अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः । आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥
atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ | āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam ||
English Translation
As he was proceeding to Pancavati, Raghu's son saw a huge-bodied vulture of terrible prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
पञ्चवटीं
पञ्चवटी [fn]
गच्छन्न्
गम् [6. Ā.]
अन्तरा
अन्तरा [ind]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
आससाद
आसद् [2. P.]
महाकायं
महत् [adj]
महाकायं
काय [m]
गृध्रं
गृध्र [m]
भीमपराक्रमम्
भीम [adj]
भीमपराक्रमम्
पराक्रम [m]
तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ । मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥
taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanasthaṃ rāmalakṣmaṇau | menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti ||
English Translation
And seeing him in the forest, the exalted Rāma and Lakşmaņa, as they were conversing with each other, knowing the bird to be (in reality) a Raksasa, asked him, saying, Who are you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तौ
तद् [pron]
महाभागौ
महाभाग [adj]
वनस्थं
वन [n]
वनस्थं
स्थ [adj]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
मेनाते
मन् [8. P.]
राक्षसं
राक्षस [m]
पक्षिं
पक्षि [m]
ब्रुवाणौ
ब्रू [2. Ā.]
को
क [pron]
भवान्
भवत् [adj]
इति
इति [ind]
स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव । उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥
sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva | uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ ||
English Translation
There-upon, in soft and sweet words, he, pleasing them, said, My child, know me for a friend of your father.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तौ
तद् [pron]
मधुरया
मधुर [adj]
वाचा
वाच् [f]
सौम्यया
सौम्य [adj]
प्रीणयन्न्
प्रीणय् [10. Ā.]
इव
इव [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
वत्स
वत्स [m]
मां
मद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
वयस्यं
वयस्य [m]
पितुर्
पितृ [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः । स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥
sa taṃ pitṛsakhaṃ buddhvā pūjayāmāsa rāghavaḥ | sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca ||
English Translation
Knowing him to be a friend of his sire, Rāghava paid him homage, and enquired for his name and lineage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
पितृसखं
पितृ [m]
पितृसखं
सख [m]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
पूजयामास
पूजय् [10. Ā.]
राघवः
राघव [m]
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
कुलम्
कुल [n]
अव्यग्रम्
अव्यग्र [adj]
अथ
अथ [ind]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
नाम
नामन् [n]
च
च [ind]
रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च । आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā kulamātmānameva ca | ācacakṣe dvijastasmai sarvabhūtasamudbhavam ||
English Translation
Hearing Rama's words, he mentioned his own lineage, and related the origin of all beings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कुलम्
कुल [n]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
आचचक्षे
आचक्ष् [1. P.]
द्विजस्
द्विज [m]
तस्मै
तद् [pron]
सर्वभूतसमुद्भवम्
सर्व [pron]
सर्वभूतसमुद्भवम्
भूत [mn]
सर्वभूतसमुद्भवम्
समुद्भव [m]
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् । तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥
pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan | tānme nigadataḥ sarvānāditaḥ śṛṇu rāghava ||
English Translation
O mighty-armed one, I shall describe (to you) from the very beginning the (history of) those that were Prajāpatis in days of yore.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वकाले
पूर्व [pron]
पूर्वकाले
काल [m]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
ये
यद् [pron]
प्रजापतयो
प्रजापति [m]
ऽभवन्
भू [1. Ā.]
तान्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
निगदतः
निगद् [1. Ā.]
सर्वान्
सर्व [pron]
आदितः
आदितस् [ind]
शृणु
श्रु [4. P.]
राघव
राघव [m]
कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् । शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥
kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikṛtastadanantaram | śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्दमः
कर्दम [mn]
प्रथमस्
प्रथम [adj]
तेषां
तद् [pron]
विकृतस्
विकृत [m]
तदनन्तरम्
तद् [pron]
तदनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
शेषश्
शेष [mn]
च
च [ind]
संश्रयश्
संश्रय [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
बहुपुत्रश्
बहुपुत्र [m]
च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः । पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥
sthāṇurmarīciratriśca kratuścaiva mahābalaḥ | pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pulahastathā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थाणुर्
स्थाणु [m]
मरीचिर्
मरीचि [m]
अत्रिश्
अत्रि [m]
च
च [ind]
क्रतुश्
क्रतु [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
पुलस्त्यश्
पुलस्त्य [m]
चाङ्गिराश्
च [ind]
चाङ्गिराश्
अङ्गिरस् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
प्रचेताः
प्रचेतस् [m]
पुलहस्
पुलह [m]
तथा
तथा [ind]
दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव । कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥
dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava | kaśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षो
दक्ष [m]
विवस्वान्
विवस्वन्त् [m]
अपरो
अपर [pron]
ऽरिष्टनेमिश्
अरिष्टनेमि [m]
च
च [ind]
राघव
राघव [m]
कश्यपश्
कश्यप [m]
च
च [ind]
महातेजास्
महत् [adj]
महातेजास्
तेजस् [n]
तेषाम्
तद् [pron]
आसीच्
अस् [2. P.]
च
च [ind]
पश्चिमः
पश्चिम [adj]
प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति नः श्रुतम् । षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥
prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti naḥ śrutam | ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ ||
English Translation
The Prajāpati Dakşa, it has been heard by us, O Rāma, had sixty famous and illustrious daughters.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रजापतेस्
प्रजापति [m]
तु
तु [ind]
दक्षस्य
दक्ष [m]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
नः
मद् [pron]
श्रुतम्
श्रु [4. P.]
षष्टिर्
षष्टि [f]
दुहितरो
दुहितृ [f]
राम
राम [m]
यशस्विन्यो
यशस्विन् [adj]
महायशः
महत् [adj]
महायशः
यशस् [n]
कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः । अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥
kaśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ | aditiṃ ca ditiṃ caiva danūmapi ca kālakām ||
English Translation
Of these Kaśyapa wed eight, with elegant waists; Aditi, Diti, Danu, Kālikā, Tamră, Krodhavāśa, Manu and Analā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कश्यपः
कश्यप [m]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
तासाम्
तद् [pron]
अष्टौ
अष्टन् [adj]
सुमध्यमाः
सुमध्यमा [f]
अदितिं
अदिति [f]
च
च [ind]
दितिं
दिति [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
दनुम्
दनु [f]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
कालकाम्
कालका [f]
ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि । तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥
tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi | tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punarabravīt ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्रां
ताम्रा [f]
क्रोधवशां
क्रोधवशा [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
मनुं
मनु [f]
चाप्य्
च [ind]
चाप्य्
अपि [ind]
अनलाम्
अनला [f]
अपि
अपि [ind]
तास्
तद् [pron]
तु
तु [ind]
कन्यास्
कन्या [f]
ततः
ततस् [ind]
प्रीतः
प्री [9. Ā.]
कश्यपः
कश्यप [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन्वै जनयिष्यथ मत्समान् । अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥
putrāṃstrailokyabhartṝnvai janayiṣyatha matsamān | aditistanmanā rāma ditiśca danureva ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रांस्
पुत्र [m]
त्रैलोक्यभर्तॄन्
त्रैलोक्य [n]
त्रैलोक्यभर्तॄन्
भर्तृ [m]
वै
वै [ind]
जनयिष्यथ
जनय् [10. Ā.]
मत्समान्
मद् [pron]
मत्समान्
सम [pron]
अदितिस्
अदिति [f]
तन्मना
तन्मनस् [adj]
राम
राम [m]
दितिश्
दिति [f]
च
च [ind]
दनुर्
दनु [f]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् । अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम ॥
kālakā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan | adityāṃ jajñire devāstrayastriṃśadariṃdama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालका
कालका [f]
च
च [ind]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
शेषास्
शेष [adj]
त्व्
तु [ind]
अमनसो
अमनस् [adj]
ऽभवन्
भू [1. Ā.]
अदित्यां
अदिति [f]
जज्ञिरे
जन् [4. P.]
देवास्
देव [m]
त्रयस्त्रिंशद्
त्रयस्त्रिंशत् [f]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप । दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa | ditistvajanayatputrāndaityāṃstāta yaśasvinaḥ ||
English Translation
O dear Rama, Diti bore glorious sons called Daityas and this earth with all the forests and seas belonged to them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आदित्या
आदित्य [m]
वसवो
वसु [mn]
रुद्रा
रुद्र [m]
अश्विनौ
अश्विन् [m]
च
च [ind]
परंतप
परंतप [adj]
दितिस्
दिति [f]
त्व्
तु [ind]
अजनयत्
जनय् [10. Ā.]
पुत्रान्
पुत्र [m]
दैत्यांस्
दैत्य [m]
तात
तात [m]
यशस्विनः
यशस्विन् [adj]
तेषामियं वसुमती पुरासीत्सवनार्णवा । दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम ॥
teṣāmiyaṃ vasumatī purāsītsavanārṇavā | danustvajanayatputramaśvagrīvamariṃdama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषाम्
तद् [pron]
इयं
इदम् [pron]
वसुमती
वसुमती [f]
पुरासीत्
पुरा [ind]
पुरासीत्
अस् [2. P.]
सवनार्णवा
स [ind]
सवनार्णवा
वन [n]
सवनार्णवा
अर्णव [mn]
दनुस्
दनु [f]
त्व्
तु [ind]
अजनयत्
जनय् [10. Ā.]
पुत्रम्
पुत्र [m]
अश्वग्रीवम्
अश्वग्रीव [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत । क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥
narakaṃ kālakaṃ caiva kālakāpi vyajāyata | krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm ||
English Translation
To Tamra were born, Krounchi, Bhasi, Syeni, Dhrutharashtri and Suki. Altogether they were five beautiful young maids famous in the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नरकं
नरक [m]
कालकं
कालक [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
कालकापि
कालका [f]
कालकापि
अपि [ind]
व्यजायत
विजन् [4. P.]
क्रौञ्चीं
क्रौञ्ची [f]
भासीं
भासी [f]
तथा
तथा [ind]
श्येनीं
श्येनी [f]
धृतराष्ट्रीं
धृतराष्ट्री [f]
तथा
तथा [ind]
शुकीम्
शुकी [f]
ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः । उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत ॥
tāmrāpi suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ | ulūkāñjanayatkrauñcī bhāsī bhāsānvyajāyata ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्रापि
ताम्रा [f]
ताम्रापि
अपि [ind]
सुषुवे
सू [1. Ā.]
कन्याः
कन्या [f]
पञ्चैता
पञ्चन् [adj]
पञ्चैता
एतद् [pron]
लोकविश्रुताः
लोक [m]
लोकविश्रुताः
विश्रु [5. Ā.]
उलूकाञ्
उलूक [m]
जनयत्
जनय् [10. Ā.]
क्रौञ्ची
क्रौञ्ची [f]
भासी
भासी [f]
भासान्
भास [m]
व्यजायत
विजन् [4. P.]
श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः । धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥
śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ | dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ ||
English Translation
Krounchi gave birth to owls, Bhasi to Bhasa birds, Synei to bright hawks and vultures, Dhrutharashtri to swans and chakravakas with sweet notes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्येनी
श्येनी [f]
श्येनांश्
श्येन [m]
च
च [ind]
गृध्रांश्
गृध्र [m]
च
च [ind]
व्यजायत
विजन् [4. P.]
सुतेजसः
सु [ind]
सुतेजसः
तेजस् [n]
धृतराष्ट्री
धृतराष्ट्री [f]
तु
तु [ind]
हंसांश्
हंस [m]
च
च [ind]
कलहंसांश्
कलहंस [m]
च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी । शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥
cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī | śukī natāṃ vijajñe tu natāyā vinatā sutā ||
English Translation
Dhrutharashtri, a female bird of great lustre gave birth to chakravakas too. Suki gave birth to Nata and from Nata, Vinata was born. Be blessed, O Rama
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चक्रवाकांश्
चक्रवाक [m]
च
च [ind]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
विजज्ञे
विजन् [4. P.]
सापि
तद् [pron]
सापि
अपि [ind]
भामिनी
भामिनी [f]
शुकी
शुकी [f]
नतां
नता [f]
विजज्ञे
विजन् [4. P.]
तु
तु [ind]
नताया
नता [f]
विनता
विनता [f]
सुता
सुता [f]
दशक्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः । मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥
daśakrodhavaśā rāma vijajñe'pyātmasaṃbhavāḥ | mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi ||
English Translation
And Krodhavasā, O Rāma, brought forth ten daughters viz., Mrgi, Mrgamanda, Hari, Bhadramadā, Mātangi, Śårdūlī, Śvetā, Surabhi crowned with every (auspicious mark), Surasā and Kadrukā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दश
दशन् [adj]
क्रोधवशा
क्रोधवशा [f]
राम
राम [m]
विजज्ञे
विजन् [4. P.]
ऽप्य्
अपि [ind]
आत्मसम्भवाः
आत्मसम्भवा [f]
मृगीं
मृगी [f]
च
च [ind]
मृगमन्दां
मृगमन्दा [f]
च
च [ind]
हरीं
हरी [f]
भद्रमदाम्
भद्रमदा [f]
अपि
अपि [ind]
मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा । सर्वलक्षणसंपन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥
mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhīṃ tathā | sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ kadrukāmapi ||
English Translation
And Krodhavasā, O Rāma, brought forth ten daughters viz., Mrgi, Mrgamanda, Hari, Bhadramadā, Mātangi, Śårdūlī, Śvetā, Surabhi crowned with every (auspicious mark), Surasā and Kadrukā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातंगीम्
मातंगी [f]
अथ
अथ [ind]
शार्दूलीं
शार्दूली [f]
श्वेतां
श्वेता [f]
च
च [ind]
सुरभीं
सुरभि [f]
तथा
तथा [ind]
सर्वलक्षणसम्पन्नां
सर्व [pron]
सर्वलक्षणसम्पन्नां
लक्षण [n]
सर्वलक्षणसम्पन्नां
सम्पद् [4. P.]
सुरसां
सुरसा [f]
कद्रुकाम्
कद्रुका [f]
अपि
अपि [ind]
अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम । ऋष्काश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥
apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama | ṛṣkāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarāstathā ||
English Translation
You foremost of the best of men, Mrgi's sons were all the deer, and those of Mſgamandã were bears, Srmaras and Camaras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपत्यं
अपत्य [n]
तु
तु [ind]
मृगाः
मृग [m]
सर्वे
सर्व [pron]
मृग्या
मृगी [f]
नरवरोत्तम
नर [m]
नरवरोत्तम
वर [adj]
नरवरोत्तम
उत्तम [adj]
ऋक्षाश्
ऋक्ष [m]
च
च [ind]
मृगमन्दायाः
मृगमन्दा [f]
सृमराश्
सृमर [m]
चमरास्
चमर [m]
तथा
तथा [ind]
ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् । तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥
tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām | tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ ||
English Translation
And Bhadramadā bore one daughter, Irāvati. And Irāvati's son is the mighty elephant; who is the lord of the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
त्व्
तु [ind]
इरावतीं
इरावती [f]
नाम
नाम [ind]
जज्ञे
जन् [4. P.]
भद्रमदा
भद्रमदा [f]
सुताम्
सुता [f]
तस्यास्
तद् [pron]
त्व्
तु [ind]
ऐरावतः
ऐरावत [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
लोकनाथो
लोक [m]
लोकनाथो
नाथ [m]
महागजः
महत् [adj]
महागजः
गज [m]
हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः । गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान् ॥
haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tapasvinaḥ | golāṅgūlāṃśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayatsutān ||
English Translation
And Hari's sons are lions and the nimble monkeys. And Śārdúlí brought forth as her sons, Golāngūlas, and tigers; and the offspring of Matangi were mad elephants, O best of men. And Śvetā, O Kākutstha, gave birth to the elephants of the cardinal points.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हर्याश्
हरी [f]
च
च [ind]
हरयो
हरि [m]
ऽपत्यं
अपत्य [n]
वानराश्
वानर [m]
च
च [ind]
तपस्विनः
तपस्विन् [m]
गोलाङ्गूलांश्
गोलाङ्गूल [m]
च
च [ind]
शार्दूली
शार्दूली [f]
व्याघ्रांश्
व्याघ्र [m]
चाजनयत्
च [ind]
चाजनयत्
जनय् [10. Ā.]
सुतान्
सुत [m]
मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ । दिशागजं तु श्वेताक्षं श्वेता व्यजनयत्सुतम् ॥
mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha | diśāgajaṃ tu śvetākṣaṃ śvetā vyajanayatsutam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातंग्यास्
मातंगी [f]
त्व्
तु [ind]
अथ
अथ [ind]
मातंगा
मातंग [m]
अपत्यं
अपत्य [n]
मनुजर्षभ
मनुज [m]
मनुजर्षभ
ऋषभ [m]
दिशागजं
दिशागज [m]
तु
तु [ind]
श्वेताक्षं
श्वेत [adj]
श्वेताक्षं
अक्ष [n]
श्वेता
श्वेता [f]
व्यजनयत्
विजनय् [10. Ā.]
सुतम्
सुत [m]
ततो दुहितरौ राम सुरभिर्देव्यजायत । रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥
tato duhitarau rāma surabhirdevyajāyata | rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm ||
English Translation
O Rāma, then, Surabhi gave birth to two daughters-the famous Rohini, and Gandharvi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
दुहितरौ
दुहितृ [f]
राम
राम [m]
सुरभिर्
सुरभि [f]
देव्य्
देवी [f]
अजायत
जन् [4. P.]
रोहिणीं
रोहिणी [f]
नाम
नाम [ind]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
गन्धर्वीं
गन्धर्वी [f]
च
च [ind]
यशस्विनीम्
यशस्विन् [adj]
रोहिण्यजनयद्गा वै गन्धर्वी वाजिनः सुतान् । सुरसाजनयन्नागान्राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥
rohiṇyajanayadgā vai gandharvī vājinaḥ sutān | surasājanayannāgānrāma kadrūśca pannagān ||
English Translation
Rohini produced kine, and the sons of Gandharvī are horses. And Surasā, O Rāma, gave birth to Nāgas, and Kadru to Pannagas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रोहिण्य्
रोहिणी [f]
अजनयद्
जनय् [10. Ā.]
गा
गो [mf]
वै
वै [ind]
गन्धर्वी
गन्धर्वी [f]
वाजिनः
वाजिन् [m]
सुतान्
सुत [m]
सुरसाजनयन्
सुरसा [f]
सुरसाजनयन्
जनय् [10. Ā.]
नागान्
नाग [m]
राम
राम [m]
कद्रूश्
कद्रु [f]
च
च [ind]
पन्नगान्
पन्नग [mn]
मनुर्मनुष्याञ्जनयत्कश्यपस्य महात्मनः । ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥
manurmanuṣyāñjanayatkaśyapasya mahātmanaḥ | brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃśca manujarṣabha ||
English Translation
Kāśyapa's other wife Manu begot mankind-Brahmanas, Ksatriyas, Vaisyas, and Sudras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनुर्
मनु [f]
मनुष्याञ्
मनुष्य [m]
जनयत्
जनय् [10. Ā.]
कश्यपस्य
कश्यप [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
क्षत्रियान्
क्षत्रिय [m]
वैश्याञ्
वैश्य [m]
शूद्रांश्
शूद्र [m]
च
च [ind]
मनुजर्षभ
मनुज [m]
मनुजर्षभ
ऋषभ [m]
मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा । ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥
mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāstathā | ūrubhyāṃ jajñire vaiśyāḥ padbhyāṃ śūdrā iti śrutiḥ ||
English Translation
From the mouth, it is known sprang Brahmanas, from the breast, Ksatriya, from the thighs, Vaisyas, and from the feet, Sudras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुखतो
मुख [n]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
जाता
जन् [4. P.]
उरसः
उरस् [n]
क्षत्रियास्
क्षत्रिय [m]
तथा
तथा [ind]
ऊरुभ्यां
ऊरु [mf]
जज्ञिरे
जन् [4. P.]
वैश्याः
वैश्य [m]
पद्भ्यां
पद् [m]
शूद्रा
शूद्र [m]
इति
इति [ind]
श्रुतिः
श्रुति [f]
सर्वान्पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत । विनता च शुकी पौत्री कद्रूश्च सुरसा स्वसा ॥
sarvānpuṇyaphalānvṛkṣānanalāpi vyajāyata | vinatā ca śukī pautrī kadrūśca surasā svasā ||
English Translation
And Anală produced all trees bearing sacred fruits. Vinatā (was) Śuki' grand-daughter, and Kadru, Surasā's aunt.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वान्
सर्व [pron]
पुण्यफलान्
पुण्य [adj]
पुण्यफलान्
फल [n]
वृक्षान्
वृक्ष [m]
अनलापि
अनला [f]
अनलापि
अपि [ind]
व्यजायत
विजन् [4. P.]
विनता
विनता [f]
च
च [ind]
शुकी
शुकी [f]
पौत्री
पौत्री [f]
कद्रूश्
कद्रु [f]
च
च [ind]
सुरसा
सुरसा [f]
स्वसा
स्वसृ [f]
कद्रूर्नागसहस्क्रं तु विजज्ञे धरणीधरम् । द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥
kadrūrnāgasahaskraṃ tu vijajñe dharaṇīdharam | dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca ||
English Translation
And Kadru gave birth to a thousand Nāgas with the holder of the Earth. And Vinatā brought forth two sons-Garuda and Aruna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कद्रूर्
कद्रु [f]
नागं
नाग [m]
सहस्रास्यं
सहस्रास्य [m]
तु
तु [ind]
विजज्ञे
विजन् [4. P.]
धरणीधरम्
धरणी [f]
धरणीधरम्
धर [adj]
द्वौ
द्वि [nr]
पुत्रौ
पुत्र [m]
विनतायास्
विनता [f]
तु
तु [ind]
गरुडो
गरुड [m]
ऽरुण
अरुण [mn]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
तस्माज्जातोऽहमरुणात्संपातिश्च ममाग्रजः । जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम ॥
tasmājjāto'hamaruṇātsaṃpātiśca mamāgrajaḥ | jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramariṃdama ||
English Translation
An from Aruņa sprang myself and my elder brother Sampāti subduer of enemies, know me for Jatayu, the son of Syeni.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माज्
तद् [pron]
जातो
जन् [4. P.]
ऽहम्
मद् [pron]
अरुणात्
अरुण [mn]
सम्पातिश्
सम्पाति [m]
च
च [ind]
ममाग्रजः
मद् [pron]
ममाग्रजः
अग्रज [m]
जटायुर्
जटायुस् [m]
इति
इति [ind]
मां
मद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
श्येनीपुत्रम्
श्येनी [f]
श्येनीपुत्रम्
पुत्र [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि । सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥
so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi | sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe ||
English Translation
If you will, I shall become your help during your abode (in the woods). And, O child, I shall protect Sītā when you shall go out along with Laksimana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
वाससहायस्
वास [m]
वाससहायस्
सहाय [m]
ते
त्वद् [pron]
भविष्यामि
भू [1. Ā.]
यदीच्छसि
यदि [ind]
यदीच्छसि
इष् [1. P.]
सीतां
सीता [f]
च
च [ind]
तात
तात [m]
रक्षिष्ये
रक्ष् [4. P.]
त्वयि
त्वद् [pron]
याते
या [2. Ā.]
सलक्ष्मणे
स [ind]
सलक्ष्मणे
लक्ष्मण [m]
जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो; मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् । पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवा;ञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः ॥
jaṭāyuṣaṃ tu pratipūjya rāghavo; mudā pariṣvajya ca saṃnato'bhavat | piturhi śuśrāva sakhitvamātmavā;ñjaṭāyuṣā saṃkathitaṃ punaḥ punaḥ ||
English Translation
There Rāghava paying homage to Jațāyu, and embracing him jcyfully, bent low; and that selfpossessed one listened to the story of Jațāyu's friendship with his father, as related by him repeatedly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटायुषं
जटायुष [m]
तु
तु [ind]
प्रतिपूज्य
प्रतिपूजय् [10. Ā.]
राघवो
राघव [m]
मुदा
मुद् [f]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
च
च [ind]
संनतो
संनम् [1. Ā.]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
पितुर्
पितृ [m]
हि
हि [ind]
शुश्राव
श्रु [4. P.]
सखित्वम्
सखित्व [n]
आत्मवाञ्
आत्मवत् [adj]
जटायुषा
जटायुस् [m]
संकथितं
संकथय् [10. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं; सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा । जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो; रिपून्दिधक्षञ्शलभानिवानलः ॥
sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ; sahaiva tenātibalena pakṣiṇā | jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo; ripūndidhakṣañśalabhānivānalaḥ ||
English Translation
Then consigning to that bird of exceeding strength, Mithila's daughter, Sita, Rama accompanied by Lakşmana went to Pañcavatī, destroying his foes and protecting the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
सीतां
सीता [f]
परिदाय
परिदा [1. P.]
मैथिलीं
मैथिली [f]
सहैव
सह [ind]
सहैव
एव [ind]
तेनातिबलेन
तद् [pron]
तेनातिबलेन
अति [ind]
तेनातिबलेन
बल [mn]
पक्षिणा
पक्षिन् [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
तां
तद् [pron]
पञ्चवटीं
पञ्चवटी [fn]
सलक्ष्मणो
स [ind]
सलक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
रिपून्
रिपु [m]
दिधक्षञ्
दिधक्ष् [Desid. Ā.]
शलभान्
शलभ [m]
इवानलः
इव [ind]
इवानलः
अनल [m]