Śāntiparva Adhyāya 222
शान्तिपर्व • अध्यायः 222
Śāntiparva Adhyāya 222 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 12.222.1–25
•
250 Lexicon Terms
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥
English Translation
Yudhisthira said By what nature, what course of duties, what knowledge, and what energy, does one succeed in attaining to Brahma which is immutable and is beyond the reach of nature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किंशीलः
किंशील [adj]
किंसमाचारः
किंसमाचार [adj]
किंविद्यः
किंविद्य [adj]
किंपरायणः
किंपरायण [adj]
प्राप्नोति
प्राप् [1. P.]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [n]
स्थानं
स्थान [n]
यत्
यद् [pron]
परं
पर [pron]
प्रकृतेर्
प्रकृति [f]
ध्रुवम्
ध्रुव [adj]
मोक्षधर्मेषु नियतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥
English Translation
Bhishma said One who practises the religion of renunciation, who eats sparingly, and who has his senses under complete control, can attain to Brahma which is immutable and which is above nature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामक्रोधौ
काम [m]
कामक्रोधौ
क्रोध [m]
वशे
वश [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
ब्रह्मचारी
ब्रह्मचारिन् [m]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
प्राप्नोति
प्राप् [1. P.]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [n]
स्थानं
स्थान [n]
यत्
यद् [pron]
परं
पर [pron]
प्रकृतेर्
प्रकृति [f]
ध्रुवम्
ध्रुव [adj]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत ॥
English Translation
Bhishma said Regarding it, О Yudhisthira, is cited the old discourse between Prahlada and Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
जैगीषव्यस्य
जैगीषव्य [m]
संवादम्
संवाद [m]
असितस्य
असित [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
जैगीषव्यं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् । अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत् ॥
English Translation
Once on a time Asita-Devala addressed Jaigishavya who was endued with great wisdom and fully acquainted with the truths of duty and morality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जैगीषव्यं
जैगीषव्य [m]
महाप्राज्ञं
महत् [adj]
महाप्राज्ञं
प्राज्ञ [adj]
धर्माणाम्
धर्म [mn]
आगतागमम्
आगम् [6. P.]
आगतागमम्
आगम [m]
अक्रुध्यन्तम्
अक्रुध्यत् [adj]
अहृष्यन्तम्
अहृष्यत् [adj]
असितो
असित [m]
देवलो
देवल [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसि । का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं चैतस्याः परायणम् ॥
English Translation
Devala said You are not pleased when lauded, you do not give way to anger when blamed or censured. What, indeed, is your wisdom? whence have you got it? And what, indeed, is the refuge of that wisdom?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
प्रीयसे
प्री [9. Ā.]
वन्द्यमानो
वन्द् [1. P.]
निन्द्यमानो
निन्द् [1. Ā.]
न
न [ind]
कुप्यसि
कुप् [4. Ā.]
का
क [pron]
ते
त्वद् [pron]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
कुतश्चैषा
कुतस् [ind]
कुतश्चैषा
च [ind]
कुतश्चैषा
एतद् [pron]
किं
क [pron]
चैतस्याः
च [ind]
चैतस्याः
एतद् [pron]
परायणम्
परायण [n]
इति तेनानुयुक्तः स तमुवाच महातपाः । महद्वाक्यमसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि ॥
English Translation
Bhishma said Thus accosted by Devala, the pure Jaigishavya of austere penances, said those words of great import, fraught with full faith, and deep significance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
तेनानुयुक्तः
तद् [pron]
तेनानुयुक्तः
अनुयुज् [7. Ā.]
स
तद् [pron]
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
महद्
महत् [adj]
वाक्यम्
वाक्य [n]
असंदिग्धं
असंदिग्ध [adj]
पुष्कलार्थपदं
पुष्कल [adj]
पुष्कलार्थपदं
अर्थ [mn]
पुष्कलार्थपदं
पद [mn]
शुचि
शुचि [adj]
या गतिर्या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम् । तां तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि वै द्विज ॥
English Translation
Jaigishavya said.. O foremost of Rishis, I shall tell you of what is the highest end, that which is the supreme goal, that which is tranquility, as regarded by all pious persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
गतिर्
गति [f]
या
यद् [pron]
परा
पर [pron]
निष्ठा
निष्ठा [f]
या
यद् [pron]
शान्तिः
शान्ति [f]
पुण्यकर्मणाम्
पुण्य [adj]
पुण्यकर्मणाम्
कर्मन् [n]
तां
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
सम्प्रवक्ष्यामि
सम्प्रवच् [3. Ā.]
यन्मां
यद् [pron]
यन्मां
मद् [pron]
पृच्छसि
प्रच्छ् [1. P.]
वै
वै [ind]
द्विज
द्विज [m]
निन्दत्सु च समो नित्यं प्रशंसत्सु च देवल । निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये ॥
English Translation
They, O Devala, who treat equally those who praise them and those who blame them, they who conceal their own vows and good acts, they who never indulge in vilifications, they who never say even what is good when it is calculated to injure (instead of producing any benefit), they who do not desire to retaliate injury are said to be wise men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निन्दत्सु
निन्द् [1. Ā.]
च
च [ind]
समो
सम [pron]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रशंसत्सु
प्रशंस् [1. Ā.]
च
च [ind]
देवल
देवल [m]
निह्नुवन्ति
निह्नु [1. Ā.]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
तेषां
तद् [pron]
समयं
समय [m]
सुकृतं
सु [ind]
सुकृतं
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
उक्ताश्च न विवक्षन्ति वक्तारमहिते रतम् । प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः ॥
English Translation
They, O Devala, who treat equally those who praise them and those who blame them, they who conceal their own vows and good acts, they who never indulge in vilifications, they who never say even what is good when it is calculated to injure (instead of producing any benefit), they who do not desire to retaliate injury are said to be wise men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उक्ताश्च
वच् [2. P.]
उक्ताश्च
च [ind]
न
न [ind]
विवक्षन्ति
विवक्ष् [Desid. Ā.]
वक्तारम्
वक्तृ [adj]
अहिते
अहित [n]
रतम्
रम् [4. Ā.]
प्रतिहन्तुं
प्रतिहन् [4. Ā.]
न
न [ind]
चेच्छन्ति
च [ind]
चेच्छन्ति
इष् [1. P.]
हन्तारं
हन्तृ [adj]
वै
वै [ind]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते । न चातीतानि शोचन्ति न चैनान्प्रतिजानते ॥
English Translation
They never grieve for what is yet to come. They are concerned with only what is present and act as they should. They never grieve for the past or even recollect it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाप्राप्तम्
न [ind]
नाप्राप्तम्
अप्राप्त [adj]
अनुशोचन्ति
अनुशुच् [1. Ā.]
प्राप्तकालानि
प्राप् [1. P.]
प्राप्तकालानि
काल [m]
कुर्वते
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
चातीतानि
च [ind]
चातीतानि
अती [1. P.]
शोचन्ति
शुच् [6. P.]
न
न [ind]
चैनान्
च [ind]
चैनान्
एनद् [pron]
प्रतिजानते
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
संप्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल । यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः ॥
English Translation
Endued with power and controlled minds, they do at their pleasure, in the way in which it should be done, what they should do, O Devala, if solicited respectfully thereto.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्प्राप्तानां
सम्प्राप् [5. Ā.]
च
च [ind]
पूज्यानां
पूजय् [10. Ā.]
कामाद्
काम [m]
अर्थेषु
अर्थ [mn]
देवल
देवल [m]
यथोपपत्तिं
यथा [ind]
यथोपपत्तिं
उपपत्ति [f]
कुर्वन्ति
कृ [2. Ā.]
शक्तिमन्तः
शक्तिमत् [adj]
कृतव्रताः
कृ [2. Ā.]
कृतव्रताः
व्रत [n]
पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित् ॥
English Translation
Of mature knowledge, of great wisdom, with anger under complete control, and with their passions subjugated, they never commit an injury to any one in thought, word, or deed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महाप्रसादा
महत् [adj]
महाप्रसादा
प्रसाद [m]
ऋजवो
ऋजु [adj]
दृढभक्ता
दृढ [adj]
दृढभक्ता
भक्त [m]
जितेन्द्रियाः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियाः
इन्द्रिय [n]
मनसा
मनस् [n]
कर्मणा
कर्मन् [n]
वाचा
वाच् [f]
नापराध्यन्ति
न [ind]
नापराध्यन्ति
अपराध् [4. Ā.]
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
अनीर्षवो न चान्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन । न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥
English Translation
Formerly they never attacked one another, filled with anger. They were all contented and never felt pain on seeing other people's affluence and prosperity,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमर्षणा
अमर्षण [adj]
न
न [ind]
चान्योन्यं
च [ind]
चान्योन्यं
अन्योन्य [adj]
स्पृहयन्ति
स्पृहय् [10. Ā.]
कदाचन
कदाचन [ind]
न
न [ind]
च
च [ind]
जातूपतप्यन्ते
जातु [ind]
जातूपतप्यन्ते
उपतप् [4. Ā.]
धीराः
धीर [adj]
परसमृद्धिभिः
पर [pron]
परसमृद्धिभिः
समृद्धि [f]
निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य ये । न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन ॥
English Translation
Such men never indulge in exaggerated speeches, or laud others, or speak ill of them. They are again never influenced by praise and censure showered on them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निन्दाप्रशंसे
निन्दा [f]
निन्दाप्रशंसे
प्रशंसा [f]
चात्यर्थं
च [ind]
चात्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
न
न [ind]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
परस्य
पर [pron]
ये
यद् [pron]
न
न [ind]
च
च [ind]
निन्दाप्रशंसाभ्यां
निन्दा [f]
निन्दाप्रशंसाभ्यां
प्रशंसा [f]
विक्रियन्ते
विकृ [5. P.]
कदाचन
कदाचन [ind]
सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः । न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित् । विमुच्य हृदयग्रन्थींश्चङ्क्रम्यन्ते यथासुखम् ॥
English Translation
They are tranquil regarding all their desires, and are engaged in the well being of the creatures. They never give way to anger to indulge in joy, or injure any creature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वतश्च
सर्वतस् [ind]
सर्वतश्च
च [ind]
प्रशान्ता
प्रशम् [1. P.]
ये
यद् [pron]
सर्वभूतहिते
सर्व [pron]
सर्वभूतहिते
भूत [mn]
सर्वभूतहिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
कर्मणा
कर्मन् [n]
वाचा
वाच् [f]
नापराध्यन्ति
न [ind]
नापराध्यन्ति
अपराध् [4. Ā.]
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
विमुच्य
विमुच् [6. Ā.]
हृदयग्रन्थींश्
हृदय [n]
हृदयग्रन्थींश्
ग्रन्थि [m]
यथासुखम्
यथासुखम् [ind]
न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः । अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
येषां
यद् [pron]
बान्धवाः
बान्धव [m]
सन्ति
अस् [2. P.]
ये
यद् [pron]
चान्येषां
च [ind]
चान्येषां
अन्य [pron]
न
न [ind]
बान्धवाः
बान्धव [m]
अमित्राश्च
अमित्र [mf]
अमित्राश्च
च [ind]
न
न [ind]
सन्त्येषां
अस् [2. P.]
सन्त्येषां
इदम् [pron]
ये
यद् [pron]
चामित्रा
च [ind]
चामित्रा
अमित्र [mf]
न
न [ind]
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा । धर्ममेवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तम । ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च ॥
English Translation
O foremost of twice-born ones, they who acquire a knowledge of the rules of morality and righteousness, and who observe those rules in practice, acquire joy, while they who deviate from the path or righteousness are afflicted by anxieties and sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
य
यद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
कुर्वते
कृ [2. Ā.]
मर्त्याः
मर्त्य [m]
सुखं
सुखम् [ind]
जीवन्ति
जीव् [1. Ā.]
सर्वदा
सर्वदा [ind]
धर्मम्
धर्म [mn]
एवानुवर्तन्ते
एव [ind]
एवानुवर्तन्ते
अनुवृत् [1. Ā.]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
ये
यद् [pron]
ह्यतो
हि [ind]
ह्यतो
अतस् [ind]
विच्युता
विच्यु [1. P.]
मार्गात्
मार्ग [m]
ते
तद् [pron]
हृष्यन्त्युद्विजन्ति
हृष् [1. P.]
हृष्यन्त्युद्विजन्ति
उद्विज् [6. P.]
च
च [ind]
आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम् । निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना ॥
English Translation
I now follow the path of righteousness. Decried by others, why shall I be annoyed with them, or lauded by others, why shall I be pleased?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आस्थितस्तम्
आस्था [1. Ā.]
आस्थितस्तम्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
मार्गम्
मार्ग [m]
असूयिष्यामि
असूय् [Denom. Ā.]
कं
क [pron]
कथम्
कथम् [ind]
निन्द्यमानः
निन्द् [1. Ā.]
प्रशस्तो
प्रशंस् [1. Ā.]
वा
वा [ind]
हृष्येयं
हृष् [1. P.]
केन
क [pron]
हेतुना
हेतु [m]
यद्यदिच्छन्ति तन्मार्गमभिगच्छन्ति मानवाः । न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः ॥
English Translation
Let men get whatsoever objects they please from whatsoever callings they pursue. Praise and censure cannot secure my advancement or the reverse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
यद्
यद् [pron]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
तन्मार्गम्
तद् [pron]
तन्मार्गम्
मार्ग [m]
अभिगच्छन्ति
अभिगम् [1. Ā.]
मानवाः
मानव [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
निन्दाप्रशंसाभ्यां
निन्दा [f]
निन्दाप्रशंसाभ्यां
प्रशंसा [f]
विक्रियन्ते
विकृ [5. P.]
कदाचन
कदाचन [ind]
अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य तत्त्ववित् । विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः ॥
English Translation
He who has understood the truths of things, becomes pleased with even disregard as if it were nectar. The wise man is indeed annoyed with regard as if it were poison.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमृतस्येव
अमृत [n]
अमृतस्येव
इव [ind]
संतृप्येद्
संतृप् [4. P.]
अवमानस्य
अवमान [m]
तत्त्ववित्
तत्त्व [n]
तत्त्ववित्
विद् [adj]
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं
विष [n]
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं
इव [ind]
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं
उद्विज् [6. P.]
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं
नित्यम् [ind]
संमानस्य
सम्मान [mn]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बध्यते ॥
English Translation
He who is freed from all shortcomings sleeps fearlessly both here and hereafter even if insulted by others, On the other hand, he who insults him, meets with destruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवज्ञातः
अवज्ञा [9. Ā.]
सुखं
सुखम् [ind]
शेते
शी [1. Ā.]
इह
इह [ind]
चामुत्र
च [ind]
चामुत्र
अमुत्र [ind]
चोभयोः
च [ind]
चोभयोः
उभय [adj]
विमुक्तः
विमुच् [6. Ā.]
सर्वपापेभ्यो
सर्व [pron]
सर्वपापेभ्यो
पाप [n]
यो
यद् [pron]
ऽवमन्ता
अवमन्तृ [adj]
स
तद् [pron]
बध्यते
बन्ध् [4. P.]
परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः । एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः ॥
English Translation
The wise men who seek to attain to the highest end, succeed in obtaining it following such a conduct.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परां
पर [pron]
गतिं
गति [f]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
प्रार्थयन्ति
प्रार्थय् [Denom. Ā.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
एतद्
एतद् [pron]
व्रतं
व्रत [n]
समाश्रित्य
समाश्रि [1. Ā.]
सुखम्
सुखम् [ind]
एधन्ति
एध् [1. P.]
ते
तद् [pron]
जनाः
जन [m]
सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥
English Translation
Bhishma said One who practises the religion of renunciation, who eats sparingly, and who has his senses under complete control, can attain to Brahma which is immutable and which is above nature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वतश्च
सर्वतस् [ind]
सर्वतश्च
च [ind]
समाहृत्य
समाहृ [2. P.]
क्रतून्
क्रतु [m]
सर्वाञ्
सर्व [pron]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
प्राप्नोति
प्राप् [1. P.]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [n]
स्थानं
स्थान [n]
यत्
यद् [pron]
परं
पर [pron]
प्रकृतेर्
प्रकृति [f]
ध्रुवम्
ध्रुव [adj]
नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम् ॥
English Translation
The very gods, the Gandharvas, the Pishachas, and the Rakshasas, cannot attain to the end of one who has attained to the hightest end.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
देवो
देव [m]
न
न [ind]
गन्धर्वो
गन्धर्व [m]
नासुरो
न [ind]
नासुरो
असुर [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
राक्षसः
राक्षस [m]
पदम्
पद [mn]
अन्ववरोहन्ति
अन्ववरुह् [1. P.]
प्राप्तस्य
प्राप् [1. P.]
परमां
परम [adj]
गतिम्
गति [f]