Ādiparva Adhyāya 42
आदिपर्व • अध्यायः 42
Ādiparva Adhyāya 42 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 1.42.1–21
•
250 Lexicon Terms
एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्दुःखशोकपरायणः । उवाच स्वान्पितॄन्दुःखाद्बाष्पसंदिग्धया गिरा ॥
English Translation
Sauti said: Having heard all this, Jaratkaru became exceedingly sorry. He spoke to the pitres in sorrow and his words were choked by tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
जरत्कारुर्
जरत्कारु [m]
दुःखशोकपरायणः
दुःख [n]
दुःखशोकपरायणः
शोक [m]
दुःखशोकपरायणः
परायण [n]
उवाच
वच् [2. P.]
स्वान्
स्व [adj]
पितॄन्
पितृ [m]
दुःखाद्
दुःख [n]
बाष्पसंदिग्धया
बाष्प [mn]
बाष्पसंदिग्धया
संदिह् [2. Ā.]
गिरा
गिर् [f]
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः । तद्दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥
English Translation
I am that Jaratkaru, your sinful son. I am a worthless man, a man of sinful deeds. Pray, punish me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
एव
एव [ind]
जरत्कारुः
जरत्कारु [m]
किल्बिषी
किल्बिषिन् [adj]
भवतां
भवत् [adj]
सुतः
सुत [m]
तद्
तद् [pron]
दण्डं
दण्ड [mn]
धारयत
धारय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
दुष्कृतेर्
दुष्कृति [adj]
अकृतात्मनः
अकृतात्मन् [adj]
पुत्र दिष्ट्यासि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया । किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसंग्रहः ॥
English Translation
O son, you have come by good luck at this spot in your travel. O Brahmana, why have you not taken a wife?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्र
पुत्र [m]
दिष्ट्यासि
दिष्टि [f]
दिष्ट्यासि
अस् [2. P.]
सम्प्राप्त
सम्प्राप् [5. Ā.]
इमं
इदम् [pron]
देशं
देश [m]
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
न
न [ind]
कृतो
कृ [2. Ā.]
दारसंग्रहः
दार [mn]
दारसंग्रहः
संग्रह [m]
ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते । ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै ॥
English Translation
Jaratkaru said: O Pitris, I have this desire always in my heart, that having kept my sexual passion under complete control, I shall take this body to the other world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ममायं
मद् [pron]
ममायं
इदम् [pron]
पितरो
पितृ [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
हृद्यर्थः
हृद् [n]
हृद्यर्थः
अर्थ [mn]
परिवर्तते
परिवृत् [1. Ā.]
ऊर्ध्वरेताः
ऊर्ध्वरेतस् [adj]
शरीरं
शरीर [n]
वै
वै [ind]
प्रापयेयम्
प्रापय् [10. Ā.]
अमुत्र
अमुत्र [ind]
वै
वै [ind]
एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः । मया निवर्तिता बुद्धिर्ब्रह्मचर्यात्पितामहाः ॥
English Translation
O grandfathers, my mind has been diverted from Brahmacharya, I shall certainly do your favourite work.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तु
तु [ind]
भवतः
भवत् [adj]
शकुन्तान्
शकुन्त [m]
इव
इव [ind]
लम्बतः
लम्ब् [1. P.]
मया
मद् [pron]
निवर्तिता
निवर्तय् [10. Ā.]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
ब्रह्मचर्यात्
ब्रह्मचर्य [n]
पितामहाः
पितामह [m]
करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्ये नात्र संशयः । सनाम्नीं यद्यहं कन्यामुपलप्स्ये कदाचन ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
वः
त्वद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
कामं
काम [m]
निवेक्ष्ये
निविश् [6. Ā.]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
सनाम्नीं
सनामन् [adj]
यद्यहं
यदि [ind]
यद्यहं
मद् [pron]
कन्याम्
कन्या [f]
उपलप्स्ये
उपलभ् [1. P.]
कदाचन
कदाचन [ind]
भविष्यति च या काचिद्भैक्षवत्स्वयमुद्यता । प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम् ॥
English Translation
(I shall certainly marry), if I get a bride of my own name, who will bestow herself on me of her own accord, who will come to me as a gift and whom I shall not have to maintain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भविष्यति
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
या
यद् [pron]
काचिद्
कश्चित् [pron]
भैक्षवत्
भैक्ष [n]
भैक्षवत्
वत् [ind]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
उद्यता
उद्यम् [6. P.]
प्रतिग्रहीता
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
ताम्
तद् [pron]
अस्मि
अस् [2. P.]
न
न [ind]
भरेयं
भृ [1. Ā.]
च
च [ind]
याम्
यद् [pron]
अहम्
मद् [pron]
एवंविधमहं कुर्यां निवेशं प्राप्नुयां यदि । अन्यथा न करिष्ये तु सत्यमेतत्पितामहाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवंविधम्
एवंविध [adj]
अहं
मद् [pron]
कुर्यां
कृ [2. Ā.]
निवेशं
निवेश [m]
प्राप्नुयां
प्राप् [1. P.]
यदि
यदि [ind]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
न
न [ind]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
तु
तु [ind]
सत्यम्
सत्य [n]
एतत्
एतद् [pron]
पितामहाः
पितामह [m]
एवमुक्त्वा तु स पितॄंश्चचार पृथिवीं मुनिः । न च स्म लभते भार्यां वृद्धोऽयमिति शौनक ॥
English Translation
Sauti said : The Rishi (Jaratkaru), having said all this to the ancestors, (left the place and) roamed over the world again. O Shaunaka, although he grew old, he did not get a wife.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
स
तद् [pron]
पितॄंश्चचार
पितृ [m]
पितॄंश्चचार
चर् [1. Ā.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
मुनिः
मुनि [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
स्म
स्म [ind]
लभते
लभ् [1. P.]
भार्यां
भार्या [f]
वृद्धो
वृद्ध [adj]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
शौनक
शौनक [m]
यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदितस्तथा । तदारण्यं स गत्वोच्चैश्चुक्रोश भृशदुःखितः ॥
English Translation
He was very sorry that he was not successful, but directed by his ancestors he continued the search. He went into the forest and shouted aloud in grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
निर्वेदम्
निर्वेद [m]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
पितृभिश्चोदितस्तथा
पितृ [m]
पितृभिश्चोदितस्तथा
चोदय् [10. Ā.]
पितृभिश्चोदितस्तथा
तथा [ind]
तदारण्यं
तदा [ind]
तदारण्यं
अरण्य [n]
स
तद् [pron]
गत्वोच्चैश्चुक्रोश
गम् [6. Ā.]
गत्वोच्चैश्चुक्रोश
उच्चैस् [ind]
गत्वोच्चैश्चुक्रोश
क्रुश् [4. P.]
भृशदुःखितः
भृश [adj]
भृशदुःखितः
दुःखित [adj]
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः ॥
English Translation
Whatever creatures are, mobile immobile, visible of invisible, O you all, hear or my words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यानि
यद् [pron]
भूतानि
भूत [mn]
सन्तीह
अस् [2. P.]
सन्तीह
इह [ind]
स्थावराणि
स्थावर [adj]
चराणि
चर [adj]
च
च [ind]
अन्तर्हितानि
अन्तर्धा [3. Ā.]
वा
वा [ind]
यानि
यद् [pron]
तानि
तद् [pron]
शृण्वन्तु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
वचः
वचस् [n]
उग्रे तपसि वर्तन्तं पितरश्चोदयन्ति माम् । निविशस्वेति दुःखार्तास्तेषां प्रियचिकीर्षया ॥
English Translation
I am a man, engaged in severe penances, but my ancestors, afflicted with grief, have told me, "Get yourself married to beget a son."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उग्रे
उग्र [adj]
तपसि
तपस् [n]
वर्तन्तं
वृत् [3. P.]
पितरश्चोदयन्ति
पितृ [m]
पितरश्चोदयन्ति
चोदय् [10. Ā.]
माम्
मद् [pron]
निविशस्वेति
निविश् [6. Ā.]
निविशस्वेति
इति [ind]
दुःखार्तास्तेषां
दुःख [n]
दुःखार्तास्तेषां
आर्त [adj]
दुःखार्तास्तेषां
तद् [pron]
प्रियचिकीर्षया
प्रिय [n]
प्रियचिकीर्षया
चिकीर्षा [f]
निवेशार्थ्यखिलां भूमिं कन्याभैक्षं चरामि भोः । दरिद्रो दुःखशीलश्च पितृभिः संनियोजितः ॥
English Translation
Directed by my ancestors, I'm roaming in poverty and sorrow all over the world for wedding a maiden whom I shall get as a gift.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवेशार्थ्यखिलां
निवेश [m]
निवेशार्थ्यखिलां
अर्थिन् [adj]
निवेशार्थ्यखिलां
अखिल [adj]
भूमिं
भूमि [f]
कन्याभैक्षं
कन्या [f]
कन्याभैक्षं
भैक्ष [n]
चरामि
चर् [1. Ā.]
भोः
भोः [ind]
दरिद्रो
दरिद्र [adj]
दुःखशीलश्च
दुःख [adj]
दुःखशीलश्च
शील [mn]
दुःखशीलश्च
च [ind]
पितृभिः
पितृ [m]
संनियोजितः
संनियोजय् [10. P.]
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः । ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम् ॥
English Translation
Let any of those creatures, whom I (now) address, if he has a daughter, bestow her on me who am roving all over the world for a bride.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
कन्यास्ति
कन्या [f]
कन्यास्ति
अस् [2. P.]
भूतस्य
भूत [mn]
ये
यद् [pron]
मयेह
मद् [pron]
मयेह
इह [ind]
प्रकीर्तिताः
प्रकीर्तय् [10. P.]
ते
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
कन्यां
कन्या [f]
प्रयच्छन्तु
प्रयम् [1. Ā.]
चरतः
चर् [1. Ā.]
सर्वतोदिशम्
सर्वतोदिशम् [ind]
मम कन्या सनाम्नी या भैक्षवच्चोद्यता भवेत् । भरेयं चैव यां नाहं तां मे कन्यां प्रयच्छत ॥
English Translation
A bride, who bears the same name with me, who will be given to me as a gift and whom I shall not have to maintain,(If there is such a bride), O bestow her on me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
कन्या
कन्या [f]
सनाम्नी
सनामन् [adj]
या
यद् [pron]
भैक्षवच्चोद्यता
भैक्ष [n]
भैक्षवच्चोद्यता
वत् [ind]
भैक्षवच्चोद्यता
च [ind]
भैक्षवच्चोद्यता
उद्यम् [6. P.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
भरेयं
भृ [1. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
यां
यद् [pron]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
तां
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
कन्यां
कन्या [f]
प्रयच्छत
प्रयम् [1. Ā.]
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिताः । तामादाय प्रवृत्तिं ते वासुकेः प्रत्यवेदयन् ॥
English Translation
Thereupon those snakes, who had been appointed to watch Jaratkaru, knowing his intention, gave information to Vasuki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्ते
ततस् [ind]
ततस्ते
तद् [pron]
पन्नगा
पन्नग [mn]
ये
यद् [pron]
वै
वै [ind]
जरत्कारौ
जरत्कारु [f]
समाहिताः
समाहित [adj]
ताम्
तद् [pron]
आदाय
आदा [4. Ā.]
प्रवृत्तिं
प्रवृत्ति [f]
ते
तद् [pron]
वासुकेः
वासुकि [m]
प्रत्यवेदयन्
प्रतिवेदय् [10. P.]
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रः कन्यां तां समलंकृताम् । प्रगृह्यारण्यमगमत्समीपं तस्य पन्नगः ॥
English Translation
The king of the snakes immediately went to the place where the Rishi was, taking with him his sister, decked with various ornaments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
स
तद् [pron]
नागेन्द्रः
नाग [m]
नागेन्द्रः
इन्द्र [m]
कन्यां
कन्या [f]
तां
तद् [pron]
समलंकृताम्
समलंकृ [8. Ā.]
प्रगृह्यारण्यम्
प्रग्रह् [9. Ā.]
प्रगृह्यारण्यम्
अरण्य [n]
अगमत्
गम् [6. Ā.]
समीपं
समीप [n]
तस्य
तद् [pron]
पन्नगः
पन्नग [mn]
तत्र तां भैक्षवत्कन्यां प्रादात्तस्मै महात्मने । नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मन्न स तां प्रत्यगृह्णत ॥
English Translation
O Brahmana, the king of the snakes Vasuki, having gone there, offered the maiden as a gift to that high-souled Rishi. But he did not at once accept her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
तां
तद् [pron]
भैक्षवत्
भैक्ष [n]
भैक्षवत्
वत् [ind]
कन्यां
कन्या [f]
प्रादात्
प्रदा [3. Ā.]
तस्मै
तद् [pron]
महात्मने
महात्मन् [adj]
नागेन्द्रो
नाग [m]
नागेन्द्रो
इन्द्र [m]
वासुकिर्
वासुकि [m]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
प्रत्यगृह्णत
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते । मोक्षभावे स्थितश्चापि द्वन्द्वीभूतः परिग्रहे ॥
English Translation
The Rishi, thinking her not to be of the same name with himself and seeing also that the question of her maintenance was not settled, reflected for a while and hesitated to accept her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असनामेति
असनामन् [adj]
असनामेति
इति [ind]
वै
वै [ind]
मत्वा
मन् [8. P.]
भरणे
भरण [n]
चाविचारिते
च [ind]
चाविचारिते
अविचारित [adj]
मोक्षभावे
मोक्ष [m]
मोक्षभावे
भाव [m]
स्थितश्चापि
स्था [1. Ā.]
स्थितश्चापि
च [ind]
स्थितश्चापि
अपि [ind]
द्वन्द्वीभूतः
द्वंद्वीभू [1. P.]
परिग्रहे
परिग्रह [m]
ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन । वासुके भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह ॥
English Translation
O descendant of Bhrigu, he then asked Vasuki the name of the maiden and he told him also, “I shall not maintain her."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
नाम
नामन् [n]
स
तद् [pron]
कन्यायाः
कन्या [f]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
भृगुनन्दन
भृगु [m]
भृगुनन्दन
नन्दन [m]
वासुके
वासुकि [m]
भरणं
भरण [n]
चास्या
च [ind]
चास्या
इदम् [pron]
न
न [ind]
कुर्याम्
कृ [2. Ā.]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]