान्धर्मानयथावद्वदन्ति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वधर्मपरं
सर्व [pron]
सर्वधर्मपरं
धर्म [mn]
सर्वधर्मपरं
पर [pron]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
लोकज्येष्ठं
लोक [m]
लोकज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
सनातनम्
सनातन [adj]
स्वं
स्व [adj]
स्वं
स्व [adj]
धर्मं
धर्म [mn]
ये
यद् [pron]
न
न [ind]
चरन्ति
चर् [1. Ā.]
वर्णास्
वर्ण [mn]
तांस्तान्
तद् [pron]
तांस्तान्
तद् [pron]
धर्मान्
धर्म [mn]
अयथावद्
अयथावत् [ind]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
निर्मर्यादे नित्यमर्थे विनष्टा;नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान् । यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभा;च्छ्रेयांस्तस्मादाश्रमः क्षत्रधर्मः ॥
English Translation
Those men, who disobey all healthy checks and who are too much attached to the worldly objects, are regarded as brutes. They are constrained to act justly by the exercise of kingly duties. Those duties, therefore, are said to be the highest of all.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्मर्यादे
निर्मर्याद [adj]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
अर्थे
अर्थ [mn]
विनष्टान्
विनश् [4. Ā.]
आहुस्तान्
अह् [1. P.]
आहुस्तान्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
पशुभूतान्मनुष्यान्
पशु [m]
पशुभूतान्मनुष्यान्
भू [1. Ā.]
पशुभूतान्मनुष्यान्
मनुष्य [m]
यथा
यथा [ind]
नीतिं
नीति [f]
गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद्
गमय् [10. Ā.]
गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद्
अर्थ [mn]
गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद्
लोभ [m]
गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद्
श्रेयस् [adj]
गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्माद्
तस्मात् [ind]
आश्रमः
आश्रम [mn]
क्षत्रधर्मः
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मः
धर्म [mn]
त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां; यश्चैवोक्तोऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम् । एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्य;मन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥
English Translation
That course of conduct which has been laid down for Brahmanas who follow the three Vedas, and those modes of life that have been laid down for Brahmanas, should, first, of all be observed by every Brahmana. If a Brahmana acts otherwise, he should be punished like a Shudra,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रैविद्यानां
त्रैविद्य [adj]
या
यद् [pron]
गतिर्
गति [f]
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
यश्चैवोक्तो
यद् [pron]
यश्चैवोक्तो
च [ind]
यश्चैवोक्तो
एव [ind]
यश्चैवोक्तो
वच् [2. P.]
ऽथाश्रमो
अथ [ind]
ऽथाश्रमो
आश्रम [mn]
ब्राह्मणानाम्
ब्राह्मण [m]
एतत्
एतद् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
ब्राह्मणस्याहुर्
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणस्याहुर्
अह् [1. P.]
अग्र्यम्
अग्र्य [adj]
अन्यत्
अन्य [pron]
कुर्वञ्
कृ [2. Ā.]
शूद्रवच्छस्त्रवध्यः
शूद्र [m]
शूद्रवच्छस्त्रवध्यः
वत् [ind]
शूद्रवच्छस्त्रवध्यः
शस्त्र [n]
शूद्रवच्छस्त्रवध्यः
वध् [4. P.]
चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव । ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन ॥
English Translation
The duties of the four modes of life and the rituals laid down in the Vedas, O king, should always be followed by a Brahmana; he has no other duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चातुराश्रम्यधर्माश्च
चातुराश्रम्य [n]
चातुराश्रम्यधर्माश्च
धर्म [mn]
चातुराश्रम्यधर्माश्च
च [ind]
जातिधर्माश्च
जाति [f]
जातिधर्माश्च
धर्म [mn]
जातिधर्माश्च
च [ind]
पाण्डव
पाण्डव [m]
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या
अनुगम् [1. Ā.]
नान्यो
न [ind]
नान्यो
अन्य [pron]
विद्यात्
विद् [6. Ā.]
कथंचन
कथंचन [ind]
अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते । कर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः ॥
English Translation
A Kshatriya should never maintain a Brahmana acting otherwise. His religious merit increases for his acts. A Brahmana, indeed, is like Dharma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्यथा
अन्यथा [ind]
वर्तमानस्य
वृत् [3. P.]
न
न [ind]
सा
तद् [pron]
वृत्तिः
वृत्ति [f]
प्रकल्प्यते
प्रकल्पय् [10. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]
व्यज्यते
व्यञ्ज् [7. P.]
धर्मो
धर्म [mn]
यथैव
यथा [ind]
यथैव
एव [ind]
श्वा
श्वन् [m]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
सः
तद् [pron]
यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति । कर्मस्वनुपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥
English Translation
That Brahmana who does works that are not sanctioned for him, deserves no respect. If not engaged in his proper acts, he should not be trusted.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
विकर्मस्थितो
विकर्मन् [n]
विकर्मस्थितो
स्था [1. Ā.]
विप्रो
विप्र [m]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
सन्मानम्
सत् [adj]
सन्मानम्
मान [m]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
कर्मस्वनुपयुञ्जानम्
कर्मन् [n]
कर्मस्वनुपयुञ्जानम्
अनुपयुञ्जान [adj]
अविश्वास्यं
अविश्वास्य [adj]
हि
हि [ind]
तं
तद् [pron]
विदुः
विद् [6. Ā.]
एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरै;रुत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेष धर्मः । तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये; वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे ॥
English Translation
These are the duties of the various orders. Kshatriyas should look after them so that their observance may be improved. These are the duties of Kshatriyas. For these reasons also, kingly duties and no others, are the highest of all. They are, as I believe, the duties of heroes, and the heroes are foremost in following them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
धर्माः
धर्म [mn]
सर्ववर्णाश्च
सर्व [pron]
सर्ववर्णाश्च
वर्ण [mn]
सर्ववर्णाश्च
च [ind]
वीरैर्
वीर [m]
उत्क्रष्टव्याः
उत्कृष् [1. P.]
क्षत्रियैर्
क्षत्रिय [m]
एष
एतद् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
तस्माज्ज्येष्ठा
तस्मात् [ind]
तस्माज्ज्येष्ठा
ज्येष्ठ [adj]
राजधर्मा
राजन् [m]
राजधर्मा
धर्म [mn]
न
न [ind]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
वीर्यज्येष्ठा
वीर्य [n]
वीर्यज्येष्ठा
ज्येष्ठ [adj]
वीरधर्मा
वीर [m]
वीरधर्मा
धर्म [mn]
मता
मन् [8. P.]
मे
मद् [pron]
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः । शकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यवनाः
यवन [m]
किराता
किरात [mn]
गान्धाराश्चीनाः
गान्धार [m]
गान्धाराश्चीनाः
चीन [m]
शबरबर्बराः
शबर [m]
शबरबर्बराः
बर्बर [m]
शकास्तुषाराः
शक [m]
शकास्तुषाराः
तुषार [m]
कह्वाश्च
कह्व [m]
कह्वाश्च
च [ind]
पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः
पह्लव [m]
पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः
च [ind]
पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः
अन्ध्र [m]
पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः
मद्रक [m]
ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः । ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ओड्राः
ओड्र [m]
पुलिन्दा
पुलिन्द [m]
रमठाः
रमठ [m]
काचा
काच [mn]
म्लेच्छाश्च
म्लेच्छ [m]
म्लेच्छाश्च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च
क्षत्र [n]
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च
प्रसू [2. P.]
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च
च [ind]
वैश्याः
वैश्य [m]
शूद्राश्च
शूद्र [m]
शूद्राश्च
च [ind]
मानवाः
मानव [m]
कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनः । मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
चरेयुस्ते
चर् [1. Ā.]
चरेयुस्ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
विषयवासिनः
विषय [mn]
विषयवासिनः
वासिन् [adj]
मद्विधैश्च
मद्विध [adj]
मद्विधैश्च
च [ind]
कथं
कथम् [ind]
स्थाप्याः
स्थापय् [10. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
ते
तद् [pron]
दस्युजीविनः
दस्यु [m]
दस्युजीविनः
जीविन् [adj]
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मे । त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥
English Translation
I wish to hear all this, O illustrious god, instruct me. O chief of all the gods, you are the friend of us Kshatriyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
इच्छाम्यहं
इष् [1. P.]
इच्छाम्यहं
मद् [pron]
श्रोतुं
श्रु [4. P.]
भगवंस्तद्
भगवत् [adj]
भगवंस्तद्
तद् [pron]
ब्रवीहि
ब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
बन्धुभूतो
बन्धु [m]
बन्धुभूतो
भू [1. Ā.]
ह्यस्माकं
हि [ind]
ह्यस्माकं
मद् [pron]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
सुरेश्वर
सुरेश्वर [m]
मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः । आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥
English Translation
Indra said All the robber tribes should serve their parents, their preceptors and other elders and hermits living in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातापित्रोर्
माता [f]
मातापित्रोर्
पितृ [m]
हि
हि [ind]
कर्तव्या
कृ [2. Ā.]
शुश्रूषा
शुश्रूषा [f]
सर्वदस्युभिः
सर्व [pron]
सर्वदस्युभिः
दस्यु [m]
आचार्यगुरुशुश्रूषा
आचार्य [m]
आचार्यगुरुशुश्रूषा
गुरु [m]
आचार्यगुरुशुश्रूषा
शुश्रूषा [f]
तथैवाश्रमवासिनाम्
तथा [ind]
तथैवाश्रमवासिनाम्
एव [ind]
तथैवाश्रमवासिनाम्
आश्रम [mn]
तथैवाश्रमवासिनाम्
वासिन् [adj]
भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः । वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥
English Translation
All the robber tribes should also serve their kings. The duties and rites laid down in the Vedas should also be followed by them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूमिपालानां
भूमिपाल [m]
च
च [ind]
शुश्रूषा
शुश्रूषा [f]
कर्तव्या
कृ [2. Ā.]
सर्वदस्युभिः
सर्व [pron]
सर्वदस्युभिः
दस्यु [m]
वेदधर्मक्रियाश्चैव
वेद [m]
वेदधर्मक्रियाश्चैव
धर्म [mn]
वेदधर्मक्रियाश्चैव
क्रिया [f]
वेदधर्मक्रियाश्चैव
च [ind]
वेदधर्मक्रियाश्चैव
एव [ind]
तेषां
तद् [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च । दानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युरेव ते ॥
English Translation
They should celebrate sacrifices in honour of the departed manes, dig wells, for the public give water to thirsty travellers, distribute beds and other presents amongst Brahmanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितृयज्ञास्तथा
पितृ [m]
पितृयज्ञास्तथा
यज्ञ [m]
पितृयज्ञास्तथा
तथा [ind]
कूपाः
कूप [mn]
प्रपाश्च
प्रपा [f]
प्रपाश्च
च [ind]
शयनानि
शयन [n]
च
च [ind]
दानानि
दान [n]
च
च [ind]
यथाकालं
यथाकालम् [ind]
द्विजेषु
द्विज [m]
दद्युर्
दा [1. Ā.]
एव
एव [ind]
ते
तद् [pron]
अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् । भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥
English Translation
Abstention from injury, truth, control of anger, supporting Brahmanas and relatives by giving them their dues, maintenance of wives and children, purity, peacefulness, making presents to Brahmanas at all sorts of sacrifices are duties to be followed by every person of this tribe who seeks his own prosperity. Such a person should also celebrate all kinds of Pakayajnas with rich presents of food and wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहिंसा
अहिंसा [f]
सत्यम्
सत्य [n]
अक्रोधो
अक्रोध [m]
वृत्तिदायानुपालनम्
वृत्ति [f]
वृत्तिदायानुपालनम्
दाय [m]
वृत्तिदायानुपालनम्
अनुपालन [n]
प्रजनः
प्रजन [m]
स्वेषु
स्व [adj]
दारेषु
दार [mn]
शौचम्
शौच [n]
अद्रोह
अद्रोह [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छता । पाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः ॥
English Translation
Abstention from injury, truth, control of anger, supporting Brahmanas and relatives by giving them their dues, maintenance of wives and children, purity, peacefulness, making presents to Brahmanas at all sorts of sacrifices are duties to be followed by every person of this tribe who seeks his own prosperity. Such a person should also celebrate all kinds of Pakayajnas with rich presents of food and wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणा
दक्षिणा [f]
सर्वयज्ञानां
सर्व [pron]
सर्वयज्ञानां
यज्ञ [m]
दातव्या
दा [1. Ā.]
भूतिम्
भूति [f]
इच्छता
इष् [1. P.]
मातापित्रोर्
माता [f]
मातापित्रोर्
पितृ [m]
हि
हि [ind]
कर्तव्या
कृ [2. Ā.]
शुश्रूषा
शुश्रूषा [f]
सर्वदस्युभिः
सर्व [pron]
सर्वदस्युभिः
दस्यु [m]
एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ । सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥
English Translation
These and similar duties, O sinless one, were laid down in days of yore for person of this class. All these acts, which have been laid down for all others, should be done by the robbers also, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतान्येवंप्रकाराणि
एतद् [pron]
एतान्येवंप्रकाराणि
एवंप्रकार [adj]
विहितानि
विधा [3. Ā.]
पुरानघ
पुरा [ind]
पुरानघ
अनघ [adj]
सर्वलोकस्य
सर्व [pron]
सर्वलोकस्य
लोक [m]
कर्माणि
कर्मन् [n]
कर्तव्यानीह
कृ [2. Ā.]
कर्तव्यानीह
इह [ind]
पार्थिव
पार्थिव [m]
दृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः । लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ॥
English Translation
Mandhatri said In this world, such wicked men may be seen living in disguise among all the four castes and in all the four modes of life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
मानवा
मानव [m]
लोके
लोक [m]
सर्ववर्णेषु
सर्व [pron]
सर्ववर्णेषु
वर्ण [mn]
दस्यवः
दस्यु [m]
लिङ्गान्तरे
लिङ्ग [mn]
लिङ्गान्तरे
अन्तर [adj]
वर्तमाना
वृत् [3. P.]
आश्रमेषु
आश्रम [mn]
चतुर्ष्वपि
चतुर् [nr]
चतुर्ष्वपि
अपि [ind]
विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते । संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप ॥
English Translation
Indra said When the kingly duties are lost as well as the science of punishment, all creatures become exceedingly exercised, O sinless one, for the oppression of kings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विनष्टायां
विनश् [4. Ā.]
दण्डनीतौ
दण्डनीति [f]
राजधर्मे
राजन् [m]
राजधर्मे
धर्म [mn]
निराकृते
निराकृ [8. Ā.]
सम्प्रमुह्यन्ति
सम्प्रमुह् [4. P.]
भूतानि
भूत [mn]
राजदौरात्म्यतो
राजन् [m]
राजदौरात्म्यतो
दौरात्म्य [n]
नृप
नृप [m]
असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा । आश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्तेऽस्मिन्कृते युगे ॥
English Translation
After the termination of the Krita age, a confusion will set in regarding the various modes of life, and numberless mendicants will appear with sectarial marks of various sorts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असंख्याता
असंख्यात [adj]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
भिक्षवो
भिक्षु [m]
लिङ्गिनस्तथा
लिङ्गिन् [adj]
लिङ्गिनस्तथा
तथा [ind]
आश्रमाणां
आश्रम [mn]
विकल्पाश्च
विकल्प [mf]
विकल्पाश्च
च [ind]
निवृत्ते
निवृत् [1. Ā.]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
कृते
कृत [n]
युगे
युग [mn]
अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीः । उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥
English Translation
Disregarding the Puranas and the great truths of religion, men, urged by lust and anger, will wend wrong ways.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अशृण्वानाः
अशृण्वान [adj]
पुराणानां
पुराण [adj]
धर्माणां
धर्म [mn]
प्रवरा
प्रवर [adj]
गतीः
गति [f]
उत्पथं
उत्पथ [m]
प्रतिपत्स्यन्ते
प्रतिपद् [4. P.]
काममन्युसमीरिताः
काम [m]
काममन्युसमीरिताः
मन्यु [mf]
काममन्युसमीरिताः
समीरय् [10. Ā.]
यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः । तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः ॥
English Translation
When sinful men are restrained by highsouled persons with the help of the science of punishment, then religion, which reigns supreme over everything and is eternal and which is the source of all good, becomes firmly established.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
निवर्त्यते
निवर्तय् [10. Ā.]
पापो
पाप [adj]
दण्डनीत्या
दण्डनीति [f]
महात्मभिः
महात्मन् [adj]
तदा
तदा [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
न
न [ind]
चलते
चल् [1. Ā.]
सद्भूतः
सत् [adj]
सद्भूतः
भू [1. Ā.]
शाश्वतः
शाश्वत [adj]
परः
पर [pron]
परलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते । न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित् ॥
English Translation
The gifts, and libations, and offerings to the departed manes of the man who disregards the king who is superior to every one, become useless.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परलोकगुरुं
पर [pron]
परलोकगुरुं
लोक [m]
परलोकगुरुं
गुरु [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
राजानं
राजन् [m]
यो
यद् [pron]
ऽवमन्यते
अवमन् [4. P.]
न
न [ind]
तस्य
तद् [pron]
दत्तं
दा [1. Ā.]
न
न [ind]
हुतं
हु [3. Ā.]
न
न [ind]
श्राद्धं
श्राद्ध [n]
फलति
फल् [1. Ā.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम् । देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥
English Translation
The very gods do not disobey a virtuous king who is truly a personification of god.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मानुषाणाम्
मानुष [m]
अधिपतिं
अधिपति [m]
देवभूतं
देव [m]
देवभूतं
भू [1. Ā.]
सनातनम्
सनातन [adj]
देवाश्च
देव [m]
देवाश्च
च [ind]
बहु
बहु [adj]
मन्यन्ते
मन् [8. P.]
धर्मकामं
धर्म [mn]
धर्मकामं
काम [m]
नरेश्वरम्
नरेश्वर [m]
प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् । स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥
English Translation
Having created the universe, the divine Lord of all creatures meant the Kshatriya to rule men making them follow their duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
हि
हि [ind]
भगवान्
भगवत् [adj]
यः
यद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
असृजज्जगत्
सृज् [2. P.]
असृजज्जगत्
जगन्त् [n]
स
तद् [pron]
प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं
प्रवृत्ति [f]
प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं
निवृत्ति [f]
प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं
अर्थ [mn]
धर्माणां
धर्म [mn]
क्षत्रम्
क्षत्र [n]
इच्छति
इष् [1. P.]
प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् । स मे मान्यश्च पूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितम् ॥
English Translation
I respect and worship that person who hclped by his understanding, watches the course of the duties performed by men. Upon such supervision depend Kshatriya duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रवृत्तस्य
प्रवृत् [1. Ā.]
हि
हि [ind]
धर्मस्य
धर्म [mn]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
यः
यद् [pron]
स्मरते
स्मृ [1. Ā.]
गतिम्
गति [f]
स
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
मान्यश्च
मन् [8. P.]
मान्यश्च
च [ind]
पूज्यश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूज्यश्च
च [ind]
तत्र
तत्र [ind]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
प्रतिष्ठितम्
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः । जगाम भवनं विष्णुरक्षरं परमं पदम् ॥
English Translation
Bhishma continued 'Having said these words, the divine and powerful Narayana, in the forın of Indra, accompanied by the Maruts, repaired to his eternal abode of endless felicity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
भगवान्मरुद्गणवृतः
भगवन्त् [m]
भगवान्मरुद्गणवृतः
मरुत् [m]
भगवान्मरुद्गणवृतः
गण [m]
भगवान्मरुद्गणवृतः
वृ [1. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
भवनं
भवन [n]
विष्णुर्
विष्णु [m]
अक्षरं
अक्षर [adj]
परमं
परम [adj]
पदम्
पद [mn]
एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ । कः क्षत्रमवमन्येत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥
English Translation
When, O sinless one, duties were thus followed in days of yore what man of cleansed soul and learning is there that would disregard the Kshatriya?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
प्रवर्तिते
प्रवर्तय् [10. Ā.]
धर्मे
धर्म [mn]
पुरा
पुरा [ind]
सुचरिते
सु [ind]
सुचरिते
चर् [1. Ā.]
ऽनघ
अनघ [adj]
कः
क [pron]
क्षत्रम्
क्षत्र [n]
अवमन्येत
अवमन् [4. P.]
चेतनावान्
चेतनावत् [adj]
बहुश्रुतः
बहु [adj]
बहुश्रुतः
श्रुत [n]
अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च । अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥
English Translation
Like blind men lost on the way creatures, acting unrighteously, meet with ruin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्यायेन
अन्याय [m]
प्रवृत्तानि
प्रवृत् [1. Ā.]
निवृत्तानि
निवृत् [1. Ā.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
अन्तरा
अन्तरा [ind]
विलयं
विलय [m]
यान्ति
या [2. Ā.]
यथा
यथा [ind]
पथि
पथिन् [m]
आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे । वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥
English Translation
O foremost of men, do you follow those duties which were first promulgated and which the ancients had followed. I know, O sinless one, that you are quite competent to do this.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आदौ
आदि [m]
प्रवर्तिते
प्रवर्तय् [10. Ā.]
चक्रे
चक्र [n]
तथैवादिपरायणे
तथा [ind]
तथैवादिपरायणे
एव [ind]
तथैवादिपरायणे
आदि [m]
तथैवादिपरायणे
परायण [n]
वर्तस्व
वृत् [3. P.]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
संविजानामि
संविज्ञा [9. P.]
ते
त्वद् [pron]
ऽनघ
अनघ [adj]