Ādiparva Adhyāya 48
आदिपर्व • अध्यायः 48
Ādiparva Adhyāya 48 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 1.48.1–27
•
250 Lexicon Terms
सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः । जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः ॥
English Translation
Shaunaka said: Who were the great Rishis that became the Ritvijas in the Snake-sacrifice of the wise king Janamejaya of the Pandava dynasty?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्पसत्रे
सर्प [m]
सर्पसत्रे
सत्त्र [n]
तदा
तदा [ind]
राज्ञः
राजन् [m]
पाण्डवेयस्य
पाण्डवेय [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
जनमेजयस्य
जनमेजय [m]
के
क [pron]
त्वासन्न्
तु [ind]
त्वासन्न्
अस् [2. P.]
ऋत्विजः
ऋत्विज् [m]
परमर्षयः
परम [adj]
परमर्षयः
ऋषि [m]
के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे । विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभये ॥
English Translation
Who became the Sadasyas in that terrible Snake-sacrifice, so fearful to the snakes and so sorrowful to them?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
के
क [pron]
सदस्या
सदस्य [m]
बभूवुश्च
भू [1. Ā.]
बभूवुश्च
च [ind]
सर्पसत्रे
सर्प [m]
सर्पसत्रे
सत्त्र [n]
सुदारुणे
सु [ind]
सुदारुणे
दारुण [adj]
विषादजनने
विषाद [m]
विषादजनने
जनन [adj]
ऽत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
पन्नगानां
पन्नग [mn]
महाभये
महत् [adj]
महाभये
भय [n]
सर्वं विस्तरतस्तात भवाञ्शंसितुमर्हति । सर्पसत्रविधानज्ञा विज्ञेयास्ते हि सूतज ॥
English Translation
O child, you should describe all this in detail, so that, O Sauti, we may know who were acquainted with the rituals of the Snakesacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वं
सर्व [pron]
विस्तरतस्तात
विस्तर [m]
विस्तरतस्तात
तात [m]
भवाञ्शंसितुम्
भवत् [adj]
भवाञ्शंसितुम्
शंस् [2. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
सर्पसत्रविधानज्ञो
सर्प [m]
सर्पसत्रविधानज्ञो
सत्त्र [n]
सर्पसत्रविधानज्ञो
विधान [n]
सर्पसत्रविधानज्ञो
ज्ञ [adj]
राजकार्यहिते
राजन् [m]
राजकार्यहिते
कार्य [n]
राजकार्यहिते
हित [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् । ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा ॥
English Translation
Sauti said : I shall tell you the names of those wise men who became the Ritvijas and Sadasyas of the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्त
हन्त [ind]
ते
त्वद् [pron]
कथयिष्यामि
कथय् [10. Ā.]
नामानीह
नामन् [n]
नामानीह
इह [ind]
मनीषिणाम्
मनीषिन् [adj]
ये
यद् [pron]
ऋत्विजः
ऋत्विज् [m]
सदस्याश्च
सदस्य [m]
सदस्याश्च
च [ind]
तस्यासन्
तद् [pron]
तस्यासन्
अस् [2. P.]
नृपतेस्तदा
नृपति [m]
नृपतेस्तदा
तदा [ind]
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः । च्यवनस्यान्वये जातः ख्यातो वेदविदां वरः ॥
English Translation
The Brahmana, named Chanda Bhargava, born in the race of Chyavana, greatly illustrious and the foremost man amongst all the learned in the Vedas, became the Hota in that sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
होता
होतृ [m]
बभूवाथ
भू [1. Ā.]
बभूवाथ
अथ [ind]
ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः
चण्डभार्गव [m]
च्यवनस्यान्वये
च्यवन [m]
च्यवनस्यान्वये
अन्वय [m]
जातः
जन् [4. P.]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
वेदविदां
वेद [m]
वेदविदां
विद् [adj]
वरः
वर [adj]
उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सार्यजैमिनिः । ब्रह्माभवच्छार्ङ्गरवो अध्वर्युर्बोधपिङ्गलः ॥
English Translation
This learned old Brahmana, Kautsa became the Udgata, Jaimini became the Brahma, Shranagarava and Pingala became the Adhvaryus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्गाता
उद्गातृ [m]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
वृद्धो
वृद्ध [adj]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
कौत्सार्यजैमिनिः
कौत्स [m]
कौत्सार्यजैमिनिः
आर्य [m]
कौत्सार्यजैमिनिः
जैमिनि [m]
अध्वर्युर्
अध्वर्यु [m]
बोधपिङ्गलः
बोधपिङ्गल [m]
सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् । उद्दालकः शमठकः श्वेतकेतुश्च पञ्चमः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सदस्यश्चाभवद्
सदस्य [m]
सदस्यश्चाभवद्
च [ind]
सदस्यश्चाभवद्
भू [1. Ā.]
व्यासः
व्यास [m]
पुत्रशिष्यसहायवान्
पुत्र [m]
पुत्रशिष्यसहायवान्
शिष्य [m]
पुत्रशिष्यसहायवान्
सहायवत् [adj]
उद्दालकः
उद्दालक [m]
शमठकः
शमठक [m]
श्वेतकेतुश्च
श्वेतकेतु [m]
श्वेतकेतुश्च
च [ind]
पञ्चमः
पञ्चम [adj]
असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा । आत्रेयः कुण्डजठरो द्विजः कुटिघटस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असितो
असित [m]
देवलश्चैव
देवल [m]
देवलश्चैव
च [ind]
देवलश्चैव
एव [ind]
नारदः
नारद [m]
पर्वतस्तथा
पर्वत [mn]
पर्वतस्तथा
तथा [ind]
आत्रेयः
आत्रेय [m]
कुण्डजठरो
कुण्डजठर [m]
द्विजः
द्विज [m]
कुटिघटस्तथा
कुटिघट [m]
कुटिघटस्तथा
तथा [ind]
वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान् । कहोडो देवशर्मा च मौद्गल्यः शमसौभरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वात्स्यः
वात्स्य [m]
श्रुतश्रवा
श्रुतश्रवस् [m]
वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान्
वृद्ध [adj]
वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान्
तपस् [n]
वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान्
स्वाध्याय [m]
वृद्धस्तपःस्वाध्यायशीलवान्
शीलवत् [adj]
कहोडो
कहोड [m]
देवशर्मा
देवशर्मन् [m]
च
च [ind]
मौद्गल्यः
मौद्गल्य [m]
शमसौभरः
शमसौभर [m]
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः । सदस्या अभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह ॥
English Translation
These and many others, who were vastly learned in the Vedas, became the Sadasyas in the sacrifice of the son of Parikshit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
बहवो
बहु [adj]
ब्राह्मणाः
ब्राह्मण [m]
संशितव्रताः
संशित [adj]
संशितव्रताः
व्रत [n]
सदस्या
सदस्य [m]
अभवंस्तत्र
भू [1. Ā.]
अभवंस्तत्र
तत्र [ind]
सत्रे
सत्त्र [n]
पारिक्षितस्य
पारिक्षित [m]
ह
ह [ind]
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ । अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥
English Translation
When the Ritvijas began to offer ghee in the fire in that Snake-sacrifice, fearful snakes, striking fear into every creature, began to fall into its fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ
हु [3. Ā.]
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ
ऋत्विज् [m]
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ
अथ [ind]
तदा
तदा [ind]
सर्पसत्रे
सर्प [m]
सर्पसत्रे
सत्त्र [n]
महाक्रतौ
महत् [adj]
महाक्रतौ
क्रतु [m]
अहयः
अहि [m]
प्रापतंस्तत्र
प्रपत् [1. Ā.]
प्रापतंस्तत्र
तत्र [ind]
घोराः
घोर [adj]
प्राणिभयावहाः
प्राणिन् [m]
प्राणिभयावहाः
भय [n]
प्राणिभयावहाः
आवह [adj]
वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः । ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥
English Translation
The fat and the marrow of the snakes, thus burnt in the sacrificial fire, flowed like rivers and the whole atmosphere was filled with an insufferable stench, owing to this continual burning of the snakes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसामेदोवहाः
वसा [f]
वसामेदोवहाः
मेदस् [n]
वसामेदोवहाः
वह [adj]
कुल्या
कुल्या [f]
नागानां
नाग [m]
सम्प्रवर्तिताः
सम्प्रवर्तय् [10. P.]
ववौ
वा [2. Ā.]
गन्धश्च
गन्ध [mn]
गन्धश्च
च [ind]
तुमुलो
तुमुल [adj]
दह्यताम्
दह् [2. P.]
अनिशं
अनिशम् [ind]
तदा
तदा [ind]
पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे । अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥
English Translation
Incessant were the piteous cries of the snakes that fell into the fire and of those that were in the air about to fall into it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पततां
पत् [1. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
नागानां
नाग [m]
धिष्ठितानां
अधिष्ठा [1. Ā.]
तथाम्बरे
तथा [ind]
तथाम्बरे
अम्बर [n]
अश्रूयतानिशं
श्रु [4. P.]
अश्रूयतानिशं
अनिशम् [ind]
शब्दः
शब्द [m]
पच्यतां
पच् [1. Ā.]
चाग्निना
च [ind]
चाग्निना
अग्नि [m]
भृशम्
भृशम् [ind]
तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् । गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥
English Translation
In the meanwhile, as soon as Takshaka heard that Janamejaya had been installed in the sacrifice, he, the king of snakes, went to Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तक्षकस्तु
तक्षक [m]
तक्षकस्तु
तु [ind]
स
तद् [pron]
नागेन्द्रः
नाग [m]
नागेन्द्रः
इन्द्र [m]
पुरंदरनिवेशनम्
पुरंदर [m]
पुरंदरनिवेशनम्
निवेशन [n]
गतः
गम् [6. Ā.]
श्रुत्वैव
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैव
एव [ind]
राजानं
राजन् [m]
दीक्षितं
दीक्षित [m]
जनमेजयम्
जनमेजय [m]
ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः । अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ॥
English Translation
That best of snakes told every thing to Indra and having acknowledged his fault, asked his protection in fear,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सर्वं
सर्व [pron]
यथावृत्तम्
यथावृत्त [n]
आख्याय
आख्या [4. P.]
भुजगोत्तमः
भुजग [m]
भुजगोत्तमः
उत्तम [adj]
अगच्छच्छरणं
गम् [6. Ā.]
अगच्छच्छरणं
शरण [n]
भीत
भी [1. Ā.]
आगस्कृत्वा
आगस्कृ [8. Ā.]
पुरंदरम्
पुरंदर [m]
तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक । भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कथंचन ॥
English Translation
Indra, being much pleased, told him, “0 i Takshaka, o king of the snakes, you have nothing to fear here from the snake-sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
इन्द्रः
इन्द्र [m]
प्राह
प्राह् [1. P.]
सुप्रीतो
सु [ind]
सुप्रीतो
प्री [9. Ā.]
न
न [ind]
तवास्तीह
त्वद् [pron]
तवास्तीह
अस् [2. P.]
तवास्तीह
इह [ind]
तक्षक
तक्षक [m]
भयं
भय [n]
नागेन्द्र
नाग [m]
नागेन्द्र
इन्द्र [m]
तस्माद्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
सर्पसत्रात्
सर्प [m]
सर्पसत्रात्
सत्त्र [n]
कथंचन
कथंचन [ind]
प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः । तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥
English Translation
The Grandfather was pacified by me for your sake. Therefore, you have no fear. Drive away this fever of fear from your mind.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रसादितो
प्रसादय् [10. Ā.]
मया
मद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
तवार्थाय
त्वद् [pron]
तवार्थाय
अर्थ [mn]
पितामहः
पितामह [m]
तस्मात्
तद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
भयं
भय [n]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
व्येतु
वी [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
मानसो
मानस [adj]
ज्वरः
ज्वर [m]
एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः । उवास भवने तत्र शक्रस्य मुदितः सुखी ॥
English Translation
Thus being encouraged by him, the best of snakes, Takshaka, lived in Indra's abode in joy and happiness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
आश्वासितस्तेन
आश्वासय् [10. Ā.]
आश्वासितस्तेन
तद् [pron]
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भुजगोत्तमः
भुजग [m]
भुजगोत्तमः
उत्तम [adj]
उवास
वस् [2. P.]
भवने
भवन [n]
तत्र
तत्र [ind]
शक्रस्य
शक्र [m]
मुदितः
मुद् [1. P.]
सुखी
सुखिन् [adj]
अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः । अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत ॥
English Translation
Here did Vasuki become exceedingly sorry, seeing that the snakes were continually falling into the fire and that his race had been reduced to only a few. That best of the snakes were confounded with grief and thus spoke to his sister,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजस्रं
अजस्रम् [ind]
निपतत्स्वग्नौ
निपत् [1. Ā.]
निपतत्स्वग्नौ
अग्नि [m]
नागेषु
नाग [m]
भृशदुःखितः
भृश [adj]
भृशदुःखितः
दुःखित [adj]
अल्पशेषपरीवारो
अल्प [adj]
अल्पशेषपरीवारो
शेष [mn]
अल्पशेषपरीवारो
परीवार [m]
वासुकिः
वासुकि [m]
पर्यतप्यत
परितप् [4. Ā.]
कश्मलं चाविशद्घोरं वासुकिं पन्नगेश्वरम् । स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत् ॥
English Translation
Here did Vasuki become exceedingly sorry, seeing that the snakes were continually falling into the fire and that his race had been reduced to only a few. That best of the snakes were confounded with grief and thus spoke to his sister,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
समुदैक्षन्त
समुदीक्ष् [1. P.]
वासुकिं
वासुकि [m]
पन्नगेश्वरम्
पन्नग [mn]
पन्नगेश्वरम्
ईश्वर [m]
स
तद् [pron]
घूर्णमानहृदयो
घूर्ण् [1. Ā.]
घूर्णमानहृदयो
हृदय [n]
भगिनीम्
भगिनी [f]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे दिशो न प्रतिभान्ति च । सीदामीव च संमोहाद्घूर्णतीव च मे मनः ॥
English Translation
“O amiable sister, my body is burning. I can no longer see the points of the heavens. I am about to fall owing to the loss of consciousness. My mind is whirling.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दह्यन्ते
दह् [2. P.]
ऽङ्गानि
अङ्ग [n]
मे
मद् [pron]
भद्रे
भद्र [adj]
दिशो
दिश् [f]
न
न [ind]
प्रतिभान्ति
प्रतिभा [2. P.]
च
च [ind]
सीदामीव
सद् [6. P.]
सीदामीव
इव [ind]
च
च [ind]
संमोहाद्
सम्मोह [m]
घूर्णतीव
घूर्ण् [1. Ā.]
घूर्णतीव
इव [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]
दृष्टिर्भ्रमति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च । पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ ॥
English Translation
My sight is falling, my heart is trembling. Being be-numbed, I may fall into the blazing fire (of the sacrifice) today.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्टिर्
दृष्टि [f]
भ्रमति
भ्रम् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽतीव
अतीव [ind]
हृदयं
हृदय [n]
दीर्यतीव
दृ [9. P.]
दीर्यतीव
इव [ind]
च
च [ind]
पतिष्याम्यवशो
पत् [1. Ā.]
पतिष्याम्यवशो
अवश [adj]
ऽद्याहं
अद्य [ind]
ऽद्याहं
मद् [pron]
तस्मिन्
तद् [pron]
दीप्ते
दीप् [4. P.]
विभावसौ
विभावसु [m]
पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया । व्यक्तं मयापि गन्तव्यं पितृराजनिवेशनम् ॥
English Translation
This sacrifice of the son of Parikshit is begun for the extermination of our race. It is evident I also shall have (soon) to go to the land of the dead.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पारिक्षितस्य
पारिक्षित [m]
यज्ञो
यज्ञ [m]
ऽसौ
अदस् [pron]
वर्तते
वृत् [3. P.]
ऽस्मज्जिघांसया
मद् [pron]
ऽस्मज्जिघांसया
जिघांसा [f]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
मयापि
मद् [pron]
मयापि
अपि [ind]
गन्तव्यं
गम् [6. Ā.]
पितृराजनिवेशनम्
पितृ [m]
पितृराजनिवेशनम्
राजन् [m]
पितृराजनिवेशनम्
निवेशन [n]
अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः । जरत्कारोः पुरा दत्ता सा त्राह्यस्मान्सबान्धवान् ॥
English Translation
That time has come, O sister, for which I bestowed you on the Rishi Jaratkaru; O sister, protect us with all our race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
कालः
काल [m]
सम्प्राप्तो
सम्प्राप् [5. Ā.]
यदर्थम्
यद् [pron]
यदर्थम्
अर्थ [mn]
असि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
स्वसः
स्वसृ [f]
जरत्कारोः
जरत्कारु [m]
पुरा
पुरा [ind]
दत्ता
दा [1. Ā.]
सा
तद् [pron]
त्राह्यस्मान्
त्रा [2. Ā.]
त्राह्यस्मान्
मद् [pron]
सबान्धवान्
स [ind]
सबान्धवान्
बान्धव [m]
आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे । प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः ॥
English Translation
O best of the women of the snake race,। Astika will put an end to this sacrifice which is being performed. The Grandsire himself told me this in time gone by.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आस्तीकः
आस्तीक [m]
किल
किल [ind]
यज्ञं
यज्ञ [m]
तं
तद् [pron]
वर्तन्तं
वृत् [3. P.]
भुजगोत्तमे
भुजग [m]
भुजगोत्तमे
उत्तम [adj]
प्रसादितो
प्रसादय् [10. Ā.]
मया
मद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
तवार्थाय
त्वद् [pron]
तवार्थाय
अर्थ [mn]
पितामहः
पितामह [m]
तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम् । ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम् ॥
English Translation
Therefore, O sister, ask your dear son, who is exceedingly learned in the Vedas and respected even by the old, to protect me and those dependent on me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
वत्से
वत्सा [f]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
वत्सं
वत्स [m]
स्वं
स्व [adj]
कुमारं
कुमार [m]
वृद्धसंमतम्
वृद्ध [adj]
वृद्धसंमतम्
सम्मन् [8. Ā.]
ममाद्य
मद् [pron]
ममाद्य
अद्य [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
सभृत्यस्य
स [ind]
सभृत्यस्य
भृत्य [m]
मोक्षार्थं
मोक्ष [m]
मोक्षार्थं
अर्थ [mn]
वेदवित्तमम्
वेद [m]
वेदवित्तमम्
वित्तम [adj]