अथ
श्रृङ्गारप्रकाशे अष्टमः प्रकाशः
सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशो नाम
(५. व्यपेक्षा)
तत्रोद्भूतसम्बन्धव्यतिरेकाणां पदार्थानामितरेतरप्रत्याकाङ्क्षा व्यपेक्षा।
सा च सन्निहिते योग्ये च भवति। तद्यथा 'देवो वर्षती' —ति वर्षणक्रियाकर्तारमन्तरेणाभवन्ती सन्निहितं योग्यं च देवमपेक्षते। यत्र तु सन्निहितस्य न योग्यता, तत्र व्यवहितमपि योग्यमेवापेक्षते, यथा प्रविश पिण्डीम् इत्यत्र (न) प्रवेशनक्रिया सन्निहितायामप्ययोग्यायां पिण्ड्यामसम्भवन्ती व्यवहितमपि योग्यं गृहादिकमपेक्षते। पिण्डीमित्येतदपि कर्मपदं प्रविशेत्यस्मिन्नसम्भवद्योग्यमेव भक्षयेत्यादिक्रियापदमपेक्षत इति।
सेयं व्यपेक्षा संक्षेपतः पदार्थानां त्रेधा सम्भवति—
१. आभिधानिकी, २. नैयायिकी, ३. नैषेधिकी च। तत्र —
श्रुतिसमारोप(समाख्या)वाक्यविकल्पसमुच्चयातिदेशादिभिरभिधीयमाना आभिधानिकी।
ऊहविपर्ययविपरिणामायाहारवाक्य (वि)शेषव्यहितकल्पनादिभिरुपकल्प्यमाना नैयायिकी।
वचनासम्भवविरोधकृतार्थपरिसङ्ख्यावधारणादिभिर्निषिध्यमाना नैषेधिकी। तासु —
(१. आभिधानिकी)
आभिधानिकी तावद् यत्र द्वयोः साधर्म्यार्थमावृत्त्या विभक्तिश्रुतिभेदेन च विशेषणविशेष्यनिर्देशः,
१. सा श्रुत्याभिधानिकी यथा— (मेघ. ९९)
अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्त्रेणास्त्रद्रवमविरलोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन।
उष्णोच्छ्वासं समाधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती सङ्कल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः॥ १॥
यत्रापि साधर्म्यार्थादेव द्वयोस्तन्त्रेण च विभक्त्यभेदेन च विशेषणविशेष्ययोगः, सा च श्रुत्याभिधानिकी। यथा—
दैवात/दैवादपत्रमच्छायं फलार्थिभिरसेवितम्।
सानुजं शाखिनमिव दृष्ट्वा रामं रुरोद सा॥ २॥1
२. यत्र पदेन वाक्येन वा संज्ञार्थो विधीयते, सा समाख्याभिधानिकी। सा पदेन यथा—(रघु. ६.२१)
असौ शरण्यः शरणागतानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः।
राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम यथार्थनामा॥ ३॥
वाक्येन यथा—
सच्चं सण्णा धण्णा जा तइआ केसवेण गिरिधरेण।
गुरुभार—वावडेण वि, अज्जुअच्छं चिरं दिठ्ठा॥ ४॥
(सत्यं संज्ञा धन्या या तदा केशवेन गिरिधरणे।
गुरुभारव्यापृतेनापि ऋज्वक्षं/अनृज्वक्षं चिरं दृष्टा॥)
३. यत्र व्यपेक्षोत्थापकं वाक्यमभिधाय तदुपपादकमभिधीयते, उपपादकं वाभिधाय व्यपेक्षोत्थापकं, सा वाक्याभिधानिकी।
तयोराद्या यथा— (हेमचन्द्रस्य प्राकृतव्याकरणे ४.४२०)
सा उप्पडी गोठ्ठउहि। णोक्खी कावि विसगंठि।