चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सखि !
आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः॥ १२४॥
विधिना निषेधविवक्षा यथा—(काव्याद. २.१४१)
गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः।
ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान्॥ १२५॥
निषेधेन विधिविवक्षा यथा—
मा गच्छ प्रमदाप्रिय प्रियशतैर्भूयस्त्वमुक्तौ मया बाला प्राङ्गणमागतेन भवता प्राप्नोत्यवस्थान्तरम्।
किं चास्याः कुचभारपीडनपरैर्यत्नप्रबन्धैरपि त्रुट्यत्कञ्चुकजालकैरनुदिनं निस्सूत्रमस्मद्गृहम्॥ १२६॥
एवमियमनेकधा विवक्षा विप्रथते। तदेष लौकिकवादः—(ध्वन्या. ३.४३)
अस्मिन्नपारे संसारे कविरेकः प्रजापतिः।
यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते॥ १२७॥
अपि च—(गउडवहो ६६)
ठिअमट्ठिअं व दीसइ अठिअं पि जहठ्ठिअं/परिठ्ठिअं व पडिहाइ।
जहसंठिअं च दीसइ सुकईण इमाओ पयईओ॥ १२८॥
(स्थितमस्थितमिव दृश्यते अस्थितमपि यथास्थितमिव/परिष्ठितमिव प्रतिभाति।
यथासंस्थितमिव दृश्यते सुकवीनामिमाः पदव्यः/प्रकृतयः॥)
किंच—
क्वचित् स्वल्पेऽप्यर्थे प्रचुरवचनैरेव रचना क्वचिद् वस्तु स्फारं कतिपयपदैरर्पितरसम्।
यथावाच्यं शब्दाः क्वचिदपि तुलायामिव धृता— स्त्रिभिः कल्पैरेवं कविवृषभसन्दर्भनियमः॥ १२९॥
विविक्षा लोकव्यवहारे काव्यव्यवहारे च सुमतिभिरुन्नीयमाना त्रिधा विख्यायते काक्वादिव्यङ्ग्या, प्रकरणादिव्यङ्ग्या, अभिनयादिव्यङ्ग्या च। तत्र—
(१. काक्वादिव्यङ्ग्या —३)
काकुः, स्वरो, विच्छेद इति काक्वादयः। तेषु— (काकुः) भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते॥ १३०॥
सा त्रिधा— १. नियतप्रतिबन्धा, २. अनियतप्रतिबन्धा, ३. अप्रतिबन्धा च। तासु—
(१) नियतप्रतिबन्धा द्विधा— साकाङ्क्षा, निराकाङ्क्षा च।
तयोर्वाक्यान्तरापेक्षिणी साकाङ्क्षा।
सा त्रिधा— आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा च।
वाक्यान्तरभाविनी निराकाङ्क्षा।
सापि त्रिधा— विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपा च।
तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्क्षं, तदेव काक्वन्तरेण निराकाङ्क्षम्। तत्र—
(साकाङ्क्षा, निराकाङ्क्षा)