गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः । वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥
guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ | varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुहां
गुहा [f]
प्रविष्टे
प्रविश् [4. P.]
सुग्रीवे
सुग्रीव [m]
विमुक्ते
विमुच् [6. Ā.]
गगने
गगन [n]
घनैः
घन [mn]
वर्षरात्रोषितो
वर्ष [mn]
वर्षरात्रोषितो
रात्र [mn]
वर्षरात्रोषितो
वस् [2. P.]
रामः
राम [m]
कामशोकाभिपीडितः
काम [m]
कामशोकाभिपीडितः
शोक [m]
कामशोकाभिपीडितः
अभिपीडय् [10. P.]
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् । शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam | śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाण्डुरं
पाण्डुर [adj]
गगनं
गगन [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
विमलं
विमल [adj]
चन्द्रमण्डलम्
चन्द्र [m]
चन्द्रमण्डलम्
मण्डल [mfn]
शारदीं
शारद [adj]
रजनीं
रजनी [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
ज्योत्स्नानुलेपनाम्
ज्योत्स्ना [f]
ज्योत्स्नानुलेपनाम्
अनुलेपन [n]
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् । बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām | buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामवृत्तं
काम [m]
कामवृत्तं
वृत् [3. P.]
च
च [ind]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
नष्टां
नश् [1. P.]
च
च [ind]
जनकात्मजाम्
जनकात्मजा [f]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
कालम्
काल [m]
अतीतं
अती [1. P.]
च
च [ind]
मुमोह
मुह् [4. Ā.]
परमातुरः
परम [adj]
परमातुरः
आतुर [adj]
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः । मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥
sa tu saṃjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ | manaḥsthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ ||
English Translation
And regaining his sense after sometime, the highly intelligent king-Räghava began to think of Vaidehĩ although always present in his mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
संज्ञाम्
संज्ञा [f]
उपागम्य
उपागम् [1. P.]
मुहूर्तान्
मुहूर्त [mn]
मतिमान्
मतिमत् [adj]
पुनः
पुनर् [ind]
मनःस्थाम्
मनस् [n]
मनःस्थाम्
स्थ [adj]
अपि
अपि [ind]
वैदेहीं
वैदेही [f]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
राघवः
राघव [m]
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते । शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ॥
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite | śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām ||
English Translation
And beholding the clear sky void of lightnings and clouds and filled with the noise of Sārasas, Rāghava began to lament piteously, stationing himself on the summit of the hill ornamented with metals of golden hue. And beholding the autumnal sky he engaged in the meditation of his beloved spouse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आसीनः
आस् [4. P.]
पर्वतस्याग्रे
पर्वत [mn]
पर्वतस्याग्रे
अग्र [n]
हेमधातुविभूषिते
हेमन् [n]
हेमधातुविभूषिते
धातु [mn]
हेमधातुविभूषिते
विभूषय् [10. P.]
शारदं
शारद [adj]
गगनं
गगन [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
प्रियाम्
प्रिय [adj]
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् । सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam | sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā ||
English Translation
And beholding the clear sky void of lightnings and clouds and filled with the noise of Sārasas, Rāghava began to lament piteously, stationing himself on the summit of the hill ornamented with metals of golden hue. And beholding the autumnal sky he engaged in the meditation of his beloved spouse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
विमलं
विमल [adj]
व्योम
व्योमन् [mn]
गतविद्युद्बलाहकम्
गम् [6. Ā.]
गतविद्युद्बलाहकम्
विद्युत् [fn]
गतविद्युद्बलाहकम्
बलाहक [m]
सारसारवसंघुष्टं
सारस [m]
सारसारवसंघुष्टं
आरव [m]
सारसारवसंघुष्टं
संघुष् [1. Ā.]
विललापार्तया
विलप् [4. P.]
विललापार्तया
आर्त [adj]
गिरा
गिर् [f]
सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी । याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥
sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī | yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham ||
English Translation
How shall that Sarasa-voiced damsel be pleased to-day, who, while sporting in the hermitage, used to warble like Sārasas, to invite them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सारसारवसंनादैः
सारस [m]
सारसारवसंनादैः
आरव [m]
सारसारवसंनादैः
संनाद [m]
सारसारवनादिनी
सारस [m]
सारसारवनादिनी
आरव [m]
सारसारवनादिनी
नादिन् [adj]
याश्रमे
यद् [pron]
याश्रमे
आश्रम [mn]
रमते
रम् [4. Ā.]
बाला
बाल [adj]
साद्य
तद् [pron]
साद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
रमते
रम् [4. Ā.]
कथम्
कथम् [ind]
पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् । कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥
puṣpitāṃścāsanāndṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān | kathaṃ sa ramate bālā paśyantī māmapaśyatī ||
English Translation
Beholding Asana trees, as if covered with golden flowers and not beholding me how shall that damsel be pleased?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुष्पितांश्
पुष्पित [adj]
चासनान्
च [ind]
चासनान्
असन [mn]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
काञ्चनान्
काञ्चन [adj]
इव
इव [ind]
निर्मलान्
निर्मल [adj]
कथं
कथम् [ind]
सा
तद् [pron]
रमते
रम् [4. Ā.]
बाला
बाल [adj]
पश्यन्ती
दृश् [6. P.]
माम्
मद् [pron]
अपश्यती
अपश्यत् [adj]
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी । बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī | budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham ||
English Translation
How that exquisitely fine damsel having a sweet voice shall be pleased to-day, who used formerly to awake at the sounds of the drakes.?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
कलहंसानां
कलहंस [m]
स्वरेण
स्वर [m]
कलभाषिणी
कल [adj]
कलभाषिणी
भाषिन् [adj]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
चारुसर्वाङ्गी
चारु [adj]
चारुसर्वाङ्गी
सर्व [pron]
चारुसर्वाङ्गी
अङ्ग [adj]
साद्य
तद् [pron]
साद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
बुध्यते
बुध् [1. Ā.]
कथम्
कथम् [ind]
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् । पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥
niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām | puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati ||
English Translation
Hearing the noise of her companionsCakravākas, how shali that one, of expansive eyes resembling lotuses, live?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निःस्वनं
निःस्वन [m]
चक्रवाकानां
चक्रवाक [m]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
सहचारिणाम्
सहचारिन् [adj]
पुण्डरीकविशालाक्षी
पुण्डरीक [n]
पुण्डरीकविशालाक्षी
विशाल [adj]
पुण्डरीकविशालाक्षी
अक्ष [adj]
कथम्
कथम् [ind]
एषा
एतद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च । तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca | tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe ||
English Translation
Without her having the eyes of a fawn, I do not attain to felicity to-day, ranging at large by ponds, streams, pools and in forests and woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सरांसि
सरस् [n]
सरितो
सरित् [f]
वापीः
वापी [f]
काननानि
कानन [n]
वनानि
वन [n]
च
च [ind]
तां
तद् [pron]
विना
विना [ind]
मृगशावाक्षीं
मृगशावाक्षी [f]
चरन्
चर् [1. Ā.]
नाद्य
न [ind]
नाद्य
अद्य [ind]
सुखं
सुख [n]
लभे
लभ् [1. P.]
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् । न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥
api tāṃ madviyogācca saukumāryācca bhāminīm | na dūraṃ pīḍayetkāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ ||
English Translation
Forsooth shall Cupid excited by the approach of the autumn, distress her the more on account of my separation and her personal charms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपि
अपि [ind]
तां
तद् [pron]
मद्वियोगाच्
मद् [pron]
मद्वियोगाच्
वियोग [m]
च
च [ind]
सौकुमार्याच्
सौकुमार्य [n]
च
च [ind]
भामिनीम्
भामिनी [f]
न
न [ind]
दूरं
दूर [adj]
पीडयेत्
पीडय् [10. Ā.]
कामः
काम [m]
शरद्गुणनिरन्तरः
शरद् [f]
शरद्गुणनिरन्तरः
गुण [mn]
शरद्गुणनिरन्तरः
निरन्तर [adj]
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः । विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ | vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt ||
English Translation
Thus bewailed that best son of a king like to the bird Sāranga soliciting water from the lord of celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवमादि
एवमादि [adj]
नरश्रेष्ठो
नर [m]
नरश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
विललाप
विलप् [4. P.]
नृपात्मजः
नृप [m]
नृपात्मजः
आत्मज [m]
विहंग
विहंग [m]
इव
इव [ind]
सारङ्गः
सारङ्ग [m]
सलिलं
सलिल [n]
त्रिदशेश्वरात्
त्रिदश [m]
त्रिदशेश्वरात्
ईश्वर [m]
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु । ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu | dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvām̐llakṣmaṇo'grajam ||
English Translation
And the graceful Lakşmaņa, returning from the picturesque mountain-summits where he had sojourned in quest of fruits, beheld his elder brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततश्
ततस् [ind]
रम्येषु
रम्य [adj]
फलार्थी
फल [n]
फलार्थी
अर्थिन् [adj]
गिरिसानुषु
गिरि [m]
गिरिसानुषु
सानु [mn]
ददर्श
दृश् [6. P.]
पर्युपावृत्तो
पर्युपावृत् [1. Ā.]
लक्ष्मीवांल्
लक्ष्मीवत् [adj]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
ऽग्रजम्
अग्रज [m]
तं चिन्तया दुःसहया परीतं; विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी । भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः; समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥
taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ; visaṃjñamekaṃ vijane manasvī | bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ; samīkṣya saumitriruvāca rāmam ||
English Translation
And beholding in that lonely forest his brother, racked with anxious thoughts hard to bear and almost beside himself (with grief) the high-minded Saumitri, prompted by his brother's grief, spoke to him very poorly, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
चिन्तया
चिन्ता [f]
दुःसहया
दुःसह [adj]
परीतं
परी [2. Ā.]
विसंज्ञम्
विसंज्ञ [adj]
एकं
एक [pron]
विजने
विजन [n]
मनस्वी
मनस्विन् [adj]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
विषादात्
विषाद [m]
परितापदीनः
परिताप [m]
परितापदीनः
दीन [adj]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
उवाच
वच् [2. P.]
रामम्
राम [m]
किमार्य कामस्य वशंगतेन; किमात्मपौरुष्यपराभवेन । अयं सदा संहृइयते समाधिः; किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥
kimārya kāmasya vaśaṃgatena; kimātmapauruṣyaparābhavena | ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ; kimatra yogena nivartitena ||
English Translation
O worshipful one, what have you perpetrated by placing yourself under the control of passions and defeating your manliness? Your deep and devout meditation has been purloined by your grief; and it is by religious contemplation that your grief shall be terminated now.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किम्
क [pron]
आर्य
आर्य [m]
कामस्य
काम [m]
वशंगतेन
वशंगत [adj]
किम्
क [pron]
आत्मपौरुष्यपराभवेन
आत्मन् [m]
आत्मपौरुष्यपराभवेन
पौरुष्य [n]
आत्मपौरुष्यपराभवेन
पराभव [m]
अयं
इदम् [pron]
सदा
सदा [ind]
संह्रियते
संहृ [1. Ā.]
समाधिः
समाधि [m]
किम्
क [pron]
अत्र
अत्र [ind]
योगेन
योग [m]
निवर्तितेन
निवर्तय् [10. Ā.]
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं; समाधियोगानुगतं च कालम् । सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व; स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ; samādhiyogānugataṃ ca kālam | sahāyasāmarthyamadīnasattva; svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum ||
English Translation
O brother, after going through the ceremonies of bathing and so forth, and acquiring peace, do you bring all your time under your control by virtue of the concentration of soul; and being of unmitigated strength do you resort to power and help, the key-notes for the accomplishment of your great object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रियाभियोगं
क्रिया [f]
क्रियाभियोगं
अभियोग [m]
मनसः
मनस् [n]
प्रसादं
प्रसाद [m]
समाधियोगानुगतं
समाधि [m]
समाधियोगानुगतं
योग [m]
समाधियोगानुगतं
अनुगम् [1. Ā.]
च
च [ind]
कालम्
काल [m]
सहायसामर्थ्यम्
सहाय [m]
सहायसामर्थ्यम्
सामर्थ्य [n]
अदीनसत्त्व
अदीन [adj]
अदीनसत्त्व
सत्त्व [n]
स्वकर्महेतुं
स्व [adj]
स्वकर्महेतुं
कर्मन् [n]
स्वकर्महेतुं
हेतु [m]
च
च [ind]
कुरुष्व
कृ [2. Ā.]
हेतुम्
हेतु [m]
न जानकी मानववंशनाथ; त्वया सनाथा सुलभा परेण । न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य; न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ॥
na jānakī mānavavaṃśanātha; tvayā sanāthā sulabhā pareṇa | na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya; na dahyate vīravarārha kaścit ||
English Translation
O lord of men, Jānakī, husbanded by you, is not capable of being easily possessed by others. O hero who getting at a flame of fire, does not burn himself?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
जानकी
जानकी [f]
मानववंशनाथ
मानव [m]
मानववंशनाथ
वंश [m]
मानववंशनाथ
नाथ [m]
त्वया
त्वद् [pron]
सनाथा
सनाथ [adj]
सुलभा
सुलभ [adj]
परेण
पर [pron]
न
न [ind]
चाग्निचूडां
च [ind]
चाग्निचूडां
अग्नि [m]
चाग्निचूडां
चूडा [f]
ज्वलिताम्
ज्वल् [1. Ā.]
उपेत्य
उपे [2. Ā.]
न
न [ind]
दह्यते
दह् [2. P.]
वीरवरार्ह
वीर [m]
वीरवरार्ह
वर [adj]
वीरवरार्ह
अर्ह [adj]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं; स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः । हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं; ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥
salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ; svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ | hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ; sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca ||
English Translation
Thereupon Rāma spoke to Lakşmaņa, gifted with royal marks, addressing him with natural and resolute words and saying:—What you had said, is sound, well-meaning, sanctioned by polity and speaks of piety, wealth and forgiveness. It should therefore, without the least doubt, be performed by me. It behoveth me to engage in contemplation about the eternal truth regarding the Deity and in ascetic observances. Oh else O Prince, it is not proper to think of the fruits of a difficult, highly developed and energetic action.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सलक्ष्मणं
स [ind]
सलक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
अप्रधृष्यं
अप्रधृष्य [adj]
स्वभावजं
स्वभाव [m]
स्वभावजं
ज [adj]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उवाच
वच् [2. P.]
रामः
राम [m]
हितं
हित [adj]
च
च [ind]
पथ्यं
पथ्य [adj]
च
च [ind]
नयप्रसक्तं
नय [m]
नयप्रसक्तं
प्रसञ्ज् [1. Ā.]
ससाम
स [ind]
ससाम
सामन् [n]
धर्मार्थसमाहितं
धर्म [mn]
धर्मार्थसमाहितं
अर्थ [mn]
धर्मार्थसमाहितं
समाहित [adj]
च
च [ind]
निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं; क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः । ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य; कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥
niḥsaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ; kriyāviśeṣo hyanuvartitavyaḥ | nanu pravṛttasya durāsadasya; kumārakāryasya phalaṃ na cintyam ||
English Translation
'My dear, there is no doubt that I have to consider the work (ahead), give special attention to follow up. Surely I need to think over this herculian task and its achievement'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निःसंशयं
निःसंशय [adj]
कार्यम्
कार्य [n]
अवेक्षितव्यं
अवेक्ष् [1. P.]
क्रियाविशेषो
क्रिया [f]
क्रियाविशेषो
विशेष [m]
ह्य्
हि [ind]
अनुवर्तितव्यः
अनुवृत् [1. Ā.]
ननु
ननु [ind]
प्रवृत्तस्य
प्रवृत् [1. Ā.]
दुरासदस्य
दुरासद [adj]
कुमारकार्यस्य
कुमार [m]
कुमारकार्यस्य
कार्य [n]
फलं
फल [n]
न
न [ind]
चिन्त्यम्
चिन्तय् [10. Ā.]
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā ||
English Translation
Thereupon thinking of Maithelee, having eyes resembling lotus-petals, Rāma spoke to Laks mana with dried countenance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
पद्मपलाशाक्षीं
पद्म [mn]
पद्मपलाशाक्षीं
पलाश [n]
पद्मपलाशाक्षीं
अक्ष [adj]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
अनुचिन्तयन्
अनुचिन्तय् [10. Ā.]
उवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
आश्वास्य
आश्वासय् [10. Ā.]
पुरुषर्षभः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभः
ऋषभ [m]
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् । निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥
tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām | nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ ||
English Translation
Having satisfied the earth with a profuse discharge of water, produced crops and thus finished his work, the thousand eyed Deity is sitting silent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तर्पयित्वा
तर्पय् [10. Ā.]
सहस्राक्षः
सहस्राक्ष [m]
सलिलेन
सलिल [n]
वसुंधराम्
वसुंधरा [f]
निर्वर्तयित्वा
निर्वर्तय् [10. P.]
सस्यानि
सस्य [mn]
कृतकर्मा
कृतकर्मन् [adj]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः । विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥
snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ | visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja ||
English Translation
O son of a king, the clouds, muttering a long and deep sound and approaching the hills and frees, are calmed having discharged their liquid contents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः
स्निग्ध [adj]
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः
गम्भीर [adj]
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः
निर्घोष [m]
शैलद्रुमपुरोगमाः
शैल [mn]
शैलद्रुमपुरोगमाः
द्रुम [m]
शैलद्रुमपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
विसृज्य
विसृज् [4. Ā.]
सलिलं
सलिल [n]
मेघाः
मेघ [m]
परिश्रान्ता
परिश्रम् [4. P.]
नृपात्मज
नृप [m]
नृपात्मज
आत्मज [m]
नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश । विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥
nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa | vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ ||
English Translation
Having made the ten quarters dark blue, the clouds, resembling blue lotuses, have become calm, like to elephants without temporal juice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलोत्पलदलश्यामः
नीलोत्पल [n]
नीलोत्पलदलश्यामः
दल [mn]
नीलोत्पलदलश्यामः
श्याम [adj]
श्यामीकृत्वा
श्यामीकृ [8. Ā.]
दिशो
दिश् [f]
दश
दशन् [adj]
विमदा
विमद [adj]
इव
इव [ind]
मातंगाः
मातंग [m]
शान्तवेगाः
शम् [1. P.]
शान्तवेगाः
वेग [m]
पयोधराः
पयोधर [m]
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः । चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥
jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ | caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ ||
English Translation
O gentle one, high gales accompanied with rains, big with water and fragrant with Kutaja and Arjuna flowers being driven before hither and thither, have now become silent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जलगर्भा
जल [n]
जलगर्भा
गर्भ [m]
महावेगाः
महत् [adj]
महावेगाः
वेग [m]
कुटजार्जुनगन्धिनः
कुटज [mn]
कुटजार्जुनगन्धिनः
अर्जुन [m]
कुटजार्जुनगन्धिनः
गन्धिन् [adj]
चरित्वा
चर् [1. Ā.]
विरताः
विरम् [1. P.]
सौम्य
सौम्य [adj]
वृष्टिवाताः
वृष्टि [f]
वृष्टिवाताः
वात [m]
समुद्यताः
समुद्यम् [1. P.]
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण । नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa | nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha ||
English Translation
O innocent Laksmana, the sounds of clouds, elephants, peacocks, and fountains, have been all stopped.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घनानां
घन [mn]
वारणानां
वारण [m]
च
च [ind]
मयूराणां
मयूर [m]
च
च [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
नादः
नाद [m]
प्रस्रवणानां
प्रस्रवण [n]
च
च [ind]
प्रशान्तः
प्रशम् [1. P.]
सहसानघ
सहस् [n]
सहसानघ
अनघ [adj]
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः । अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ | anuliptā ivābhānti girayaścandraraśmibhiḥ ||
English Translation
Hills, having variegated summits, being washed by dense clouds and thus free from dirt and impurities, do appear elegant being sprinkled by the rays of the Moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिवृष्टा
अभिवृष् [1. Ā.]
महामेघैर्
महत् [adj]
महामेघैर्
मेघ [m]
निर्मलाश्
निर्मल [adj]
चित्रसानवः
चित्र [adj]
चित्रसानवः
सानु [mn]
अनुलिप्ता
अनुलिप् [6. Ā.]
इवाभान्ति
इव [ind]
इवाभान्ति
आभा [2. P.]
गिरयश्
गिरि [m]
चन्द्ररश्मिभिः
चन्द्र [m]
चन्द्ररश्मिभिः
रश्मि [mf]
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ | navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ ||
English Translation
The rivers in this season of autumn have been gradually showing their banks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दर्शयन्ति
दर्शय् [10. Ā.]
शरन्नद्यः
शरद् [f]
शरन्नद्यः
नदी [f]
पुलिनानि
पुलिन [mn]
शनैः
शनैस् [ind]
शनैः
शनैस् [ind]
नवसंगमसव्रीडा
नव [adj]
नवसंगमसव्रीडा
संगम [m]
नवसंगमसव्रीडा
स [ind]
नवसंगमसव्रीडा
व्रीडा [f]
जघनानीव
जघन [mn]
जघनानीव
इव [ind]
योषितः
योषित् [f]
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः । चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥
prasannasalilāḥ saumya kurarībhirvināditāḥ | cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ ||
English Translation
O you of excellent looks, the ponds in this season) appear exquisitely fine, being filled with Kurara birds and Cakravākas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रसन्नसलिलाः
प्रसद् [1. Ā.]
प्रसन्नसलिलाः
सलिल [n]
सौम्य
सौम्य [adj]
कुररीभिर्
कुररी [f]
विनादिताः
विनादय् [10. P.]
चक्रवाकगणाकीर्णा
चक्रवाक [m]
चक्रवाकगणाकीर्णा
गण [m]
चक्रवाकगणाकीर्णा
आकृ [6. P.]
विभान्ति
विभा [2. P.]
सलिलाशयाः
सलिल [n]
सलिलाशयाः
आशय [m]
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज । उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja | udyogasamayaḥ saumya pārthivānāmupasthitaḥ ||
English Translation
O son of king, this is the time of preparation for inimical kings, desirous of defeating one another.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्योन्यबद्धवैराणां
अन्योन्य [adj]
अन्योन्यबद्धवैराणां
बद्धवैर [adj]
जिगीषूणां
जिगीषु [m]
नृपात्मज
नृप [m]
नृपात्मज
आत्मज [m]
उद्योगसमयः
उद्योग [m]
उद्योगसमयः
समय [m]
सौम्य
सौम्य [adj]
पार्थिवानाम्
पार्थिव [m]
उपस्थितः
उपस्था [1. Ā.]