अत्र मत्तनिरहङ्काशब्दावनिभृतत्वं निभृतत्वं च लक्षयन्तौ चेतनेषु रूढावचेतनेषु प्रयुज्यमानौ तयोरपि तथाविधार्थयोगं लक्षयतः। किंच— (गास.(वे) ९६९)
अण्णं लडहत्तणअं अण्णा च्चिअ अंगवढ्ढणच्छाआ।
सामा सामण्णवआवइस्स रेह च्चिअ ण होइ॥ १०४॥
(अन्यल्लडहत्वमन्यैव अङ्गवर्त्तनच्छाया।
श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव न भवति॥
अत्र रेखाशब्देन चित्रालेख्यं लक्ष्यते, तेन च विशिष्टं रूपनिर्माणमिति। अपरम्—
अगणिअणअणाआसं मारिसलोइज्जंत गतं को होसि मअणस्स(?)॥ १०४॥
(अगणितनयनानासं मारिष लोक्यमान त्वं को भवसि मदनस्य।)
अत्र मदनस्य (को) भवसीत्यनेन तत्सनाभित्वं लक्ष्यते, तेन च तदौपम्यमिति। तथा—
१. ध्वन्यालोके तूत्तरार्धपाठ ईदृशः — 'विरमिअ पुणो रमिज्जइ पिए जणे णत्थि'।
प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमधरः कपोलः पाण्डुत्वादवतरति तालीपरिणतिम्।
परिम्लानप्रायामनुवदति दृष्टिः कमलिनीं नवीनस्तन्वड्गया मनसिजविकारो विजयते॥ १०६॥
अत्र प्रतीच्छत्यवतरत्यनुवदतीति चेतनधर्मैरचेतने प्रयुक्तैरुपलक्षितेषु धारणप्राप्त्यनु, किसलयपरावृत्त्या श्वासधूसरत्वं लक्ष्यते, तेनापि तत्सामीप्यादशोक— किसलयौपम्यमिति; तालीपरिणत्या कमलिनीपरिम्लानतया च विरहकार्श्यं, तेन च स्नेहातिरेक इति। एवम्—(रत्ना. २.११)
परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत— स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्।
इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्ग्या: सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम्॥ १०७॥
अत्र वदतीत्यनेनोपचारवृत्त्या ज्ञापयतीति, परिम्लानमित्यादिभिस्तद्धर्मैस्तस्याः तनुसन्निवेशचारुत्वोत्कर्षो लक्ष्यते। अपि च—
निर्माल्यं नयनश्रिपः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी।
(बारा. १.४०) कन्दर्पस्य धनुर्लता किमपरं द्वारि भ्रुवोर्धार्यते॥ १०८॥
इति॥
अत्र निर्माल्यदासशब्दभ्यामुपचारवृत्त्या हीनत्वेन लक्षितेन नयनवक्त्रयोरुपमोत्कर्षो लक्ष्यते। कन्दर्पधनुर्लतायास्तु द्वारप्रवेशक्षणोपलक्षणेन हीनत्वेन तयोरपि सुतरां ब्रूते। किंच— (विस. २.१४)
यत् तालीदलपाकपाण्डु वदनं यद् दुर्दिनं नेत्रयो— र्यच्चानर्तितकेलिपङ्कजदलं श्वासाः प्रसर्पन्ति च। १०९।
अत्र दुर्दिनं नेत्रयोरित्यत्र दुर्दिनशब्दः वृष्टिमेघाहतशोभेऽह्नि रूढाभिधानशक्ति— र्नेत्रयोरसम्भाव्यमानत्वेन स्वार्थाविनाभूतं पयःप्रवाहं लक्षयन्नश्रुप्रवाहं लक्षयति।
अन्यच्च— (महाभारत १.११९.६)
अतिक्रान्तसुखाः काल प्रत्युपस्थितदारुणाः।
शश्वत् पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना॥ ११०॥
अत्रातिक्रान्तसुखत्वादि चेतनधर्मैरचेतनेषु कालादिष्वारोपितैरतेषु तदसम्भवेन
तदविनाभूतास्तद्गता; प्राण्यादयो लक्ष्यन्ते। तेन वक्तृनिर्वेद इति।
अपरं च—
'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्॥ १११॥'
(काव्यद. १.४)