Skip to main content
Search
SP
Śṛṅgāraprakāśa of Bhoja • Chapter 08

Prakāśa 8: सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशः

प्रकाशः 8 • सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशः

Prakāśa 8 of Mahārājādhirāja Bhoja's encyclopedic masterpiece of poetics and aesthetics.

Total: 746 Verses • Citations: SP 8.1–746 • 4 Lexicon Terms • Page 6 of 25 (Verses 30 shown)
अत्र समस्तप्राणहृद्‌भेदसाधारण्येन प्रवृत्तो निद्रार्थस्तद्विरोधिभ्यां प्रियसङ्गम— वियोगाभ्यां निषिध्यते।
४. यत्रार्थित्वा(र्थितत्व ?)प्रवृत्तमन्येनैव तत्कार्यसिद्धौ निषिध्यते सा कृतार्थत्वनैषेधिकी।
किं तस्स पारएणं किमग्गिणा किं व गब्भहरएण।
जस्स उरम्मि णिसम्मइ/णिमज्जइ उम्हाअंतत्थणी जाआ॥ ३१॥
(किं तस्य प्रावारकेण किमग्निना किं वा गर्भगृहकेण।
यस्योरसि निमज्जति ऊष्मायमाणस्तनी जाया॥)
अत्र प्रावरविलासाग्निगर्भगृहकाणि हैमनशीतार्त्तिनिवृत्तये प्रवृत्तानि तदर्थकारिणोपारूढयौवनोपगूढप्रियाकुचोष्मणा निवर्त्यन्ते।
५. यत्र परिसंख्यातेनार्थेन शेषं निषिध्यते सा परिसंख्यानैषेधिकी। यथा—
वे वावल्ल विउद्धमुहे सज्जिअ—तिलइ ति कंड।
कअ—कण्णुप्पलि पंच सर तहो कामहो कोदंड॥ ३२॥
(द्वौ बाणौ विबुद्धमुखे सज्जिततिलके त्रयः काण्डाः।
कृतकर्णोत्पले पञ्च शरास्तस्य कामस्य कोदण्डः॥)
अत्र जगज्जिगीषया चक्रीकृतकामकोदण्डानुकारिणि मुखे विबुद्धेऽपि लोचनोत्पलद्वयस्यैव प्रकाशमानत्वात् कुसुमसायकस्य द्वावेव बाणौ न त्रयो न पञ्चेति, सज्जिततिलके त्रय एव, न द्वौ न पञ्चेति, कृतकर्णोत्पले पञ्चैव न द्वौ न त्रय इति परिसंख्यातेनार्थेन शेषं निषिध्यते।
६. यत्रैकावधारणेनान्यत् पराक्रियते सा नियमनैषेधिकी। यथा—
स च्चिअ जीआ ते च्चिअ मग्गणा सा अ जस्स धणुइट्ठी।
दिट्ठिअ कुवलयविलोअणाण सो जअइ कंदप्पो॥ ३३॥
(सैव ज्या त एव मार्गणाः सा च यस्य धनुर्यष्टिः।
दृष्ट्या कुवलयविलोचनानां स जयति कन्दर्पः॥)
अत्र ज्यामार्गणधनुर्यष्टीनामन्यत्र भेदेनोपलम्भात् कन्दर्पविषयेऽपि तद्भेदोऽनुवृतः कुवलयविलोचनादृष्टेस्तेन तेन संस्थानेन तत्तत्कार्यकरणात् सैव सर्वात्मिकेत्य— वधारणं(णेन) निवर्त्यते। एतेन नियमसदृशफलो विनिग्रहोऽपि व्याख्यातः। यथा—
भवतु समदना रतये तिलकवती चारुचम्पकच्छाया।
धनचन्दनधवलकुचा कान्ता तव विद्विषामटवी॥ ३४॥
आदिग्रहणात् असम्भवनियमो विशेषे प्रत्यक्षश्रुतिरित्यादयो गृह्यन्ते। तयोः —
हारो थणाण सवणाण कुण्डला मेहला णिअंबस्स।
अच्छीण उणो विभवे वि मंडणं कज्जलसलाआ॥ ३५॥
(हारः स्तनयोः श्रवणयोः कुण्डले मेखला नितम्बस्य।
अक्ष्णोः पुनर्विभवेऽपि मण्डनं कज्जलशलाका॥)
विशेषप्रत्यक्षश्रुतिर्यथा—(उ.राच. १.३८)
इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्त्तिर्नयनयो— रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्चन्दनरसः।
← Previous (Ch. 7) Full Table of Contents Next (Ch. 9) →