सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् । वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam | vaidehī snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt ||
English Translation
When the son of Raghu had set out with Sutiksna's permission, SItā addressed him in affectionate words and convincing speech.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं
सुतीक्ष्ण [m]
सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
रघुनन्दनम्
रघुनन्दन [m]
वैदेही
वैदेही [f]
स्निग्धया
स्निग्ध [adj]
वाचा
वाच् [f]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अयं धर्मः सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् । निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह ॥
ayaṃ dharmaḥ susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān | nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha ||
English Translation
Although you are great and follow the narrow way (of righteousness), yet you are on the eve of entering into unrighteousness. But you could by refraining from action, eschew this unrighteousness that springs from an evil begot of desire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
सुसूक्ष्मेण
सु [ind]
सुसूक्ष्मेण
सूक्ष्म [adj]
विधिना
विधि [m]
प्राप्यते
प्राप् [1. P.]
महान्
महत् [adj]
निवृत्तेन
निवृत् [1. Ā.]
च
च [ind]
शक्यो
शक्य [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
व्यसनात्
व्यसन [n]
कामजाद्
काम [m]
कामजाद्
ज [adj]
इह
इह [ind]
त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत । मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ । परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ॥
trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta | mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau | paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā ||
English Translation
This evil begot of desire is threefold. One prominent evil is falsehood, and both the others' are of weightier significance, association with others; wives, and vindictiveness without any (basis of) hostility. Falsehood, O Rāghava, has never been yours nor can it ever be yours (in the future).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रीण्य्
त्रि [nr]
एव
एव [ind]
व्यसनान्य्
व्यसन [n]
अत्र
अत्र [ind]
कामजानि
काम [m]
कामजानि
ज [adj]
भवन्त्य्
भू [1. Ā.]
उत
उत [ind]
मिथ्यावाक्यं
मिथ्यावाक्य [n]
परमकं
परमक [adj]
तस्माद्
तद् [pron]
गुरुतराव्
गुरुतर [adj]
उभौ
उभ् [pron]
परदाराभिगमनं
पर [pron]
परदाराभिगमनं
दार [mn]
परदाराभिगमनं
अभिगमन [n]
विना
विना [ind]
वैरं
वैर [mn]
च
च [ind]
रौद्रता
रौद्र [adj]
रौद्रता
ता [f]
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव । कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ॥
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava | kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam ||
English Translation
O Rama you never spoke untruth in the past nor will you speak in future. How can there be any desire in you to destroy the virtue of others' wives ?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मिथ्यावाक्यं
मिथ्यावाक्य [n]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
भूतं
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
राघव
राघव [m]
कुतो
कुतस् [ind]
ऽभिलषणं
अभिलषण [n]
स्त्रीणां
स्त्री [f]
परेषां
पर [pron]
धर्मनाशनम्
धर्म [mn]
धर्मनाशनम्
नाशन [adj]
तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः । तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥
tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ | tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana ||
English Translation
O you of a gracious presence, yours is control over sense. The third evil that leads men through ignorance to bear hostility towards others without any (cause of) hostility, is now present (to you).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
च
च [ind]
सर्वं
सर्व [pron]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
शक्यं
शक्य [adj]
वोढुं
वह् [2. P.]
जितेन्द्रियैः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियैः
इन्द्रिय [n]
तव
त्वद् [pron]
वश्येन्द्रियत्वं
वश्य [adj]
वश्येन्द्रियत्वं
इन्द्रिय [n]
वश्येन्द्रियत्वं
त्व [n]
च
च [ind]
जानामि
ज्ञा [4. Ā.]
शुभदर्शन
शुभ [adj]
शुभदर्शन
दर्शन [n]
तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् । निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ॥
tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam | nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam ||
English Translation
O you of a gracious presence, yours is control over sense. The third evil that leads men through ignorance to bear hostility towards others without any (cause of) hostility, is now present (to you).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तृतीयं
तृतीय [adj]
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
रौद्रं
रौद्र [adj]
परप्राणाभिहिंसनम्
पर [pron]
परप्राणाभिहिंसनम्
प्राण [m]
परप्राणाभिहिंसनम्
अभिहिंसन [n]
निर्वैरं
निर्वैर [n]
क्रियते
कृ [2. Ā.]
मोहात्
मोह [m]
तच्
तद् [pron]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
समुपस्थितम्
समुपस्था [1. Ā.]
प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् । ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥
pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām | ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām ||
English Translation
You have, O hero, for the protection of the saints dwelling in the forest of Dandaka, Promised the slaughter of Rākṣasas in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिज्ञातस्
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
वीर
वीर [m]
दण्डकारण्यवासिनाम्
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यवासिनाम्
अरण्य [n]
दण्डकारण्यवासिनाम्
वासिन् [adj]
ऋषीणां
ऋषि [m]
रक्षणार्थाय
रक्षण [n]
रक्षणार्थाय
अर्थ [mn]
वधः
वध [m]
रक्षसाम्
रक्षस् [n]
एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् । प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥
etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam | prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ ||
English Translation
And it is for this reason that equipped with bows and arrows, you have along with your brother set out for the forest known as Dandaka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतन्निमित्तं
एतद् [pron]
एतन्निमित्तं
निमित्त [n]
च
च [ind]
वनं
वन [n]
दण्डका
दण्डक [mfn]
इति
इति [ind]
विश्रुतम्
विश्रु [5. Ā.]
प्रस्थितस्
प्रस्था [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
धृतबाणशरासनः
धृ [4. P.]
धृतबाणशरासनः
बाण [m]
धृतबाणशरासनः
शरासन [mn]
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः । त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥
tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ | tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam ||
English Translation
Seeing you set out, my mind reflecting on your truthfulness as well as your happiness in this world and welfare in the next, is wrought up with anxiety.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मम
मद् [pron]
चिन्ताकुलं
चिन्ता [f]
चिन्ताकुलं
आकुल [adj]
मनः
मनस् [n]
त्वद्वृत्तं
त्वद् [pron]
त्वद्वृत्तं
वृत्त [n]
चिन्तयन्त्या
चिन्तय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
भवेन्
भू [1. Ā.]
निःश्रेयसं
निःश्रेयस [n]
हितम्
हित [adj]
न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति । कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥
na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati | kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama ||
English Translation
O hero, I do not relish this journey to Dandaka. Thereof I will tell you the reason. Do you listen to me as I tell you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
वीर
वीर [m]
गमनं
गमन [n]
दण्डकान्
दण्डक [mfn]
प्रति
प्रति [ind]
कारणं
कारण [n]
तत्र
तत्र [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
वदन्त्याः
वद् [1. Ā.]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
मम
मद् [pron]
त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः । दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम् ॥
tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ | dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāḥ śaravyayam ||
English Translation
Bearing bows and arrows in your hands, you have come to the wood along with your brother; and it may well happen) that seeing grim rangers of the forest, you may discharge your shafts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
बाणधनुष्पाणिर्
बाण [m]
बाणधनुष्पाणिर्
धनुष्पाणि [adj]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
सह
सह [ind]
वनं
वन [n]
गतः
गम् [6. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वनचरान्
वन [n]
वनचरान्
चर [adj]
सर्वान्
सर्व [pron]
कच्चित्
कश्चित् [pron]
कुर्याः
कृ [2. Ā.]
शरव्ययम्
शर [m]
शरव्ययम्
व्यय [m]
क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च । समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥
kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca | samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam ||
English Translation
Even as the vicinity of faggots increases the energy of fire, the proximity of (the bow) enhances the strength and energy of the Ksatriya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षत्रियाणाम्
क्षत्रिय [m]
इह
इह [ind]
धनुर्
धनुस् [n]
हुताशस्येन्धनानि
हुताश [m]
हुताशस्येन्धनानि
इन्धन [n]
च
च [ind]
समीपतः
समीपतस् [ind]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
तेजोबलम्
तेजस् [n]
तेजोबलम्
बल [mn]
उच्छ्रयते
उच्छ्रि [1. Ā.]
भृशम्
भृशम् [ind]
पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः । कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥
purā kila mahābāho tapasvī satyavākśuciḥ | kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije ||
English Translation
Formerly, O long-armed one, in a sacred wood haunted by beasts and birds, there lived a truthful ascetic of a pure person.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
किल
किल [ind]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
तपस्वी
तपस्विन् [m]
सत्यवाक्
सत्य [adj]
सत्यवाक्
वाच् [f]
शुचिः
शुचि [adj]
कस्मिंश्चिद्
कश्चित् [pron]
अभवत्
भू [1. Ā.]
पुण्ये
पुण्य [adj]
वने
वन [n]
रतमृगद्विजे
रम् [4. Ā.]
रतमृगद्विजे
मृग [m]
रतमृगद्विजे
द्विज [m]
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः । खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भट रूपधृक् ॥
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ | khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭa rūpadhṛk ||
English Translation
Intending to disturb his austerities, Saci's lord, Indra, bearing a sword in his hand, came to the asylum in the guise of a warrior.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यैव
तद् [pron]
तस्यैव
एव [ind]
तपसो
तपस् [n]
विघ्नं
विघ्न [mn]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
इन्द्रः
इन्द्र [m]
शचीपतिः
शचीपति [m]
खड्गपाणिर्
खड्ग [mn]
खड्गपाणिर्
पाणि [m]
अथागच्छद्
अथ [ind]
अथागच्छद्
आगम् [6. P.]
आश्रमं
आश्रम [mn]
भटरूपधृक्
भट [m]
भटरूपधृक्
रूपधृक् [adj]
तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः । स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥
tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ | sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ ||
English Translation
And in that asylum, that excellent scimitar was deposited as a trust with that righteous person practising asceticisin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिंस्
तद् [pron]
तदाश्रमपदे
तद् [pron]
तदाश्रमपदे
आश्रम [mn]
तदाश्रमपदे
पद [mn]
निहितः
निधा [3. Ā.]
खड्ग
खड्ग [mn]
उत्तमः
उत्तम [adj]
स
तद् [pron]
न्यासविधिना
न्यास [m]
न्यासविधिना
विधि [m]
दत्तः
दा [1. Ā.]
पुण्ये
पुण्य [adj]
तपसि
तपस् [n]
तिष्ठतः
स्था [1. Ā.]
स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः । वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ॥
sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ | vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ ||
English Translation
Receiving that weapon, that ascetic intent upon preserving his trust, range the forest, maintaining his faith.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तच्
तद् [pron]
छस्त्रम्
शस्त्र [n]
अनुप्राप्य
अनुप्राप् [5. Ā.]
न्यासरक्षणतत्परः
न्यास [m]
न्यासरक्षणतत्परः
रक्षण [n]
न्यासरक्षणतत्परः
तत्पर [adj]
वने
वन [n]
तु
तु [ind]
विचरत्य्
विचर् [1. Ā.]
एव
एव [ind]
रक्षन्
रक्ष् [4. P.]
प्रत्ययम्
प्रत्यय [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च । न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥
yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca | na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ ||
English Translation
And intent upon preserving his trust, he goes nowhere for procuring fruits and roots without that sword deposited with him as a trust.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
गच्छत्य्
गम् [6. Ā.]
उपादातुं
उपादा [3. Ā.]
मूलानि
मूल [mn]
च
च [ind]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
न
न [ind]
विना
विना [ind]
याति
या [2. Ā.]
तं
तद् [pron]
खड्गं
खड्ग [mn]
न्यासरक्षणतत्परः
न्यास [m]
न्यासरक्षणतत्परः
रक्षण [n]
न्यासरक्षणतत्परः
तत्पर [adj]
नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः । चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥
nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ | cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam ||
English Translation
Constantly carrying the sword, by degrees, the ascetic, foregoing all thoughts about asceticism, had his mind involved in fierce sentiments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यं
नित्यम् [ind]
शस्त्रं
शस्त्र [n]
परिवहन्
परिवह् [1. P.]
क्रमेण
क्रमेण [ind]
स
तद् [pron]
तपोधनः
तपोधन [adj]
चकार
कृ [2. Ā.]
रौद्रीं
रौद्र [adj]
स्वां
स्व [adj]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
तपसि
तपस् [n]
निश्चयम्
निश्चय [m]
ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः । तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥
tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ | tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ ||
English Translation
Thus in consequence of bearing that weapon, that ascetic taken up with fierce thoughts, losing his sobriety and led astray from righteousness, went to hell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
रौद्राभिरतः
रौद्र [adj]
रौद्राभिरतः
अभिरम् [1. P.]
प्रमत्तो
प्रमद् [4. Ā.]
ऽधर्मकर्षितः
अधर्म [m]
ऽधर्मकर्षितः
कर्षय् [10. P.]
तस्य
तद् [pron]
शस्त्रस्य
शस्त्र [n]
संवासाज्
संवास [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
नरकं
नरक [mn]
मुनिः
मुनि [m]
स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये । न कथंचन सा कार्या हृहीतधनुषा त्वया ॥
snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye | na kathaṃcana sā kāryā hṛhītadhanuṣā tvayā ||
English Translation
From affection and the high honour in which I hold you, I merely remind you of this matter. I do not teach you. Equipped with bows as you are, you should renounce all thoughts of slaying without hostility the Rākṣasas residing in Dandaka. Without offence none should be slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्नेहाच्
स्नेह [mn]
च
च [ind]
बहुमानाच्
बहु [adj]
बहुमानाच्
मान [m]
च
च [ind]
स्मारये
स्मारय् [10. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
न
न [ind]
शिक्षये
शिक्षय् [10. Ā.]
न
न [ind]
कथंचन
कथंचन [ind]
सा
तद् [pron]
कार्या
कृ [2. Ā.]
गृहीतधनुषा
ग्रह् [6. Ā.]
गृहीतधनुषा
धनुस् [n]
त्वया
त्वद् [pron]
बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् । अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये ॥
buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān | aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye ||
English Translation
From affection and the high honour in which I hold you, I merely remind you of this matter. I do not teach you. Equipped with bows as you are, you should renounce all thoughts of slaying without hostility the Rākṣasas residing in Dandaka. Without offence none should be slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
वैरं
वैर [mn]
विना
विना [ind]
हन्तुं
हन् [6. P.]
राक्षसान्
राक्षस [m]
दण्डकाश्रितान्
दण्डक [mfn]
दण्डकाश्रितान्
आश्रि [1. Ā.]
अपराधं
अपराध [m]
विना
विना [ind]
हन्तुं
हन् [6. P.]
लोकान्
लोक [m]
वीर
वीर [m]
न
न [ind]
कामये
कामय् [10. P.]
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् । धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥
kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām | dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam ||
English Translation
It is the duty of Kșatriya heroes by means of their bows to protect persons of subdued souls, come by any calamity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
तु
तु [ind]
वीराणां
वीर [m]
वनेषु
वन [n]
नियतात्मनाम्
नियम् [1. Ā.]
नियतात्मनाम्
आत्मन् [m]
धनुषा
धनुस् [n]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
एतावद्
एतावत् [adj]
आर्तानाम्
आर्त [adj]
अभिरक्षणम्
अभिरक्षण [n]
क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च । व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥
kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca | vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām ||
English Translation
Where are arms? And where is the forest? Where is Kaştriya virtue? And where is asceticism? These are opposed to each other, let us, therefore, honour the morality that pertains to this place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्व
क्व [ind]
च
च [ind]
शस्त्रं
शस्त्र [n]
क्व
क्व [ind]
च
च [ind]
वनं
वन [n]
क्व
क्व [ind]
च
च [ind]
क्षात्रं
क्षात्र [n]
तपः
तपस् [n]
क्व
क्व [ind]
च
च [ind]
व्याविद्धम्
व्याव्यध् [4. P.]
इदम्
इदम् [pron]
अस्माभिर्
मद् [pron]
देशधर्मस्
देश [m]
देशधर्मस्
धर्म [mn]
तु
तु [ind]
पूज्यताम्
पूजय् [10. Ā.]
तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् । पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥
tadāryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt | punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi ||
English Translation
From following arms, one's sense gets befouled and deformed. Again going to Ayodhyā, You will observe the duties of Kastriyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदार्य
तदा [ind]
तदार्य
आर्य [adj]
कलुषा
कलुष [adj]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
जायते
जन् [4. P.]
शस्त्रसेवनात्
शस्त्र [n]
शस्त्रसेवनात्
सेवन [n]
पुनर्
पुनर् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
त्व्
तु [ind]
अयोध्यायां
अयोध्या [f]
क्षत्रधर्मं
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मं
धर्म [mn]
चरिष्यसि
चर् [1. Ā.]
अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोर्मम । यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥
akṣayā tu bhavetprītiḥ śvaśrū śvaśurayormama | yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ ||
English Translation
Then my mother-in-law and father-in-law shall experience enduring delight, if having renounced the kingdom, you lead the life of an ascetic.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अक्षया
अक्षय [adj]
तु
तु [ind]
भवेत्
भू [1. Ā.]
प्रीतिः
प्रीति [f]
श्वश्रूश्वशुरयोर्
श्वश्रू [f]
श्वश्रूश्वशुरयोर्
श्वशुर [m]
मम
मद् [pron]
यदि
यदि [ind]
राज्यं
राज्य [n]
हि
हि [ind]
संन्यस्य
संन्यस् [1. Ā.]
भवेस्
भू [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
निरतो
निरम् [1. P.]
मुनिः
मुनि [m]
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥
dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham | dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat ||
English Translation
Interest springs from righteousness; and happiness also results therefrom. One attains everything through righteousness, in this world the only substantial thing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्माद्
धर्म [mn]
अर्थः
अर्थ [mn]
प्रभवति
प्रभू [1. Ā.]
धर्मात्
धर्म [mn]
प्रभवते
प्रभू [1. Ā.]
सुखम्
सुख [n]
धर्मेण
धर्म [mn]
लभते
लभ् [1. P.]
सर्वं
सर्व [pron]
धर्मसारम्
धर्म [mn]
धर्मसारम्
सार [mn]
इदं
इदम् [pron]
जगत्
जगन्त् [n]
आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः । प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ॥
ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ | prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham ||
English Translation
Repressing self by diverse restrictions, intelligent people attain righteousness; but virtue crowned with felicity, is incapable of being attained by following pleasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मानं
आत्मन् [m]
नियमैस्
नियम [m]
तैस्
तद् [pron]
तैः
तद् [pron]
कर्षयित्वा
कर्षय् [10. P.]
प्रयत्नतः
प्रयत्न [m]
प्राप्यते
प्राप् [1. P.]
निपुणैर्
निपुण [adj]
धर्मो
धर्म [mn]
न
न [ind]
सुखाल्
सुख [n]
लभ्यते
लभ् [1. P.]
सुखम्
सुख [n]
नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने । सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ॥
nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane | sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ ||
English Translation
O mild one! ever cherishing your heart in purity, do you practise piety in the wood of asceticism Everything the three worlds are truly known to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यं
नित्यम् [ind]
शुचिमतिः
शुचि [adj]
शुचिमतिः
मति [f]
सौम्य
सौम्य [adj]
चर
चर् [1. Ā.]
धर्मं
धर्म [mn]
तपोवने
तपस् [n]
तपोवने
वन [n]
सर्वं
सर्व [pron]
हि
हि [ind]
विदितं
विद् [6. Ā.]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
त्रैलोक्यम्
त्रैलोक्य [n]
अपि
अपि [ind]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे; धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः । विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन; यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण ॥
strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me; dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ | vicārya buddhyā tu sahānujena; yadrocate tatkuru mācireṇa ||
English Translation
I have spoken this through feminine fickleness. Who can speak of righteousness to you? Reflecting on and understanding things, do you along with your younger brother speedily do what you like.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्त्रीचापलाद्
स्त्री [f]
स्त्रीचापलाद्
चापल [n]
एतद्
एतद् [pron]
उदाहृतं
उदाहृ [2. P.]
मे
मद् [pron]
धर्मं
धर्म [mn]
च
च [ind]
वक्तुं
वच् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
कः
क [pron]
समर्थः
समर्थ [adj]
विचार्य
विचारय् [10. Ā.]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
तु
तु [ind]
सहानुजेन
सह [ind]
सहानुजेन
अनुज [m]
यद्
यद् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
तत्
तद् [pron]
कुरु
कृ [2. Ā.]
माचिरेण
माचिरेण [ind]