ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् । गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥
tataḥ śāsanamājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam | gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam ||
English Translation
Lakshmana having understood the very auspicious and welcome order (of Rama) immediately proceeded to the house of Suyajna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शासनम्
शासन [n]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
भ्रातुः
भ्रातृ [m]
शुभतरं
शुभतर [adj]
प्रियम्
प्रिय [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
प्रविवेशाशु
प्रविश् [4. P.]
प्रविवेशाशु
आशु [ind]
सुयज्ञस्य
सुयज्ञ [m]
निवेशनम्
निवेशन [n]
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् । सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥
taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt | sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ ||
English Translation
Lakshmana paid homage to him who was in the firesanctuary, and said O friend, come and see the palace of Rama who is the accomplisher of all difficult tasks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
विप्रम्
विप्र [m]
अग्न्यगारस्थं
अग्नि [m]
अग्न्यगारस्थं
अगार [mn]
अग्न्यगारस्थं
स्थ [adj]
वन्दित्वा
वन्द् [1. P.]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सखे
सखि [m]
ऽभ्यागच्छ
अभ्यागम् [1. P.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
वेश्म
वेश्मन् [n]
दुष्करकारिणः
दुष्कर [adj]
दुष्करकारिणः
कारिन् [adj]
ततः संध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह । जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥
tataḥ saṃdhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha | juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam ||
English Translation
After performing the twilight prayers, Suyajna along with Lakshmana went straight away and entered the beautiful and prosperous palace of Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
संध्याम्
संध्या [f]
उपास्याशु
उपास् [4. P.]
उपास्याशु
आशु [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सह
सह [ind]
जुष्टं
जुष् [6. Ā.]
तत्
तद् [pron]
प्राविशल्
प्रविश् [4. P.]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
रम्यं
रम्य [adj]
रामनिवेशनम्
राम [m]
रामनिवेशनम्
निवेशन [n]
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह । सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥
tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha | suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam ||
English Translation
On the arrival of sage Suyajna wellversed in the Vedas, both Rama and Sita offered obeisance to him as to firegod and circumambulated him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आगतं
आगम् [6. P.]
वेदविदं
वेद [m]
वेदविदं
विद् [adj]
प्राञ्जलिः
प्राञ्जलि [adj]
सीतया
सीता [f]
सह
सह [ind]
सुयज्ञम्
सुयज्ञ [m]
अभिचक्राम
अभिक्रम् [1. Ā.]
राघवो
राघव [m]
ऽग्निम्
अग्नि [m]
इवार्चितम्
इव [ind]
इवार्चितम्
अर्चय् [10. Ā.]
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः । सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥
jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ | sahema sūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi ||
English Translation
Rama, scion of the Kakutstha dynasty, worshipped Suyajna with a collection of golden ornaments such as earrings, anklets, armlets, bracelets and many other ornaments of precious stones. Then urged by Sita, Rama said to him:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातरूपमयैर्
जातरूप [n]
जातरूपमयैर्
मय [adj]
मुख्यैर्
मुख्य [adj]
अङ्गदैः
अङ्गद [n]
कुण्डलैः
कुण्डल [n]
शुभैः
शुभ [adj]
सहेमसूत्रैर्
स [ind]
सहेमसूत्रैर्
हेमन् [n]
सहेमसूत्रैर्
सूत्र [n]
मणिभिः
मणि [m]
केयूरैर्
केयूर [m]
वलयैर्
वलय [mn]
अपि
अपि [ind]
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् । सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat | suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ ||
English Translation
Rama, scion of the Kakutstha dynasty, worshipped Suyajna with a collection of golden ornaments such as earrings, anklets, armlets, bracelets and many other ornaments of precious stones. Then urged by Sita, Rama said to him:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्यैश्
अन्य [pron]
च
च [ind]
रत्नैर्
रत्न [mn]
बहुभिः
बहु [adj]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
प्रत्यपूजयत्
प्रतिपूजय् [10. Ā.]
सुयज्ञं
सुयज्ञ [m]
स
तद् [pron]
तदोवाच
तदा [ind]
तदोवाच
वच् [2. P.]
रामः
राम [m]
सीताप्रचोदितः
सीता [f]
सीताप्रचोदितः
प्रचोदय् [10. P.]
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय । रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे ॥
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya | raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe ||
English Translation
O handsome friend now Sita intends to give away to your wife her necklace, her golden chain and girdle. Could you accept them?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हारं
हार [mn]
च
च [ind]
हेमसूत्रं
हेमसूत्र [n]
च
च [ind]
भार्यायै
भार्या [f]
सौम्य
सौम्य [adj]
हारय
हारय् [10. Ā.]
रशनां
रशना [f]
चाधुना
च [ind]
चाधुना
अधुना [ind]
सीता
सीता [f]
दातुम्
दा [1. Ā.]
इच्छति
इष् [1. P.]
ते
त्वद् [pron]
सखे
सखि [m]
पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् । तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥
paryaṅkamagryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam | tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi ||
English Translation
Sita also wishes to give away a couch with an exquisite cover, encrusted with a variety of precious stones.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पर्यङ्कम्
पर्यङ्क [m]
अग्र्यास्तरणं
अग्र्य [adj]
अग्र्यास्तरणं
आस्तरण [fn]
नानारत्नविभूषितम्
नाना [ind]
नानारत्नविभूषितम्
रत्न [mn]
नानारत्नविभूषितम्
विभूषय् [10. P.]
तम्
तद् [pron]
अपीच्छति
अपि [ind]
अपीच्छति
इष् [1. P.]
वैदेही
वैदेही [f]
प्रतिष्ठापयितुं
प्रतिष्ठापय् [10. Ā.]
त्वयि
त्वद् [pron]
नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम । तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव ॥
nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama | taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava ||
English Translation
I am gifting you, O best among brahmins a thousand elephants including Satrunjaya an elephant my maternal uncle had given me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नागः
नाग [m]
शत्रुंजयो
शत्रुंजय [m]
नाम
नाम [ind]
मातुलो
मातुल [m]
यं
यद् [pron]
ददौ
दा [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
तं
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
गजसहस्रेण
गज [m]
गजसहस्रेण
सहस्र [mn]
ददामि
दा [1. Ā.]
द्विजपुंगव
द्विज [m]
द्विजपुंगव
पुंगव [m]
इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् । रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥
ityuktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat | rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ ||
English Translation
Thus addressed by Rama, Suyajna accepted the gifts and conferred auspicious blessings on Rama, Lakshmana and Sita.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
रामेण
राम [m]
सुयज्ञः
सुयज्ञ [m]
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
तत्
तद् [pron]
रामलक्ष्मणसीतानां
राम [m]
रामलक्ष्मणसीतानां
लक्ष्मण [m]
रामलक्ष्मणसीतानां
सीता [f]
प्रयुयोजाशिषः
प्रयुज् [7. Ā.]
प्रयुयोजाशिषः
आशिस् [f]
शिवाः
शिव [adj]
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः । सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥
atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ | saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram ||
English Translation
Sweettongued Rama calmly said to his brother (Lakshmana) like Brahma addressing Indra:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
भ्रातरम्
भ्रातृ [m]
अव्यग्रं
अव्यग्र [adj]
प्रियं
प्रिय [adj]
रामः
राम [m]
प्रियंवदः
प्रियंवद [adj]
सौमित्रिं
सौमित्रि [m]
तम्
तद् [pron]
उवाचेदं
वच् [2. P.]
उवाचेदं
इदम् [pron]
ब्रह्मेव
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मेव
इव [ind]
त्रिदशेश्वरम्
त्रिदशेश्वर [m]
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ । अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau | arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyamivāmbubhiḥ ||
English Translation
O Lakshmana invite Agastya and Kausika, the two celebrated brahmins, and bestow on them with reverence plenty of precious gems like showers of rain on standing crops.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अगस्त्यं
अगस्त्य [mn]
कौशिकं
कौशिक [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
ब्राह्मणोत्तमौ
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणोत्तमौ
उत्तम [adj]
अर्चयाहूय
अर्चय् [10. Ā.]
अर्चयाहूय
आह्वा [4. Ā.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
रत्नैः
रत्न [mn]
सस्यम्
सस्य [mn]
इवाम्बुभिः
इव [ind]
इवाम्बुभिः
अम्बु [n]
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति । आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥
kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati | ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit ||
English Translation
O Lakshmana, give away chariots, maidservants, silk clothes to learned brahmins of Taittiriya branch and wellversed in the Vedas, to agreeable and faithful brahmins attending on Kausalya with their blessings till they are fully satisfied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौसल्यां
कौसल्या [f]
च
च [ind]
य
यद् [pron]
आशीर्भिर्
आशिस् [f]
भक्तः
भक्त [m]
पर्युपतिष्ठति
पर्युपस्था [1. P.]
आचार्यस्
आचार्य [m]
तैत्तिरीयाणाम्
तैत्तिरीय [m]
अभिरूपश्
अभिरूप [adj]
च
च [ind]
वेदवित्
वेद [m]
वेदवित्
विद् [adj]
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे संप्रदापय । कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः ॥
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre saṃpradāpaya | kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ ||
English Translation
O Lakshmana, give away chariots, maidservants, silk clothes to learned brahmins of Taittiriya branch and wellversed in the Vedas, to agreeable and faithful brahmins attending on Kausalya with their blessings till they are fully satisfied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
यानं
यान [n]
च
च [ind]
दासीश्
दासी [f]
च
च [ind]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
संप्रदापय
संप्रदापय् [10. P.]
कौशेयानि
कौशेय [adj]
च
च [ind]
वस्त्राणि
वस्त्र [mn]
यावत्
यावत् [ind]
तुष्यति
तुष् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
द्विजः
द्विज [m]
सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः । तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥
sūtaścitrarathaścāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ | toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā ||
English Translation
Noble counsellor (of our father) and charioteer Chitraratha has been in our service for many years. Gratify him with invaluable jewels, clothes, wealth, with young female calves and a thousand cows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सूतश्
सूत [m]
चित्ररथश्
चित्ररथ [m]
चार्यः
च [ind]
चार्यः
आर्य [adj]
सचिवः
सचिव [m]
सुचिरोषितः
सु [ind]
सुचिरोषितः
चिर [adj]
सुचिरोषितः
वस् [2. P.]
तोषयैनं
तोषय् [10. Ā.]
तोषयैनं
एनद् [pron]
महार्हैश्
महार्ह [adj]
च
च [ind]
रत्नैर्
रत्न [mn]
वस्त्रैर्
वस्त्र [mn]
धनैस्
धन [n]
तथा
तथा [ind]
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा । व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ॥
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃstathā | vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शालिवाहसहस्रं
शालिवाह [m]
शालिवाहसहस्रं
सहस्र [mn]
च
च [ind]
द्वे
द्वि [nr]
शते
शत [mn]
भद्रकांस्
भद्रक [m]
तथा
तथा [ind]
व्यञ्जनार्थं
व्यञ्जन [n]
व्यञ्जनार्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
गोसहस्रम्
गो [mf]
गोसहस्रम्
सहस्र [mn]
उपाकुरु
उपाकृ [8. Ā.]
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम् । यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा ॥
tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam | yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmadadāddhanado yathā ||
English Translation
Thereupon Lakshmana, a tiger among men, personally distributed like Kubera, gifts of riches to all those Indras among brahmins (best of brahmins) in accordance with the instructions of Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
पुरुषव्याघ्रस्
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रस्
व्याघ्र [m]
तद्
तद् [pron]
धनं
धन [n]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
यथोक्तं
यथा [ind]
यथोक्तं
वच् [2. P.]
ब्राह्मणेन्द्राणाम्
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणेन्द्राणाम्
इन्द्र [m]
अददाद्
दा [1. Ā.]
धनदो
धनद [m]
यथा
यथा [ind]
अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः । संप्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः ॥
athābravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ | saṃpradāya bahu dravyamekaikasyopajīvinaḥ ||
English Translation
Rama then bestowed abundant wealth on each of the dependents as they stood with their throats choked with tears, saying:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीद्
अथ [ind]
अथाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
बाष्पकलांस्
बाष्प [mn]
बाष्पकलांस्
कल [adj]
तिष्ठतश्
स्था [1. Ā.]
चोपजीविनः
च [ind]
चोपजीविनः
उपजीविन् [adj]
सम्प्रदाय
सम्प्रदा [3. P.]
बहु
बहु [adj]
द्रव्यम्
द्रव्य [n]
एकैकस्योपजीविनः
एकैक [adj]
एकैकस्योपजीविनः
उपजीविन् [adj]
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम । अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥
lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama | aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama ||
English Translation
Till I come back, guard each of the palaces of Lakshmana and mine and ensure that they are not left unattended.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
यद्
यद् [pron]
वेश्म
वेश्मन् [n]
गृहं
गृह [mn]
च
च [ind]
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
अशून्यं
अशून्य [adj]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
एकैकं
एकैक [adj]
यावदागमनं
यावत् [ind]
यावदागमनं
आगमन [n]
मम
मद् [pron]
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् । उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयतामिति । ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः ॥
ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam | uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti | tato'sya dhanamājahruḥ sarvamevopajīvinaḥ ||
English Translation
Having spoken thus to all dependents who were overcome with grief, Rama ordered the treasury officer to bring the entire treasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
दुःखितं
दुःखित [adj]
सर्वं
सर्व [pron]
जनं
जन [m]
तम्
तद् [pron]
उपजीविनम्
उपजीविन् [adj]
उवाचेदं
वच् [2. P.]
उवाचेदं
इदम् [pron]
धनाध्यक्षं
धनाध्यक्ष [m]
धनम्
धन [n]
आनीयताम्
आनी [1. Ā.]
इति
इति [ind]
ततो
ततस् [ind]
ऽस्य
इदम् [pron]
धनम्
धन [n]
आजह्रुः
आहृ [1. Ā.]
सर्वम्
सर्व [pron]
एवोपजीविनः
एव [ind]
एवोपजीविनः
उपजीविन् [adj]
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः । द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽभ्यदापयत् ॥
tataḥ sa puruṣavyāghrastaddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ | dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'bhyadāpayat ||
English Translation
Rama, best among men, got the entire wealth distributed among indigent brahmins, and young and old alike with the help of Lakshmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
पुरुषव्याघ्रस्
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रस्
व्याघ्र [m]
तद्
तद् [pron]
धनं
धन [n]
सहलक्ष्मणः
सहलक्ष्मण [adj]
द्विजेभ्यो
द्विज [m]
बालवृद्धेभ्यः
बाल [adj]
बालवृद्धेभ्यः
वृद्ध [adj]
कृपणेभ्यो
कृपण [adj]
ऽभ्यदापयत्
अभिदापय् [10. P.]
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः । आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश्चिदवारयत् ॥
tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ | ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaścidavārayat ||
English Translation
A brahmin by name, Trijata, a descendant of sage Garga and of reddishbrown colour used to live in that region earning his livelihood in the forest by digging the earth with an ironspade and a plough.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रासीत्
तत्र [ind]
तत्रासीत्
अस् [2. P.]
पिङ्गलो
पिङ्गल [m]
गार्ग्यस्
गार्ग्य [m]
त्रिजटो
त्रिजट [m]
नाम
नाम [ind]
वै
वै [ind]
द्विजः
द्विज [m]
पञ्चमायाः
पञ्चम [adj]
कक्ष्याया
कक्ष्या [f]
नैनं
न [ind]
नैनं
एनद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
अवारयत्
वारय् [10. Ā.]
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् । निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः । उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥
sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt | nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ | uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti ||
English Translation
Trijata approached Rama and said O illustrious prince I am a destitute and have many children. I am living in the forest by collecting leftover grains. Look at me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राजपुत्रम्
राजन् [m]
राजपुत्रम्
पुत्र [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
त्रिजटो
त्रिजट [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
निर्धनो
निर्धन [adj]
बहुपुत्रो
बहु [adj]
बहुपुत्रो
पुत्र [m]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
राजपुत्र
राजन् [m]
राजपुत्र
पुत्र [m]
महायशः
महत् [adj]
महायशः
यशस् [n]
उञ्छवृत्तिर्
उञ्छवृत्ति [adj]
वने
वन [n]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रत्यवेक्षस्व
प्रत्यवेक्ष् [4. P.]
माम्
मद् [pron]
इति
इति [ind]
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् । गवां सहस्रमप्येकं न तु विश्राणितं मया । परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि ॥
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam | gavāṃ sahasramapyekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā | parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi ||
English Translation
Rama jokingly replied to him, I have not yet gifted one thousand cows. Throw your staff and the cows on the space your staff covers will be yours.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
रामः
राम [m]
परिहाससमन्वितम्
परिहास [m]
परिहाससमन्वितम्
समन्वित [adj]
गवां
गो [mf]
सहस्रम्
सहस्र [mn]
अप्य्
अपि [ind]
एकं
एक [pron]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
विश्राणितं
विश्राणित [adj]
मया
मद् [pron]
परिक्षिपसि
परिक्षिप् [6. P.]
दण्डेन
दण्ड [mn]
यावत्
यावत् [ind]
तावद्
तावत् [ind]
अवाप्स्यसि
अवाप् [5. Ā.]
स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् । आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām | āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ ||
English Translation
Bewildered Trijata swiftly tightened up his upper garment around his waist, set the direction for his staff and hurled it with all his might.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
शाटीं
शाटी [f]
त्वरितः
त्वर् [1. P.]
कट्यां
कटि [f]
संभ्रान्तः
सम्भ्रम् [1. P.]
परिवेष्ट्य
परिवेष्टय् [10. P.]
ताम्
तद् [pron]
आविध्य
आव्यध् [4. Ā.]
दण्डं
दण्ड [mn]
चिक्षेप
क्षिप् [6. Ā.]
सर्वप्राणेन
सर्व [pron]
सर्वप्राणेन
प्राण [m]
वेगितः
वेगित [adj]
उवाच च ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् । मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥
uvāca ca tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan | manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama ||
English Translation
Afterwards Rama sought to placate Trijata, that descendant of Ganga, saying: This was a joke. Do not be angry.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उवाच
वच् [2. P.]
च
च [ind]
ततो
ततस् [ind]
रामस्
राम [m]
तं
तद् [pron]
गार्ग्यम्
गार्ग्य [m]
अभिसान्त्वयन्
अभिसान्त्वय् [Denom. P.]
मन्युर्
मन्यु [mf]
न
न [ind]
खलु
खलु [ind]
कर्तव्यः
कृ [2. Ā.]
परिहासो
परिहास [m]
ह्य्
हि [ind]
अयं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि;र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः । यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी;स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥
tataḥ sabhāryastrijaṭo mahāmuni;rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ | yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇī;stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ ||
English Translation
Thereafter that great sage Trijata along with his wife, immensely happy to receive multitudes of cows, pronounced blessings on the magnanimous Rama for glory, power, pleasure and prosperity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सभार्यस्
स [ind]
सभार्यस्
भार्या [f]
त्रिजटो
त्रिजट [m]
महामुनिर्
महत् [adj]
महामुनिर्
मुनि [m]
गवाम्
गो [mf]
अनीकं
अनीक [mn]
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
मोदितः
मोदय् [10. Ā.]
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्
यशस् [n]
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्
बल [mn]
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्
प्रीति [f]
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्
सुख [n]
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्
उपबृंहिन् [adj]
तद्
तद् [pron]
आशिषः
आशिस् [f]
प्रत्यवदन्
प्रतिवद् [1. Ā.]
महात्मनः
महात्मन् [adj]