Ādiparva Adhyāya 54
आदिपर्व • अध्यायः 54
Ādiparva Adhyāya 54 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 1.54.1–25
•
250 Lexicon Terms
श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् । अभ्यागच्छदृषिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥
English Translation
Sauti said : Having heard that Janamejaya has been installed in the Snake-sacrifice, the learned Rishi Krishna Dvaipayana went there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतः
गम् [6. Ā.]
श्रुत्वैव
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैव
एव [ind]
राजानं
राजन् [m]
दीक्षितं
दीक्षित [m]
जनमेजयम्
जनमेजय [m]
अभ्यागच्छद्
अभ्यागम् [1. P.]
ऋषिर्
ऋषि [m]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
कृष्णद्वैपायनस्तदा
कृष्णद्वैपायन [m]
कृष्णद्वैपायनस्तदा
तदा [ind]
जनयामास यं काली शक्तेः पुत्रात्पराशरात् । कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम् ॥
English Translation
The grandfather of the Pandavas, (Krishna Dvaipayana) was born in an island of the Yamuna, in the womb of the maiden Kali by Shakti's son Parashara.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनयामास
जनय् [10. Ā.]
यं
यद् [pron]
काली
काली [f]
शक्तेः
शक्ति [m]
पुत्रात्
पुत्र [m]
पराशरात्
पराशर [m]
कन्यैव
कन्या [f]
कन्यैव
एव [ind]
यमुनाद्वीपे
यमुना [f]
यमुनाद्वीपे
द्वीप [mn]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
पितामहम्
पितामह [m]
जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् । वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्सेतिहासान्महायशाः ॥
English Translation
As soon as born, the illustrious man developed his body by his will alone and mastered the Vedas and the Vedangas and all the histories.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातमात्रश्च
जन् [4. P.]
जातमात्रश्च
मात्र [n]
जातमात्रश्च
च [ind]
यः
यद् [pron]
सद्य
सद्यस् [ind]
इष्ट्या
इष्टि [f]
देहम्
देह [mn]
अवीवृधत्
वृध् [6. P.]
वेदांश्चाधिजगे
वेद [m]
वेदांश्चाधिजगे
च [ind]
वेदांश्चाधिजगे
अधिगा [3. Ā.]
साङ्गान्
साङ्ग [adj]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
भार्गव [m]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
च्यवन [m]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
आत्मज [m]
यं नातितपसा कश्चिन्न वेदाध्ययनेन च । न व्रतैर्नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना ॥
English Translation
He achieved that which could not be achieved by asceticism, or by the study of the Vedas, by vows, by fasts, by progeny or by sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
नातितपसा
न [ind]
नातितपसा
अतितपस् [n]
कश्चिन्
कश्चित् [pron]
न
न [ind]
वेदाध्ययनेन
वेद [m]
वेदाध्ययनेन
अध्ययन [n]
च
च [ind]
न
न [ind]
व्रतैर्
व्रत [n]
नोपवासैश्च
न [ind]
नोपवासैश्च
उपवास [m]
नोपवासैश्च
च [ind]
न
न [ind]
प्रसूत्या
प्रसूति [f]
न
न [ind]
मन्युना
मन्यु [mf]
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः । परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः ॥
English Translation
The best of the best Veda-knowing men first divided the Vedas into four parts. He was a great Brahma-knowing Rishi, a great poet, a truthful man, a holy ascetic.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्धा
चतुर्धा [ind]
यो
यद् [pron]
वेदं
वेद [m]
वेदविदां
वेद [m]
वेदविदां
विद् [adj]
वरः
वर [adj]
परावरज्ञो
परावर [n]
परावरज्ञो
ज्ञ [adj]
ब्रह्मर्षिः
ब्रह्मर्षि [m]
कविः
कवि [m]
सत्यव्रतः
सत्य [adj]
सत्यव्रतः
व्रत [n]
शुचिः
शुचि [adj]
यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् । शंतनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः ॥
English Translation
That great Rishi of sacred deeds and great fame, in order to continue the line of Shantanu begot Pandu, Dhritarashtra and Vidura.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
पाण्डुं
पाण्डु [m]
धृतराष्ट्रं
धृतराष्ट्र [m]
च
च [ind]
विदुरं
विदुर [m]
चाप्यजीजनत्
च [ind]
चाप्यजीजनत्
अपि [ind]
चाप्यजीजनत्
जन् [4. P.]
शंतनोः
शंतनु [m]
संततिं
संतति [f]
तन्वन्
तन् [8. Ā.]
पुण्यकीर्तिर्
पुण्य [adj]
पुण्यकीर्तिर्
कीर्ति [f]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
जनमेजयस्य राजर्षेः स तद्यज्ञसदस्तदा । विवेश शिष्यैः सहितो वेदवेदाङ्गपारगैः ॥
English Translation
This illustrious man accompanied by his disciples, learned in the Vedas and the Vedangas, entered the sacrificial grounds of the royal sage Janamejaya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनमेजयस्य
जनमेजय [m]
राजर्षेः
राजर्षि [m]
स
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
यज्ञसदस्तदा
यज्ञ [m]
यज्ञसदस्तदा
सदस् [n]
यज्ञसदस्तदा
तदा [ind]
जरत्कारुर्
जरत्कारु [m]
इति
इति [ind]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
वेदवेदाङ्गपारगः
वेद [m]
वेदवेदाङ्गपारगः
वेदाङ्ग [n]
वेदवेदाङ्गपारगः
पारग [adj]
तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिर्देवैरिव पुरंदरम् ॥
English Translation
He saw there seated king Janamejaya surrounded by his numerous Sadasya like Indra surrounded by the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतः
गम् [6. Ā.]
श्रुत्वैव
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैव
एव [ind]
राजानं
राजन् [m]
दीक्षितं
दीक्षित [m]
जनमेजयम्
जनमेजय [m]
वृतं
वृ [1. Ā.]
सदस्यैर्
सदस्य [m]
बहुभिर्
बहु [adj]
देवैर्
देव [m]
इव
इव [ind]
पुरंदरम्
पुरंदर [m]
तथा मूर्धावसिक्तैश्च नानाजनपदेश्वरैः । ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च कुशलैर्यज्ञसंस्तरे ॥
English Translation
He was surrounded by kings of various countries who had undergone the sacred baths and by competent Ritvijas who were like Brahma himself all seated comfortably in the sacrificial grounds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
मूर्धावसिक्तैश्च
मूर्धन् [m]
मूर्धावसिक्तैश्च
अवसिच् [6. P.]
मूर्धावसिक्तैश्च
च [ind]
नानाजनपदेश्वरैः
नाना [ind]
नानाजनपदेश्वरैः
जनपद [m]
नानाजनपदेश्वरैः
ईश्वर [m]
ऋत्विग्भिर्
ऋत्विज् [m]
देवकल्पैश्च
देव [m]
देवकल्पैश्च
कल्प [adj]
देवकल्पैश्च
च [ind]
कुशलैर्
कुशल [adj]
यज्ञसंस्तरे
यज्ञ [m]
यज्ञसंस्तरे
संस्तर [m]
जनमेजयस्तु राजर्षिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् । सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः ॥
English Translation
The best of the Bharata race, the royal sage Janamejaya, seeing the Rishi approaching, advanced quickly in great joy with all his relatives and followers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनमेजयस्तु
जनमेजय [m]
जनमेजयस्तु
तु [ind]
राजर्षिर्
राजर्षि [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तम्
तद् [pron]
ऋषिम्
ऋषि [m]
आगतम्
आगम् [6. P.]
सगणो
स [ind]
सगणो
गण [m]
ऽभ्युद्ययौ
अभ्युद्या [2. Ā.]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
प्रीत्या
प्रीति [f]
भरतसत्तमः
भरत [m]
भरतसत्तमः
सत्तम [adj]
काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमते प्रभुः । आसनं कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पतेः ॥
English Translation
The king, with the approval of the Sadasyas, offered a golden seat to the Rishi as did Indra to (his preceptor) Brihaspati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काञ्चनं
काञ्चन [adj]
विष्टरं
विष्टर [mn]
तस्मै
तद् [pron]
सदस्यानुमते
सदस्य [m]
सदस्यानुमते
अनुमत [n]
प्रभुः
प्रभु [m]
आसनं
आसन [n]
कल्पयामास
कल्पय् [10. Ā.]
यथा
यथा [ind]
शक्रो
शक्र [m]
बृहस्पतेः
बृहस्पति [m]
तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥
English Translation
When the boon-granting and the adored of the celestials, the Rishis (Vyasa) took his seat, the king of kings (Janamejaya) worshipped him according to the ordinances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रोपविष्टं
तत्र [ind]
तत्रोपविष्टं
उपविश् [6. P.]
वरदं
वर [mn]
वरदं
द [adj]
देवर्षिगणपूजितम्
देव [m]
देवर्षिगणपूजितम्
ऋषि [m]
देवर्षिगणपूजितम्
गण [m]
देवर्षिगणपूजितम्
पूजय् [10. Ā.]
पूजयामास
पूजय् [10. Ā.]
राजेन्द्रः
राजन् [m]
राजेन्द्रः
इन्द्र [m]
शास्त्रदृष्टेन
शास्त्र [n]
शास्त्रदृष्टेन
दृश् [6. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]
पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत् ॥
English Translation
The king then offered to his grandfather Krishna (Dvaipayana) in due form water to wash his feet and mouth, Arghya and kine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाद्यम्
पाद्य [n]
आचमनीयं
आचमनीय [n]
च
च [ind]
अर्घ्यं
अर्घ्य [n]
गां
गो [mf]
च
च [ind]
विधानतः
विधान [n]
पितामहाय
पितामह [m]
कृष्णाय
कृष्ण [m]
तदर्हाय
तद् [pron]
तदर्हाय
अर्ह [adj]
न्यवेदयत्
निवेदय् [10. Ā.]
प्रतिगृह्य च तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा ॥
English Translation
Vyasa was much pleased on accepting the offerings from the Pandava Janamejaya and he ordered that the kine should not be slaughtered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
च
च [ind]
तां
तद् [pron]
पूजां
पूजा [f]
पाण्डवाज्जनमेजयात्
पाण्डव [m]
पाण्डवाज्जनमेजयात्
जनमेजय [m]
गां
गो [mf]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
समनुज्ञाय
समनुज्ञा [9. P.]
व्यासः
व्यास [m]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
तथा संपूजयित्वा तं यत्नेन प्रपितामहम् । उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम् ॥
English Translation
Thus having worshipped him the king bowed to his great grandfather. And having seated himself in joy, he asked him about his welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
सम्पूजयित्वा
सम्पूजय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
यत्नेन
यत्न [m]
प्रपितामहम्
प्रपितामह [m]
उपोपविश्य
उपोपविश् [6. Ā.]
प्रीतात्मा
प्री [9. Ā.]
प्रीतात्मा
आत्मन् [m]
पर्यपृच्छद्
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
अनामयम्
अनामय [n]
भगवानपि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च । सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यानभ्यपूजयत् ॥
English Translation
The illustrious Rishi, also looked (graciously) at him and asked him about his welfare. He then worshipped the Sadasyas who had already worshipped him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवान्
भगवत् [adj]
अपि
अपि [ind]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
कुशलं
कुशल [adj]
प्रतिवेद्य
प्रतिवेदय् [10. P.]
च
च [ind]
सदस्यैः
सदस्य [m]
पूजितः
पूजय् [10. Ā.]
सर्वैः
सर्व [pron]
सदस्यान्
सदस्य [m]
अभ्यपूजयत्
अभिपूजय् [10. P.]
ततस्तं सत्कृतं सर्वैः सदस्यैर्जनमेजयः । इदं पश्चाद्द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥
English Translation
Thereupon with joined hands, Janamejaya, with all his Sadasyas, addressed the best of the Brahmanas (Vyasa) thus:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
सत्कृतं
सत्कृ [8. Ā.]
सर्वैः
सर्व [pron]
सदस्यैर्
सदस्य [m]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
इदं
इदम् [pron]
पश्चाद्
पश्चात् [ind]
द्विजश्रेष्ठं
द्विजश्रेष्ठ [m]
पर्यपृच्छत्
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
कृताञ्जलिः
कृताञ्जलि [adj]
कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् । तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ॥
English Translation
Janamejaya said : O Brahmana, you saw with your own eyes the great deeds of the Kurus and the Pandavas. I desire to hear them narrated by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुरूणां
कुरु [m]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
च
च [ind]
भवान्
भवत् [adj]
प्रत्यक्षदर्शिवान्
प्रत्यक्ष [adj]
प्रत्यक्षदर्शिवान्
दर्शिवत् [adj]
तेषां
तद् [pron]
चरितम्
चरित [n]
इच्छामि
इष् [1. P.]
कथ्यमानं
कथय् [10. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
द्विज
द्विज [m]
कथं समभवद्भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥
English Translation
What was the cause of the quarrel between them? They were all of great deeds and virtuous mind. Why did that great battle, which was the cause of the death of countless men, occur among my grandfathers, their sense being (surely) over-clouded by Fate? O best of Brahmanas, tell me all this in full as they happened.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
समभवद्
सम्भू [1. Ā.]
भेदस्तेषाम्
भेद [m]
भेदस्तेषाम्
तद् [pron]
अक्लिष्टकर्मणाम्
अक्लिष्ट [adj]
अक्लिष्टकर्मणाम्
कर्मन् [n]
तच्च
तद् [pron]
तच्च
च [ind]
युद्धं
युद्ध [n]
कथं
कथम् [ind]
वृत्तं
वृत् [3. P.]
भूतान्तकरणं
भू [1. Ā.]
भूतान्तकरणं
अन्त [m]
भूतान्तकरणं
करण [n]
महत्
महत् [adj]
पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् । कार्त्स्न्येनैतत्समाचक्ष्व भगवन्कुशलो ह्यसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितामहानां
पितामह [m]
सर्वेषां
सर्व [pron]
दैवेनाविष्टचेतसाम्
दैव [n]
दैवेनाविष्टचेतसाम्
आविश् [6. Ā.]
दैवेनाविष्टचेतसाम्
चेतस् [n]
कार्त्स्न्येनैतत्
कार्त्स्न्य [n]
कार्त्स्न्येनैतत्
एतद् [pron]
समाचक्ष्व
समाचक्ष् [2. Ā.]
भगवन्
भगवत् [adj]
कुशलो
कुशल [adj]
ह्यसि
हि [ind]
ह्यसि
अस् [2. P.]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा । शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥
English Translation
Sauti said : Having heard these words of Janamejaya, Krishna Dvaipayana addressed his disciple Vaishampayana, seated by his side saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तक्षकस्य
तक्षक [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
काश्यपो
काश्यप [m]
द्विजसत्तमः
द्विजसत्तम [m]
शशास
शास् [1. P.]
शिष्यम्
शिष्य [m]
आसीनं
आस् [4. P.]
वैशम्पायनम्
वैशम्पायन [m]
अन्तिके
अन्तिक [n]
कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा । तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि ॥
English Translation
Vyasa said : Repeat, exactly as you heard from me the account of the quarrel between the Kurus and the Pandavas of old.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुरूणां
कुरु [m]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
च
च [ind]
भवान्
भवत् [adj]
प्रत्यक्षदर्शिवान्
प्रत्यक्ष [adj]
प्रत्यक्षदर्शिवान्
दर्शिवत् [adj]
तद्
तद् [pron]
अस्मै
इदम् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
आचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
यन्
यद् [pron]
मत्तः
मद् [pron]
श्रुतवान्
श्रु [4. P.]
असि
अस् [2. P.]
गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम् ॥
English Translation
Sauti said: That best of Brahmanas, (Vaishampayana), having been thus commanded by his preceptor, recited the whole of that old history,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुरोर्
गुरु [m]
वचनम्
वचन [n]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
विप्रर्षभस्तदा
विप्र [m]
विप्रर्षभस्तदा
ऋषभ [m]
विप्रर्षभस्तदा
तदा [ind]
आचचक्षे
आचक्ष् [1. P.]
ततः
ततस् [ind]
सर्वम्
सर्व [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
तस्मै राज्ञे सदस्येभ्यः क्षत्रियेभ्यश्च सर्वशः । भेदं राज्यविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा ॥
English Translation
To the king, to the Sadasyas and to all the chiefs and potentates present there. He told them all about the quarrel and the utter extinction of the Kurus and the Pandavas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मै
तद् [pron]
राज्ञे
राजन् [m]
सदस्येभ्यः
सदस्य [m]
क्षत्रियेभ्यश्च
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियेभ्यश्च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
भेदं
भेद [m]
राज्यविनाशं
राज्य [n]
राज्यविनाशं
विनाश [m]
च
च [ind]
कुरुपाण्डवयोस्तदा
कुरु [m]
कुरुपाण्डवयोस्तदा
पाण्डव [m]
कुरुपाण्डवयोस्तदा
तदा [ind]