(स्वादयः)
प्रकृत्यर्थसंख्याभिधायिनः प्रातिपदिकादेव य उत्पद्यन्ते ते स्वादयः। यथा— कुण्डम्, कुण्डे, कुण्डाभ्याम्, कुण्डेभ्यः, कुण्डयोः, कुण्डेषु इति।
(तसिलादयः)
शक्तिमात्राभिधायिनः सोपाधिशक्त्यभिधायिनो वा सुबन्तप्रातिपदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते ते तसिलादयः। यथा— यतः, यत्र, कदा, पुरस्तात्, बहुशः, पुरुत्रावसति इति।
(कादयः)
कुत्सा—प्रशंसाऽतिशयाऽनतिशयाद्युपाधेरनुपाधेश्च सुबन्तादेव प्रातिपदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते ते कादयः। यथा— अश्वकः, युष्मकाभिः, वैयाकरणरूपः, पटुतरः कुटीरः, तार्तीयीकम् इति।
(अणादयः)
समर्थप्रातिपदिकात् सम्बन्धिकारकभावेषु य उत्पद्यन्ते ते अणादयः। यथा— औपगवः, तावकीनः, आक्षिकः, वामदेव्यम्, ब्राह्मणत्वम्, पौराहित्यम् इति।
(क्यजादयः)
कर्मादिकारकोपहित—क्रियेच्छाचार—च्व्यर्थादिषु समर्थादेव प्रातिपंदिकाद् य उत्पद्यन्ते ते क्यजादयः। यथा— चित्रीयते, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, लोहितायति, कण्डूयते, मुण्डयति' इति।
(३. उपस्कारः)
प्रकृतिप्रत्ययानामुपसर्गोपग्रहागमलोपवर्णविकारविकरणादिरूपः संस्कारं उपस्कारः।
स च त्रिधा (१) प्रकृत्युपस्कारः, (२) प्रत्ययोपस्कारः, (३)उभयोपस्कारश्चेति।
ते पुनर्भूषण—समवायाऽ—ध्याहार—वैकृत—यत्न—प्रतियत्नभेदात् प्रत्येकं षट्प्रकारा भवन्ति। तत्र—
(१. प्रकृत्युपस्काराः —६)
१. प्रकृतेर्भूषणरूप निरर्थकोपसर्गस्वार्थक—वैकल्पिकादयः। यथा— अध्यागच्छति, पर्यागच्छति, प्रलम्बते, निखञ्जति इति; यावकः, षाङ्गुण्यम्, औपयिकम्, मानसम् इति; आली, मृदवी, कमण्डलूः, चञ्चूः इति।
२. समवायरूपाः सार्थकोपसर्गसन्क्यङादयः। यथा—आशास्ते, प्रतिष्ठते, सुमनायते, दुर्मनायते, इति। जुगुप्सते, गोपायते, ऋतीयते, कामयते इति। पुत्रीयति, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, मुण्डयति इति।
३. अध्याहाररूपाः सहाभिधायकोपसर्गद्विर्वचनसुडागमादयः। यथा—अधीते, अध्येति, अनुरुध्यते, संग्रामयते इति; जञ्जप्यते, संपनीपद्यते, अरार्यते, उन्दिदिषति इति। उपस्कुरुते, अपप्तत्, आस्थत्, मध्वस्यति इति।
४. वैकृतरूपा वर्णव्यत्यय—विपर्ययापायादयः। यथा—निषिञ्चति, प्रणयति, यन्ति, उशन्ति इति; तरुः, सिंहः, सिकता, सक्तव इति; सन्ति, घ्नन्ति, द्यन्ति, समगत इति।
५. यत्नरूपा उपचय—प्रसव—संवृत्यादयः। यथा—यौति, मेद्यति,दीव्यति, निगूहति इति; कीर्यते, पूर्यते, सौधातकिः, स्वायम्भुवम् इति; आस्त, आस्ते, अवोचत्, घटयति इति।
६. प्रतियत्नरूपाः विशेषादेशविधिनिषेधादयः। यथा—आह, अघसत्, वध्यात्, अध्यगीष्महि इति; जप्यः, पित्र्यम्, सनम्, गव्यम्, नाव्यम् इति; तितउः, प्रउगम्, कोकूयते, कथयति इति।
(२. प्रत्ययोपस्काराः —६)
१. प्रत्ययस्य भूषणरूपा इडसुगीकगादयः। यथा सहिता, वारिता भ्रुवै, भ्रूणाम् इति; देवासः, पारयामसि, तारिषत्, भवाति इति; तार्तीयीकम्, पीत्वाय, त्वयका, पचतकि इति।
२. समवायरूपाः स्यसिच्सीयुडादयः। यथा करिष्यति, अकरिष्यत्, वक्ता, ब्रवीतिं इति, अपाक्षीत् अपीपचत्, अशिषत्, अलिक्षत् इति; कृषीष्ट, कुर्यात्, कुर्वीत, करवामहै इति।
३. अध्याहाररूपाः प्रत्ययार्थविशेषकोपसर्गमप्तरबादयः। यथा— सुमनायते, दुर्मनायते, अभिमनायते, अभिषेणयति इति। कृत्रिमं सांराविणम्, व्यावहासी, कौञ्जायन्यः इति; पचतितरां, पचमानः, सर्वेषाम्, वृक्षाणामिति।
४. वैकृतरूपाः आदेश—सर्वादेशप्रत्ययादेशादयः। यथा—गार्ग्यायणः, चान्द्रमसायनिः, कौबेरकः, गौधेरः, कौलेयक इति, पवनः, पावकः, वृक्षस्यः, वृक्षैः इति; वेद, विवेद, विद्वान्, विद्धि इति।
५. यत्नरूपा लुग्लुम्पनविलुम्पनादयः। यथा—पचत्, जुहोति, पञ्चालाः, दधि इति। ददृशे, अद्राक्षीत्, कारकः, कामण्डलेय इति। अग्निचित्, शुभंयाः, मूलखाः, अश्वति' इति।
६. प्रतियत्नरूपाः विशेषादेशविधिनिषेधादयः। यथा—तस्थौ, वेद, प्रशाधि, जीवतात्, इति; उदपादि, राष्ट्रियः, आग्नेयः, स्त्रैणम् इति; सुभ्रूः, सुप्रेयसी, व्यतिहसन्ति, व्यतिगच्छन्ति इति।
(३. उभयोपस्काराः —६)
१. उभयोर्भूषणरूपा युष्मत्प्रभृतिप्रयोगादयः। यथा— त्वं पचसि, युवां पचथः, यूयं पचथ, अहं पचामि, आवां पचावः, वयं पचामः, वायुर्वाति, देवो वर्षति, भज्यते शाखा स्वयमेव, अवकिरते हस्ती स्वयमेव, भूषयते कन्या स्वयमेव, ब्रूते कथा स्वयमेवेति।