Śāntiparva Adhyāya 120
शान्तिपर्व • अध्यायः 120
Śāntiparva Adhyāya 120 of the classical Mahābhārata with 55 verses.
Total: 55 Verses
•
Citations: MBh 12.120.1–55
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 2 (Verses 30 shown)
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत । पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥
English Translation
Yudhishthira said You have, O Bharata, described the many duties of king-craft, which were observed and laid down in days of yore by persons of ancient times conversant with royal duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजवृत्तान्यनेकानि
राजन् [m]
राजवृत्तान्यनेकानि
वृत्त [n]
राजवृत्तान्यनेकानि
अनेक [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
प्रोक्तानि
प्रवच् [2. P.]
भारत
भारत [m]
पूर्वैः
पूर्व [pron]
पूर्वनियुक्तानि
पूर्व [pron]
पूर्वनियुक्तानि
नियुज् [7. Ā.]
राजधर्मार्थवेदिभिः
राजन् [m]
राजधर्मार्थवेदिभिः
धर्म [mn]
राजधर्मार्थवेदिभिः
अर्थ [mn]
राजधर्मार्थवेदिभिः
वेदिन् [adj]
तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम् । प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥
English Translation
You have, indeed, described fully those duties as approved by the wise. Do you, however, O foremost of Bharata's race give us an abridgement of the same, so that we may keep it in memory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
विस्तरेणोक्तं
विस्तर [m]
विस्तरेणोक्तं
वच् [2. P.]
पूर्वैर्
पूर्व [pron]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
सतां
सत् [adj]
मतम्
मन् [8. P.]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
जिज्ञासमानाय
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
प्रब्रूहि
प्रब्रू [2. Ā.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम् । तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥
English Translation
Bhishma said The protection of all creatures is considered the highest duty of the Kshatriya. Listen now to me, o king, as to how the duty of protection to be performed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षणं
रक्षण [n]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
इति
इति [ind]
क्षत्रे
क्षत्र [n]
परं
पर [pron]
मतम्
मन् [8. P.]
तद्
तद् [pron]
यथा
यथा [ind]
रक्षणं
रक्षण [n]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
तथा
तथा [ind]
शृणु
श्रु [4. P.]
महीपते
महीपति [m]
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः । तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ॥
English Translation
A king conversant with his duties should put on many forms and the peacock displays plumes of various hues.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
बर्हाणि
बर्ह [mn]
चित्राणि
चित्र [adj]
बिभर्ति
भृ [1. Ā.]
भुजगाशनः
भुजगाशन [m]
तथा
तथा [ind]
बहुविधं
बहुविध [adj]
राजा
राजन् [m]
रूपं
रूप [n]
कुर्वीत
कृ [2. Ā.]
धर्मवित्
धर्म [mn]
धर्मवित्
विद् [adj]
तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव च । मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥
English Translation
Keenness, crookedness, truth, and sincerity, are the qualities which should be present in him. He should practise impartially the qualities of goodness if he is to acquire happiness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तैक्ष्ण्यं
तैक्ष्ण्य [n]
जिह्मत्वम्
जिह्म [adj]
जिह्मत्वम्
त्व [n]
आदान्त्यं
आदान्त्य [n]
सत्यम्
सत्य [n]
आर्जवम्
आर्जव [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
मध्यस्थः
मध्यस्थ [adj]
सत्त्वम्
सत्त्व [n]
आतिष्ठंस्तथा
आस्था [1. Ā.]
आतिष्ठंस्तथा
तथा [ind]
वै
वै [ind]
सुखम्
सुखम् [ind]
ऋच्छति
ऋछ् [5. Ā.]
यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत् । बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥
English Translation
He must assume that particular colour or form which is beneficial for the particular object which he tries to achieve. A king who can put on various forms succeeds in achieving even the most subtile objects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मिन्
यद् [pron]
अर्थे
अर्थ [mn]
हितं
हित [adj]
यत्
यद् [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
वर्णं
वर्ण [mn]
रूपम्
रूप [n]
आविशेत्
आविश् [6. Ā.]
बहुरूपस्य
बहुरूप [m]
राज्ञो
राजन् [m]
हि
हि [ind]
सूक्ष्मो
सूक्ष्म [adj]
ऽप्यर्थो
अपि [ind]
ऽप्यर्थो
अर्थ [mn]
न
न [ind]
सीदति
सद् [6. P.]
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी । श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥
English Translation
Dumb like the peacock in autumn, he should keep his counsels close. He should speak little and that little should be sweet. He should be of good features and well-read in the scriptures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यं
नित्यम् [ind]
रक्षितमन्त्रः
रक्षय् [10. P.]
रक्षितमन्त्रः
मन्त्र [mn]
स्याद्
अस् [2. P.]
यथा
यथा [ind]
मूकः
मूक [adj]
शरच्छिखी
शरच्छिखिन् [m]
श्लक्ष्णाक्षरतनुः
श्लक्ष्ण [adj]
श्लक्ष्णाक्षरतनुः
अक्षर [n]
श्लक्ष्णाक्षरतनुः
तनु [f]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
भवेच्छास्त्रविशारदः
भू [1. Ā.]
भवेच्छास्त्रविशारदः
शास्त्र [n]
भवेच्छास्त्रविशारदः
विशारद [adj]
आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव । शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत् ॥
English Translation
He should always be very careful about those gates through which dangers may come and befall him, like men guarding breaks in embankments through which the waters of large tanks may rush and flood their fields and houses. He should seek the protection of Brahmanas crowned with ascetic success as men seek the refuge of powerful rivers caused by the rain-water deposited within mountain lakes. That king, who wishes to amass riches should act like religious hypocrites who keep Sikha or tuft of hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपद्द्वारेषु
आपद् [f]
आपद्द्वारेषु
द्वार [n]
यत्तः
यत् [1. P.]
स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव
अस् [2. P.]
स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव
जल [n]
स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव
प्रस्रवण [m]
स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव
इव [ind]
शैलवर्षोदकानीव
शैल [mn]
शैलवर्षोदकानीव
वर्ष [mn]
शैलवर्षोदकानीव
उदक [n]
शैलवर्षोदकानीव
इव [ind]
द्विजान्
द्विज [m]
सिद्धान्
सिध् [4. Ā.]
समाश्रयेत्
समाश्रि [1. Ā.]
अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् । नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतः । लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन् ॥
English Translation
The king should always have the rod of Punishment uplifted in his hands. He should always levy taxes carefully after examining the incomes and expenses of his subjects, like men going to a full-grown palmyra for drawing juice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्थकामः
अर्थ [mn]
अर्थकामः
काम [m]
शिखां
शिखा [f]
राजा
राजन् [m]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
धर्मध्वजोपमाम्
धर्म [mn]
धर्मध्वजोपमाम्
ध्वज [mn]
धर्मध्वजोपमाम्
उपम [adj]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
उद्यतदण्डः
उद्यम् [6. P.]
उद्यतदण्डः
दण्ड [mn]
स्याद्
अस् [2. P.]
आचरेच्चाप्रमादतः
आचर् [1. Ā.]
आचरेच्चाप्रमादतः
च [ind]
आचरेच्चाप्रमादतः
अप्रमाद [m]
लोके
लोक [m]
चायव्ययौ
च [ind]
चायव्ययौ
आय [m]
चायव्ययौ
व्यय [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वृक्षाद्
वृक्ष [m]
वृक्षम्
वृक्ष [m]
इवाप्लवन्
इव [ind]
इवाप्लवन्
आप्लु [1. P.]
मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् । जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥
English Translation
He should treat equitably his own subjects; cause the crops of his enemies to be crushed by the foot of his cavalry, march against enemies when his own wings have become strong; and mark all the sources of his own weakness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृजावान्
मृजावत् [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
स्वयूथ्येषु
स्व [adj]
स्वयूथ्येषु
यूथ्य [adj]
चरणैः
चरण [mn]
क्षिपेत्
क्षिप् [6. Ā.]
जातपक्षः
जन् [4. P.]
जातपक्षः
पक्ष [m]
परिस्पन्देद्
परिस्पन्द् [1. P.]
रक्षेद्
रक्ष् [4. P.]
वैकल्यम्
वैकल्य [n]
आत्मनः
आत्मन् [m]
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत् । काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत् ॥
English Translation
He should announce the faults of his enemies; crush those who are their partisans; and collect riches from outside like a person plucking flowers from the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दोषान्
दोष [mn]
विवृणुयाच्छत्रोः
विवृ [9. P.]
विवृणुयाच्छत्रोः
शत्रु [m]
परपक्षान्
पर [pron]
परपक्षान्
पक्ष [m]
विधूनयेत्
विधूनय् [10. P.]
काननेष्विव
कानन [n]
काननेष्विव
इव [ind]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
बर्हीवार्थान्
बर्हिन् [m]
बर्हीवार्थान्
इव [ind]
बर्हीवार्थान्
अर्थ [mn]
समाचरेत्
समाचर् [1. Ā.]
उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान् । श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥
English Translation
He should kill those foremost of kings who are puffed up with might and stand with upraised heads like mountains; by bribing the governors of the forests and by ambuscades and sudden attacks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उच्छ्रितान्
उच्छ्रि [1. Ā.]
आश्रयेत्
आश्रि [1. Ā.]
स्फीतान्नरेन्द्रान्
स्फीत [adj]
स्फीतान्नरेन्द्रान्
नरेन्द्र [m]
अचलोपमान्
अचल [m]
अचलोपमान्
उपम [adj]
श्रयेच्छायाम्
श्रि [1. Ā.]
श्रयेच्छायाम्
छाया [f]
अविज्ञातां
अविज्ञात [adj]
गुप्तं
गुप् [1. Ā.]
शरणम्
शरण [n]
आश्रयेत्
आश्रि [1. Ā.]
प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने । मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् । न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ॥
English Translation
Like the peacock in the rains, he should enter his nightly habitations alone and unseen. Indeed, he should enjoy, like the peacock, within his inner apartments, the company of his wives.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रावृषीवासितग्रीवो
प्रावृष् [f]
प्रावृषीवासितग्रीवो
इव [ind]
प्रावृषीवासितग्रीवो
असित [adj]
प्रावृषीवासितग्रीवो
ग्रीवा [f]
मज्जेत
मज्ज् [1. Ā.]
निशि
निश् [f]
निर्जने
निर्जन [mn]
मायूरेण
मायूर [adj]
गुणेनैव
गुण [mn]
गुणेनैव
एव [ind]
स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्
स्त्री [f]
स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्
च [ind]
स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्
अलक्षित [adj]
स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्
चर् [1. Ā.]
न
न [ind]
जह्याच्च
हा [1. P.]
जह्याच्च
च [ind]
तनुत्राणं
तनुत्राण [n]
रक्षेद्
रक्ष् [4. P.]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
आत्मना
आत्मन् [m]
चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत् । पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चारभूमिष्वभिगमान्
चार [m]
चारभूमिष्वभिगमान्
भूमि [f]
चारभूमिष्वभिगमान्
अभिगम [m]
पाशांश्च
पाश [m]
पाशांश्च
च [ind]
परिवर्जयेत्
परिवर्जय् [10. Ā.]
पीडयेच्चापि
पीडय् [10. Ā.]
पीडयेच्चापि
च [ind]
पीडयेच्चापि
अपि [ind]
तां
तद् [pron]
भूमिं
भूमि [f]
प्रणश्येद्
प्रणश् [4. Ā.]
गहने
गहन [n]
पुनः
पुनर् [ind]
हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतयोऽहितान् । नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्यात्
हन् [6. P.]
क्रुद्धान्
क्रुध् [4. Ā.]
अतिविषान्
अति [ind]
अतिविषान्
विष [n]
ये
यद् [pron]
जिह्मगतयो
जिह्म [adj]
जिह्मगतयो
गति [f]
ऽहितान्
अहित [adj]
नाश्रयेद्
न [ind]
नाश्रयेद्
आश्रि [1. Ā.]
बालबर्हाणि
बाल [adj]
बालबर्हाणि
बर्ह [mn]
सन्निवासानि
सत् [adj]
सन्निवासानि
निवास [m]
वासयेत्
वासय् [Denom. Ā.]
सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत् । सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विव । एवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सदा
सदा [ind]
बर्हिनिभः
बर्हिन् [m]
बर्हिनिभः
निभ [adj]
कामं
काम [m]
प्रसक्तिकृतम्
प्रसक्ति [f]
प्रसक्तिकृतम्
कृ [2. Ā.]
आचरेत्
आचर् [1. Ā.]
सर्वतश्चाददेत्
सर्वतस् [ind]
सर्वतश्चाददेत्
च [ind]
सर्वतश्चाददेत्
आदा [4. Ā.]
प्रज्ञां
प्रज्ञा [f]
पतंगान्
पतंग [m]
गहनेष्विव
गहन [n]
गहनेष्विव
इव [ind]
एवं
एवम् [ind]
मयूरवद्
मयूर [m]
मयूरवद्
वत् [ind]
राजा
राजन् [m]
स्वराष्ट्रं
स्व [adj]
स्वराष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
परिपालयेत्
परिपालय् [10. Ā.]
आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः । आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम् । बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥
English Translation
By dint of his own intelligence, he should determine what he is to do. By consulting with others he should either leave off or conform such resolution. Helped by that intelligence which is sharpened by the scriptures, one can fix his courses of action. Herein consists the utility of the scriptures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मवृद्धिकरीं
आत्मन् [m]
आत्मवृद्धिकरीं
वृद्धि [f]
आत्मवृद्धिकरीं
कर [adj]
नीतिं
नीति [f]
विदधीत
विधा [3. Ā.]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
आत्मसंयमनं
आत्मन् [m]
आत्मसंयमनं
संयमन [n]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
परबुद्ध्यावतारणम्
पर [pron]
परबुद्ध्यावतारणम्
बुद्धि [f]
परबुद्ध्यावतारणम्
अवतारण [n]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
चात्मगुणप्राप्तिर्
च [ind]
चात्मगुणप्राप्तिर्
आत्मन् [m]
चात्मगुणप्राप्तिर्
गुण [mn]
चात्मगुणप्राप्तिर्
प्राप्ति [f]
एतच्छास्त्रनिदर्शनम्
एतद् [pron]
एतच्छास्त्रनिदर्शनम्
शास्त्र [n]
एतच्छास्त्रनिदर्शनम्
निदर्शन [n]
परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् । आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् । सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ॥
English Translation
By following the means of conciliation, he should create confidence in the hearts of his enemies. He should show his own strength. By judging of various courses of action in his own mind he should by dint of his own intelligence, make his decision.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परं
पर [pron]
चाश्वासयेत्
च [ind]
चाश्वासयेत्
आश्वासय् [10. Ā.]
साम्ना
सामन् [n]
स्वशक्तिं
स्व [adj]
स्वशक्तिं
शक्ति [f]
चोपलक्षयेत्
च [ind]
चोपलक्षयेत्
उपलक्षय् [10. Ā.]
आत्मनः
आत्मन् [m]
परिमर्शेन
परिमर्श [m]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
विचारयेत्
विचारय् [10. Ā.]
सान्त्वयोगमतिः
सान्त्व [n]
सान्त्वयोगमतिः
योग [m]
सान्त्वयोगमतिः
मति [f]
प्राज्ञः
प्राज्ञ [adj]
कार्याकार्यविचारकः
कार्य [n]
कार्याकार्यविचारकः
अकार्य [n]
कार्याकार्यविचारकः
विचारक [m]
निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा । संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः । स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निगूढबुद्धिर्
निगुह् [1. Ā.]
निगूढबुद्धिर्
बुद्धि [f]
धीरः
धीर [adj]
स्याद्
अस् [2. P.]
वक्तव्ये
वच् [2. P.]
वक्ष्यते
वच् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
संनिकृष्टां
संनिकृष्ट [adj]
कथां
कथा [f]
प्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
यदि
यदि [ind]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
बृहस्पतिः
बृहस्पति [m]
स्वभावम्
स्वभाव [m]
एष्यते
इ [5. Ā.]
तप्तं
तप् [4. Ā.]
कृष्णायसम्
कृष्णायस [n]
इवोदके
इव [ind]
इवोदके
उदक [n]
अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः । आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुयुञ्जीत
अनुयुज् [7. Ā.]
कृत्यानि
कृत्य [n]
सर्वाण्येव
सर्व [pron]
सर्वाण्येव
एव [ind]
महीपतिः
महीपति [m]
आगमैर्
आगम [m]
उपदिष्टानि
उपदिश् [6. Ā.]
स्वस्य
स्व [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
परस्य
पर [pron]
च
च [ind]
क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् । स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥
English Translation
A king, who knows well the means of acquiring riches, should always engage in his acts such men as are mild by nature and endued with wisdom, courage and great strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षुद्रं
क्षुद्र [adj]
क्रूरं
क्रूर [adj]
तथा
तथा [ind]
प्राज्ञं
प्राज्ञ [adj]
शूरं
शूर [m]
चार्थविशारदम्
च [ind]
चार्थविशारदम्
अर्थ [mn]
चार्थविशारदम्
विशारद [adj]
स्वकर्मणि
स्व [adj]
स्वकर्मणि
कर्मन् [n]
नियुञ्जीत
नियुज् [7. Ā.]
ये
यद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
वचनाधिकाः
वचन [n]
वचनाधिकाः
अधिक [adj]
अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु । सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता ॥
English Translation
Seeing his servants employed in acts for which each is fit, the king should act in unision with them like the strings of a musical instrument, set to proper tension, according with their notes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्यदृष्ट्वा
अपि [ind]
अप्यदृष्ट्वा
अदृष्ट्वा [ind]
नियुक्तानि
नियुज् [7. Ā.]
अनुरूपेषु
अनुरूप [adj]
कर्मसु
कर्मन् [n]
सर्वांस्तान्
सर्व [pron]
सर्वांस्तान्
तद् [pron]
अनुवर्तेत
अनुवृत् [1. Ā.]
स्वरांस्तन्त्रीर्
स्वर [m]
स्वरांस्तन्त्रीर्
तन्त्री [f]
इवायता
इव [ind]
इवायता
आयम् [6. P.]
धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् । ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः ॥
English Translation
The king should do good to all persons without violating the injunctions of Righteousness. That king stands firm as a rock whom everybody regards-He is mine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्माणाम्
धर्म [mn]
अविरोधेन
अविरोध [m]
सर्वेषां
सर्व [pron]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आचरेत्
आचर् [1. Ā.]
ममायम्
मद् [pron]
ममायम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
राजा
राजन् [m]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
पर्वत
पर्वत [mn]
इवाचलः
इव [ind]
इवाचलः
अचल [m]
व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिमिवायताम् । धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥
English Translation
While settling the claims of litigants, the king, without making any difference between persons who are liked and those who are disliked by him, should preserve justice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यवसायं
व्यवसाय [m]
समाधाय
समाधा [1. P.]
सूर्यो
सूर्य [m]
रश्मिम्
रश्मि [mf]
इवायताम्
इव [ind]
इवायताम्
आयम् [6. P.]
धर्मम्
धर्म [mn]
एवाभिरक्षेत
एव [ind]
एवाभिरक्षेत
अभिरक्ष् [1. Ā.]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तुल्ये
तुल्य [adj]
प्रियाप्रिये
प्रिय [adj]
प्रियाप्रिये
अप्रिय [adj]
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः । मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुलप्रकृतिदेशानां
कुल [n]
कुलप्रकृतिदेशानां
प्रकृति [f]
कुलप्रकृतिदेशानां
देश [m]
धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः
धर्म [mn]
धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः
ज्ञ [adj]
धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः
मृदु [adj]
धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः
भाषिन् [adj]
मध्ये
मध्य [adj]
वयसि
वयस् [n]
निर्दोषान्
निर्दोष [adj]
हिते
हित [n]
युक्ताञ्
युज् [6. Ā.]
जितेन्द्रियान्
जि [9. P.]
जितेन्द्रियान्
इन्द्रिय [n]
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् । स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ॥
English Translation
The king should appoint in all his offices such men as know very well the characteristics of particular families of the people in general and of various countries; as are mild in words; as are of middle age; as have no shortcomings, as are devoted to good acts; as are never careless; as are free from rapacity; as are possessed of learning and self-control; and as are firm in virtue and always ready to preserve the interests of both virtue and profit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलुब्धाञ्
अलुब्ध [adj]
शिक्षितान्
शिक्षय् [10. Ā.]
दान्तान्
दम् [4. P.]
धर्मेषु
धर्म [mn]
परिनिष्ठितान्
परिनिष्ठा [1. P.]
स्थापयेत्
स्थापय् [10. Ā.]
सर्वकार्येषु
सर्व [pron]
सर्वकार्येषु
कार्य [n]
राजा
राजन् [m]
धर्मार्थरक्षिणः
धर्म [mn]
धर्मार्थरक्षिणः
अर्थ [mn]
धर्मार्थरक्षिणः
रक्षिन् [adj]
एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् । युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः ॥
English Translation
In this way, having determined the course of actions and their final ends, the king should accomplish them carefully; and instructed in all matters by his spies, he may live happily.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतेनैव
एतद् [pron]
एतेनैव
एव [ind]
प्रकारेण
प्रकार [m]
कृत्यानाम्
कृत्य [n]
आगतिं
आगति [f]
गतिम्
गति [f]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
समनुतिष्ठेत
समनुस्था [1. Ā.]
तुष्टश्चारैर्
तुष् [4. Ā.]
तुष्टश्चारैर्
चार [m]
उपस्कृतः
उपस्कृ [8. P.]
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा ॥
English Translation
That king, who never yields to anger and joy without sufficient cause, who looks after all his acts himself, and who superintends his income and expenditure with his own eyes, succeeds in acquiring great wealth from the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमोघक्रोधहर्षस्य
अमोघ [adj]
अमोघक्रोधहर्षस्य
क्रोध [m]
अमोघक्रोधहर्षस्य
हर्ष [m]
स्वयं
स्वयम् [ind]
कृत्यान्ववेक्षिणः
कृत्य [n]
कृत्यान्ववेक्षिणः
अन्ववेक्षिन् [adj]
आत्मप्रत्ययकोशस्य
आत्मन् [m]
आत्मप्रत्ययकोशस्य
प्रत्यय [m]
आत्मप्रत्ययकोशस्य
कोश [mn]
वसुधैव
वसुधा [f]
वसुधैव
एव [ind]
वसुंधरा
वसुंधरा [f]
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः । गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ॥
English Translation
That king is a master of his royal duties who rewards his officers and subjects publicly, who punishes those who deserve punishment, who protects his own self, and who protects his kingdom from very evil.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यक्तश्चानुग्रहो
व्यक्त [adj]
व्यक्तश्चानुग्रहो
च [ind]
व्यक्तश्चानुग्रहो
अनुग्रह [m]
यस्य
यद् [pron]
यथार्थश्चापि
यथार्थ [adj]
यथार्थश्चापि
च [ind]
यथार्थश्चापि
अपि [ind]
निग्रहः
निग्रह [m]
संगृहीतमनुष्यश्च
संग्रह् [6. P.]
संगृहीतमनुष्यश्च
मनुष्य [m]
संगृहीतमनुष्यश्च
च [ind]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
राजधर्मवित्
राजन् [m]
राजधर्मवित्
धर्म [mn]
राजधर्मवित्
विद् [adj]