Sauptikaparva Adhyāya 2
सौप्तिकपर्व • अध्यायः 2
Sauptikaparva Adhyāya 2 of the classical Mahābhārata with 34 verses.
Total: 34 Verses
•
Citations: MBh 10.2.1–34
•
250 Lexicon Terms
श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो । ममापि तु वचः किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज ॥
English Translation
Kripa Said “We have heard all that you have said, O powerful one! Listen, now, to a few words of mine, O mighty-armed one!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुतं
श्रु [4. P.]
ते
त्वद् [pron]
वचनं
वचन [n]
सर्वं
सर्व [pron]
हेतुयुक्तं
हेतु [m]
हेतुयुक्तं
युज् [6. Ā.]
मया
मद् [pron]
विभो
विभु [adj]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
तु
तु [ind]
वचः
वचस् [n]
किंचिच्छृणुष्वाद्य
कश्चित् [pron]
किंचिच्छृणुष्वाद्य
श्रु [4. P.]
किंचिच्छृणुष्वाद्य
अद्य [ind]
महाभुज
महत् [adj]
महाभुज
भुज [m]
आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणोर्द्वयोः । दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ॥
English Translation
All men are subjected to, and governed by, these two forces, viz., Destiny and Manliness. There is nothing superior to these two.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आबद्धा
आबन्ध् [9. Ā.]
मानुषाः
मानुष [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
निर्बन्धाः
निर्बन्ध [m]
कर्मणोर्
कर्मन् [n]
द्वयोः
द्वि [nr]
दैवे
दैव [n]
पुरुषकारे
पुरुषकार [m]
च
च [ind]
परं
पर [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्येकेन सत्तम । न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥
English Translation
Success is not the out come of destiny alone nor of manliness alone, O best of men! Success results from the union of the two.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
दैवेन
दैव [n]
सिध्यन्ति
सिध् [4. Ā.]
कर्माण्येकेन
कर्मन् [n]
कर्माण्येकेन
एक [pron]
सत्तम
सत्तम [adj]
न
न [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
कर्मणैकेन
कर्मन् [n]
कर्मणैकेन
एक [pron]
द्वाभ्यां
द्वि [nr]
सिद्धिस्तु
सिद्धि [f]
सिद्धिस्तु
तु [ind]
योगतः
योग [m]
ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा ह्यधमोत्तमाः । प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः ॥
English Translation
All objects great and low, result from a union of those two. In the whole world, it is through these two that men either actor abstain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताभ्याम्
तद् [pron]
उभाभ्यां
उभ् [pron]
सर्वार्था
सर्व [pron]
सर्वार्था
अर्थ [mn]
निबद्धा
निबन्ध् [9. Ā.]
ह्यधमोत्तमाः
हि [ind]
ह्यधमोत्तमाः
अधम [adj]
ह्यधमोत्तमाः
उत्तम [adj]
प्रवृत्ताश्चैव
प्रवृत् [1. Ā.]
प्रवृत्ताश्चैव
च [ind]
प्रवृत्ताश्चैव
एव [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
निवृत्ताश्चैव
निवृत् [1. Ā.]
निवृत्ताश्चैव
च [ind]
निवृत्ताश्चैव
एव [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम् । कृष्टे क्षेत्रे तथावर्षन्किं नु साधयते फलम् ॥
English Translation
No result is produced by the clouds pouring upon a mountain. But mighty results are produced by their pouring upon a cultivated field.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पर्जन्यः
पर्जन्य [m]
पर्वते
पर्वत [mn]
वर्षन्
वृष् [6. P.]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
साधयते
साधय् [10. Ā.]
फलम्
फल [n]
पर्जन्यः
पर्जन्य [m]
पर्वते
पर्वत [mn]
वर्षन्
वृष् [6. P.]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
साधयते
साधय् [10. Ā.]
फलम्
फल [n]
उत्थानं चाप्यदैवस्य ह्यनुत्थानस्य दैवतम् । व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस्तत्र निश्चयः ॥
English Translation
Manliness, where destiny is not auspicious, and want of manliness, where destiny is auspicious, both these are fruitless. What I have said before (about the union of the two) is all true.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थानं
उत्थान [n]
चाप्यदैवस्य
च [ind]
चाप्यदैवस्य
अपि [ind]
चाप्यदैवस्य
अ [ind]
चाप्यदैवस्य
दैव [n]
ह्यनुत्थानस्य
हि [ind]
ह्यनुत्थानस्य
अन् [ind]
ह्यनुत्थानस्य
उत्थान [n]
दैवतम्
दैवत [n]
व्यर्थं
व्यर्थ [adj]
भवति
भू [1. Ā.]
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
कस्तत्र
क [pron]
कस्तत्र
तत्र [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
प्रवृष्टे च यथा देवे सम्यक्क्षेत्रे च कर्षिते । बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी ॥
English Translation
If the rains properly moisten a wellcultivated field the seed produces great results. Such is hymen success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रवृष्टे
प्रवृष् [1. Ā.]
च
च [ind]
यथा
यथा [ind]
देवे
देव [m]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
क्षेत्रे
क्षेत्र [mn]
च
च [ind]
कर्षिते
कर्षय् [10. P.]
बीजं
बीज [mn]
महागुणं
महत् [adj]
महागुणं
गुण [mn]
भूयात्
भू [1. Ā.]
तथा
तथा [ind]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
हि
हि [ind]
मानुषी
मानुष [adj]
तयोर्दैवं विनिश्चित्य स्ववशेनैव वर्तते । प्राज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यमास्थिताः ॥
English Translation
Sometimes, having settled a course of events, destiny acts of itself. For all that, the wise, always take recourse to manliness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तयोर्
तद् [pron]
दैवं
दैव [adj]
विनिश्चित्य
विनिश्चि [3. P.]
स्ववशेनैव
स्व [adj]
स्ववशेनैव
वश [m]
स्ववशेनैव
एव [ind]
वर्तते
वृत् [3. P.]
प्राज्ञाः
प्राज्ञ [adj]
पुरुषकारं
पुरुषकार [m]
तु
तु [ind]
घटन्ते
घट् [1. Ā.]
दाक्ष्यम्
दाक्ष्य [n]
आस्थिताः
आस्था [1. Ā.]
ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ । विचेष्टन्तश्च दृश्यन्ते निवृत्ताश्च तथैव हि ॥
English Translation
All human acts, O foremost of men, are accomplished by the aid of these two together. Influenced by these two, men either actor abstain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताभ्यां
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
हि
हि [ind]
कार्यार्था
कार्य [n]
कार्यार्था
अर्थ [mn]
मनुष्याणां
मनुष्य [m]
नरर्षभ
नर [m]
नरर्षभ
ऋषभ [m]
प्रवृत्ताश्चैव
प्रवृत् [1. Ā.]
प्रवृत्ताश्चैव
च [ind]
प्रवृत्ताश्चैव
एव [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
निवृत्ताश्चैव
निवृत् [1. Ā.]
निवृत्ताश्चैव
च [ind]
निवृत्ताश्चैव
एव [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
कृतः पुरुषकारः सन्सोऽपि दैवेन सिध्यति । तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम् ॥
English Translation
Recourse may be had to manliness. But manliness succeeds through destiny. By the influence of destiny one who sets himself to work, attain to success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतः
कृ [2. Ā.]
पुरुषकारः
पुरुषकार [m]
सन्
अस् [2. P.]
सो
तद् [pron]
ऽपि
अपि [ind]
दैवेन
दैव [n]
सिध्यति
सिध् [4. Ā.]
तथास्य
तथा [ind]
तथास्य
इदम् [pron]
कर्मणः
कर्मन् [n]
कर्तुर्
कर्तृ [m]
अभिनिर्वर्तते
अभिनिर्वृत् [1. Ā.]
फलम्
फल [n]
उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् । अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥
English Translation
The exertion, however, of even a capable man, even when well-directed, is, without the help of destiny, seen to be fruitless in the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थानं
उत्थान [n]
तु
तु [ind]
मनुष्याणां
मनुष्य [m]
दक्षाणां
दक्ष [adj]
दैववर्जितम्
दैव [n]
दैववर्जितम्
वर्जय् [10. Ā.]
अफलं
अफल [adj]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
लोके
लोक [m]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
अप्युपपादितम्
अपि [ind]
अप्युपपादितम्
उपपादय् [10. Ā.]
तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः । उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते ॥
English Translation
Idle and dull men in this world disapprove of manliness. This, however, is not the view of the wise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रालसा
तत्र [ind]
तत्रालसा
अलस [adj]
मनुष्याणां
मनुष्य [m]
ये
यद् [pron]
भवन्त्यमनस्विनः
भू [1. Ā.]
भवन्त्यमनस्विनः
अ [ind]
भवन्त्यमनस्विनः
मनस्विन् [adj]
उत्थानं
उत्थान [n]
ते
तद् [pron]
विगर्हन्ति
विगर्ह् [1. P.]
प्राज्ञानां
प्राज्ञ [adj]
तन्न
तद् [pron]
तन्न
न [ind]
रोचते
रुच् [1. P.]
प्रायशो हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुवि । अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म दृश्येन्महाफलम् ॥
English Translation
Generally no act ever becomes fruitless in the world. The want manliness again produces grave misery.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रायशो
प्रायशस् [ind]
हि
हि [ind]
कृतं
कृ [2. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
अफलं
अफल [adj]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
भुवि
भू [f]
अकृत्वा
अ [ind]
अकृत्वा
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
दुःखं
दुःख [n]
कर्म
कर्मन् [n]
दृश्येन्महाफलम्
दृश् [6. P.]
दृश्येन्महाफलम्
महत् [adj]
दृश्येन्महाफलम्
फल [n]
चेष्टामकुर्वँल्लभते यदि किंचिद्यदृच्छया । यो वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ तावुभावपि ॥
English Translation
There is hardly seen a person who obtains something of itself without haying made any exertion, as also one who does not obtain anything even after exertion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चेष्टाम्
चेष्टा [f]
अकुर्वंल्लभते
अ [ind]
अकुर्वंल्लभते
कृ [2. Ā.]
अकुर्वंल्लभते
लभ् [1. P.]
यदि
यदि [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
यो
यद् [pron]
वा
वा [ind]
न
न [ind]
लभते
लभ् [1. P.]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
दुर्दशौ
दुर्दश [adj]
तावुभावपि
तद् [pron]
तावुभावपि
उभ् [pron]
तावुभावपि
अपि [ind]
शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते । दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः ॥
English Translation
One who is active is capable of supporting life. He, who is idle, is always unhappy. It is generally seen in this world that active men are always inspired by the desire of earning good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शक्नोति
शक् [4. P.]
जीवितुं
जीव् [1. Ā.]
दक्षो
दक्ष [adj]
नालसः
न [ind]
नालसः
अलस [adj]
सुखम्
सुखम् [ind]
एधते
एध् [1. P.]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
जीवलोके
जीव [mn]
जीवलोके
लोक [m]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
दक्षाः
दक्ष [adj]
प्रायो
प्रायस् [ind]
हितैषिणः
हित [n]
हितैषिणः
एषिन् [adj]
यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणां नाश्नुते फलम् । नास्य वाच्यं भवेत्किंचित्तत्त्वं चाप्यधिगच्छति ॥
English Translation
If an active man succeeds in gaining his object or fails to obtain the fruit of his acts, he does not become the but of censure in any way. one
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
दक्षः
दक्ष [adj]
समारम्भात्
समारम्भ [m]
कर्मणां
कर्मन् [n]
नाश्नुते
न [ind]
नाश्नुते
अश् [1. P.]
फलम्
फल [n]
नास्य
न [ind]
नास्य
इदम् [pron]
वाच्यं
वच् [2. P.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
तत्त्वं
तत्त्व [n]
चाप्यधिगच्छति
च [ind]
चाप्यधिगच्छति
अपि [ind]
चाप्यधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति विष्टितः । स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति प्रायशः ॥
English Translation
If, however, any in the world luxuriously enjoys the fruits of action without exerting for the same, he generally incurs ridicule and becomes an object of hatred.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकृत्वा
अ [ind]
अकृत्वा
कृ [2. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
यो
यद् [pron]
लोके
लोक [m]
फलं
फल [n]
विन्दति
विद् [2. Ā.]
विष्टितः
विष्टि [f]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
वक्तव्यतां
वच् [2. P.]
वक्तव्यतां
ता [f]
याति
या [2. Ā.]
द्वेष्यो
द्विष् [1. P.]
भवति
भू [1. Ā.]
प्रायशः
प्रायशस् [ind]
एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा । स करोत्यात्मनोऽनर्थान्नैष बुद्धिमतां नयः ॥
English Translation
He, who, neglecting this rule about action, liveth otherwise, is said to injure himself. This is the opinion held by the intelligent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एतद्
एतद् [pron]
अनादृत्य
अन् [ind]
अनादृत्य
आदृ [1. P.]
वर्तते
वृत् [3. P.]
यस्त्वतो
यद् [pron]
यस्त्वतो
तु [ind]
यस्त्वतो
अतस् [ind]
ऽन्यथा
अन्यथा [ind]
स
तद् [pron]
करोत्यात्मनो
कृ [2. Ā.]
करोत्यात्मनो
आत्मन् [m]
ऽनर्थान्
अनर्थ [m]
नैष
न [ind]
नैष
एतद् [pron]
बुद्धिमतां
बुद्धिमत् [adj]
नयः
नय [m]
हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनः । कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत् । हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति ॥
English Translation
Exertion generally becomes fruitless, because of these reasons, viz., destiny without manliness, and manliness without destiny.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हीनं
हा [1. P.]
पुरुषकारेण
पुरुषकार [m]
यदा
यदा [ind]
दैवेन
दैव [n]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
कारणाभ्याम्
कारण [n]
अथैताभ्याम्
अथ [ind]
अथैताभ्याम्
एतद् [pron]
उत्थानम्
उत्थान [n]
अफलं
अफल [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
दैवे
दैव [n]
पुरुषकारे
पुरुषकार [m]
च
च [ind]
परं
पर [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते । दक्षो दाक्षिण्यसंपन्नो न स मोघं विहन्यते ॥
English Translation
Without manliness, no act in this world becomes successful. An active and clever man however, who, having bowed down to the celestials, seeks to achieve his object, is never lost.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दैवतेभ्यो
दैवत [n]
नमस्कृत्य
नमस्कृ [8. Ā.]
यस्त्वर्थान्
यद् [pron]
यस्त्वर्थान्
तु [ind]
यस्त्वर्थान्
अर्थ [mn]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
ईहते
ईह् [1. P.]
दक्षो
दक्ष [adj]
दाक्षिण्यसम्पन्नो
दाक्षिण्य [n]
दाक्षिण्यसम्पन्नो
सम्पद् [4. P.]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
मोघं
मोघ [adj]
विहन्यते
विहन् [2. Ā.]
सम्यगीहा पुनरियं यो वृद्धानुपसेवते । आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः ॥
English Translation
Similarly a person is crowned with success, who duly waits upon the aged, asks of them what is for his food, and obeys their good advice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्यग्
सम्यक् [ind]
ईहा
ईहा [f]
पुनर्
पुनर् [ind]
इयं
इदम् [pron]
यो
यद् [pron]
वृद्धान्
वृद्ध [adj]
उपसेवते
उपसेव् [1. Ā.]
आपृच्छति
आप्रच्छ् [6. Ā.]
च
च [ind]
यच्छ्रेयः
यद् [pron]
यच्छ्रेयः
श्रेयस् [n]
करोति
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
हितं
हित [adj]
वचः
वचस् [n]
उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसंमताः । तेऽस्य योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते ॥
English Translation
One engaged in a work should seek the advice of those approved by the aged. These men are the means, and success depends on means.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थायोत्थाय
उत्था [1. Ā.]
उत्थायोत्थाय
उत्था [1. Ā.]
हि
हि [ind]
सदा
सदा [ind]
प्रष्टव्या
प्रच्छ् [1. P.]
वृद्धसंमताः
वृद्ध [adj]
वृद्धसंमताः
सम्मन् [8. Ā.]
ते
तद् [pron]
ऽस्य
इदम् [pron]
योगे
योग [m]
परं
पर [pron]
मूलं
मूल [mn]
तन्मूला
तद् [pron]
तन्मूला
मूल [mn]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
उच्यते
वच् [2. P.]
वृद्धानां वचनं श्रुत्वा यो ह्युत्थानं प्रयोजयेत् । उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥
English Translation
He who exert after listening to the words of the old, soon reaps abundant fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृद्धानां
वृद्ध [adj]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
यो
यद् [pron]
ह्युत्थानं
हि [ind]
ह्युत्थानं
उत्थान [n]
प्रयोजयेत्
प्रयोजय् [10. P.]
उत्थानस्य
उत्थान [n]
फलं
फल [n]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
तदा
तदा [ind]
स
तद् [pron]
लभते
लभ् [1. P.]
ऽचिरात्
अचिरात् [ind]
रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः । अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः ॥
English Translation
He, who, without reverence and respect for persons competent to give him good advice, seeks to accomplish his object under the influence of anger, fear, and avarice, soon loses his prosperity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रागात्
राग [m]
क्रोधाद्
क्रोध [m]
भयाल्
भय [n]
लोभाद्
लोभ [m]
यो
यद् [pron]
ऽर्थान्
अर्थ [mn]
ईहेत
ईह् [1. P.]
मानवः
मानव [m]
अनीशश्चावमानी
अनीश [adj]
अनीशश्चावमानी
च [ind]
अनीशश्चावमानी
अवमानिन् [adj]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
भ्रश्यते
भ्रंश् [1. P.]
श्रियः
श्री [f]
सोऽयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना । असमर्थ्य समारब्धो मूढत्वादविचिन्तितः ॥
English Translation
Moved his covetousness and deprived of foresight, this Duryodhana had, without taking advice, foolishly sought the accomplishment of an ill-formed object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
दुर्योधनेनार्थो
दुर्योधन [m]
दुर्योधनेनार्थो
अर्थ [mn]
लुब्धेनादीर्घदर्शिना
लुभ् [4. Ā.]
लुब्धेनादीर्घदर्शिना
अ [ind]
लुब्धेनादीर्घदर्शिना
दीर्घदर्शिन् [adj]
असमर्थ्य
अ [ind]
असमर्थ्य
समर्थय् [Denom. Ā.]
समारब्धो
समारभ् [1. P.]
मूढत्वाद्
मुह् [4. Ā.]
मूढत्वाद्
त्व [n]
अविचिन्तितः
अ [ind]
अविचिन्तितः
विचिन्तय् [10. Ā.]
हितबुद्धीननादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सह । वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः ॥
English Translation
Disregarding all his well-wishers and under the advice of only the evil-minded, he had, though dissuaded, created enmities with the Pandavas, who are his superiors in all good qualities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हितबुद्धीन्
हित [adj]
हितबुद्धीन्
बुद्धि [f]
अनादृत्य
अन् [ind]
अनादृत्य
आदृ [1. P.]
संमन्त्र्यासाधुभिः
सम्मन्त्रय् [Denom. Ā.]
संमन्त्र्यासाधुभिः
असाधु [adj]
सह
सह [ind]
वार्यमाणो
वारय् [10. Ā.]
ऽकरोद्
कृ [2. Ā.]
वैरं
वैर [mn]
पाण्डवैर्
पाण्डव [m]
गुणवत्तरैः
गुणवत्तर [adj]
पूर्वमप्यतिदुःशीलो न दैन्यं कर्तुमर्हति । तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणामकृतं वचः ॥
English Translation
He had, from the very commencement been very wicked. He could not check himself. He did not satisfy the wishes of friends. For all that, he is now sunk in grief and calamity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
अप्यतिदुःशीलो
अपि [ind]
अप्यतिदुःशीलो
अति [ind]
अप्यतिदुःशीलो
दुःशील [adj]
न
न [ind]
दैन्यं
दैन्य [n]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
तपत्यर्थे
तप् [4. Ā.]
तपत्यर्थे
अर्थ [mn]
विपन्ने
विपद् [4. P.]
हि
हि [ind]
मित्राणाम्
मित्र [mn]
अकृतं
अ [ind]
अकृतं
कृ [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
अन्वावर्तामहि वयं यत्तु तं पापपूरुषम् । अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥
English Translation
Regarding ourselves, since we have followed that sinful wretch, this great calamity has, therefore befallen us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्वावर्तामहि
अन्वावृत् [1. Ā.]
वयं
मद् [pron]
यत्
यत् [ind]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
पापपूरुषम्
पाप [adj]
पापपूरुषम्
पूरुष [m]
अस्मान्
मद् [pron]
अप्यनयस्तस्मात्
अपि [ind]
अप्यनयस्तस्मात्
अनय [m]
अप्यनयस्तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽयं
इदम् [pron]
दारुणो
दारुण [adj]
महान्
महत् [adj]
अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता । बुद्धिश्चिन्तयतः किंचित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते ॥
English Translation
This great calamity has burnt my good sense. Plunged in thought I fail to see what is for our good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेन
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
ममाद्यापि
मद् [pron]
ममाद्यापि
अद्य [ind]
ममाद्यापि
अपि [ind]
व्यसनेनोपतापिता
व्यसन [n]
व्यसनेनोपतापिता
उपतापय् [10. Ā.]
बुद्धिश्चिन्तयतः
बुद्धि [f]
बुद्धिश्चिन्तयतः
चिन्तय् [10. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
स्वं
स्व [adj]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
नावबुध्यते
न [ind]
नावबुध्यते
अवबुध् [4. P.]
मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः । ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुह्यता
मुह् [4. Ā.]
तु
तु [ind]
मनुष्येण
मनुष्य [m]
प्रष्टव्याः
प्रच्छ् [1. P.]
सुहृदो
सुहृद् [m]
बुधाः
बुध [adj]
ते
तद् [pron]
च
च [ind]
पृष्टा
प्रच्छ् [1. P.]
यथा
यथा [ind]
ब्रूयुस्तत्
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूयुस्तत्
तद् [pron]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
तथा
तथा [ind]
भवेत्
भू [1. Ā.]
ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य ह । उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् ॥
English Translation
Let us, therefore, repair to Dhritarashtra and gandhari and the great Vidura, and ask them as what we should do.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वयं
मद् [pron]
धृतराष्ट्रं
धृतराष्ट्र [m]
च
च [ind]
गान्धारीं
गान्धारी [f]
च
च [ind]
समेत्य
समे [2. P.]
ह
ह [ind]
उपपृच्छामहे
उपप्रच्छ् [6. Ā.]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
विदुरं
विदुर [m]
च
च [ind]
महामतिम्
महामति [adj]
ते पृष्टाश्च वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् । तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥
English Translation
Asked by us, they will advice us regarding our good. We should do what they say, this is my resolution.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
पृष्टाश्च
प्रच्छ् [1. P.]
पृष्टाश्च
च [ind]
वदेयुर्
वद् [1. Ā.]
यच्छ्रेयो
यद् [pron]
यच्छ्रेयो
श्रेयस् [n]
नः
मद् [pron]
समनन्तरम्
समनन्तर [adj]
तद्
तद् [pron]
अस्माभिः
मद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
नैष्ठिकी
नैष्ठिक [adj]
मतिः
मति [f]
अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः संपद्यते क्वचित् । कृते पुरुषकारे च येषां कार्यं न सिध्यति । दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥
English Translation
Those men whose acts do not succeed even after the exertion, should, forsooth, be regarded as afflicted by destiny."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनारम्भात्
अनारम्भ [m]
तु
तु [ind]
कार्याणां
कार्य [n]
नार्थः
न [ind]
नार्थः
अर्थ [mn]
सम्पद्यते
सम्पद् [4. P.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
दैवे
दैव [n]
पुरुषकारे
पुरुषकार [m]
च
च [ind]
परं
पर [pron]
ताभ्यां
तद् [pron]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
दैवेनोपहतास्ते
दैव [n]
दैवेनोपहतास्ते
उपहन् [2. P.]
दैवेनोपहतास्ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
कार्या
कृ [2. Ā.]
विचारणा
विचारणा [f]