Śāntiparva Adhyāya 163
शान्तिपर्व • अध्यायः 163
Śāntiparva Adhyāya 163 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 12.163.1–24
•
250 Lexicon Terms
तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे । निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छत्समुद्रं प्रति भारत ॥
English Translation
Bhishma said After the expiration of that night, and that best of Brahmanas had left the house, Gautama issuing from his house, began to proceed towards the sea, O Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यां
तद् [pron]
निशायां
निशा [f]
व्युष्टायां
विवस् [1. P.]
गते
गम् [6. Ā.]
तस्मिन्
तद् [pron]
द्विजोत्तमे
द्विजोत्तम [m]
निष्क्रम्य
निष्क्रम् [6. P.]
गौतमो
गौतम [m]
ऽगच्छत्
गम् [6. Ā.]
समुद्रं
समुद्र [m]
प्रति
प्रति [ind]
भारत
भारत [m]
सामुद्रकान्स वणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि । स तेन सार्थेन सह प्रययौ सागरं प्रति ॥
English Translation
On the way he saw some sea-faring merchants. With that caravan of merchants he proceeded towards the sea.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सामुद्रकान्
सामुद्रक [adj]
स
तद् [pron]
वणिजस्ततो
वणिज् [m]
वणिजस्ततो
ततस् [ind]
ऽपश्यत्
पश् [4. Ā.]
स्थितान्
स्था [1. Ā.]
पथि
पथिन् [m]
स
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
सार्थेन
सार्थ [m]
सह
सह [ind]
प्रययौ
प्रया [2. Ā.]
सागरं
सागर [m]
प्रति
प्रति [ind]
स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे । मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत् ॥
English Translation
It so took place, however, O king, that large caravan was attacked, while passing through a mountain valley, by an infuriate elephant. Almost all the persons were killed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सार्थो
सार्थ [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
कस्मिंश्चिद्
कश्चित् [pron]
गिरिगह्वरे
गिरि [m]
गिरिगह्वरे
गह्वर [n]
मत्तेन
मद् [3. P.]
द्विरदेनाथ
द्विरद [m]
द्विरदेनाथ
अथ [ind]
निहतः
निहन् [2. Ā.]
प्रायशो
प्रायशस् [ind]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
स कथंचित्ततस्तस्मात्सार्थान्मुक्तो द्विजस्तदा । कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम् ॥
English Translation
Somehow escaping from the great danger, the Brahmana fled towards the north for saving his life, not knowing where he went.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कथंचित्
कथंचिद् [ind]
ततस्तस्मात्
ततस् [ind]
ततस्तस्मात्
तद् [pron]
सार्थान्मुक्तो
सार्थ [m]
सार्थान्मुक्तो
मुच् [6. Ā.]
द्विजस्तदा
द्विज [m]
द्विजस्तदा
तदा [ind]
कांदिग्भूतो
कांदिश् [adj]
कांदिग्भूतो
भू [1. Ā.]
जीवितार्थी
जीवित [n]
जीवितार्थी
अर्थिन् [adj]
प्रदुद्रावोत्तरां
प्रद्रु [1. Ā.]
प्रदुद्रावोत्तरां
उत्तर [adj]
दिशम्
दिश् [f]
स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथार्थतः । एकाकी व्यद्रवत्तत्र वने किंपुरुषो यथा ॥
English Translation
Separated from the caravan and gone to a great distance, he began to travel alone in a forest, like a Kimpurusha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
परिभ्रष्टः
परिभ्रंश् [4. Ā.]
सार्थाद्
सार्थ [m]
देशात्
देश [m]
तथार्थतः
तथा [ind]
तथार्थतः
अर्थ [mn]
एकाकी
एकाकिन् [adj]
व्यद्रवत्
विद्रु [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
वने
वन [n]
किंपुरुषो
किम्पुरुष [mn]
यथा
यथा [ind]
स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा । आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम् ॥
English Translation
At last coming upon a road leading towards the ocean, he travelled on till the reached a charming and heavenly forest filled with blossoming trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पन्थानम्
पथिन् [m]
अथासाद्य
अथ [ind]
अथासाद्य
आसादय् [10. Ā.]
समुद्राभिसरं
समुद्र [m]
समुद्राभिसरं
अभिसर [m]
तदा
तदा [ind]
आससाद
आसद् [2. P.]
वनं
वन [n]
रम्यं
रम्य [adj]
महत्
महत् [adj]
पुष्पितपादपम्
पुष्पित [adj]
पुष्पितपादपम्
पादप [m]
सर्वर्तुकैराम्रवनैः पुष्पितैरुपशोभितम् । नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिंनरसेवितम् ॥
English Translation
It was adorned with mango trees which carried flowers and fruits throughout the year. It appeared like the garden of Nandana (in heaven) and was inhabited by Yakshas and Kinnaras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वर्तुकैर्
सर्व [pron]
सर्वर्तुकैर्
ऋतुक [adj]
आम्रवनैः
आम्र [m]
आम्रवनैः
वन [n]
पुष्पितैर्
पुष्पित [adj]
उपशोभितम्
उपशोभय् [10. P.]
नन्दनोद्देशसदृशं
नन्दन [n]
नन्दनोद्देशसदृशं
उद्देश [m]
नन्दनोद्देशसदृशं
सदृश [adj]
यक्षकिंनरसेवितम्
यक्ष [m]
यक्षकिंनरसेवितम्
किंनर [mn]
यक्षकिंनरसेवितम्
सेव् [4. P.]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा । चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम् । गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु ॥
English Translation
It was also decked with Shalas Palmyras, Tamalas, and with clusters of black aloes, and many large sandal trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
शाल [mn]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
ताल [m]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
धव [m]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
अश्वत्थ [m]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
त्वचा [f]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
अगुरु [mn]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
वन [n]
शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा
तथा [ind]
चन्दनस्य
चन्दन [mn]
च
च [ind]
मुख्यस्य
मुख्य [adj]
पादपैर्
पादप [m]
उपशोभितम्
उपशोभय् [10. P.]
गिरिप्रस्थेषु
गिरि [m]
गिरिप्रस्थेषु
प्रस्थ [mn]
रम्येषु
रम्य [adj]
शुभेषु
शुभ [adj]
सुसुगन्धिषु
सु [ind]
सुसुगन्धिषु
सुगन्धिन् [adj]
समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै । मनुष्यवदनास्त्वन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः । भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये समुद्रं सर्वतोऽभवन् ॥
English Translation
Other birds, called Bharundas and having faces like human beings, and those called Bhulingas, and others belonging mountainous regions and to the sea, poured forth their sweet notes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समन्ततो
समन्ततः [ind]
द्विजश्रेष्ठा
द्विजश्रेष्ठ [m]
वल्गु
वल्गु [adj]
कूजन्ति
कूज् [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
वै
वै [ind]
मनुष्यवदनास्त्वन्ये
मनुष्य [m]
मनुष्यवदनास्त्वन्ये
वदन [n]
मनुष्यवदनास्त्वन्ये
तु [ind]
मनुष्यवदनास्त्वन्ये
अन्य [pron]
भारुण्डा
भारुण्ड [m]
इति
इति [ind]
विश्रुताः
विश्रु [5. Ā.]
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये
भूलिङ्ग [m]
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये
शकुन [m]
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये
च [ind]
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये
अन्य [pron]
समुद्रं
समुद्र [m]
सर्वतो
सर्वतस् [ind]
ऽभवन्
भू [1. Ā.]
स तान्यतिमनोज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै । शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः ॥
English Translation
Gautama went through that forest, listening, as he went, to those delightful and charming notes of nature's songsters.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्यतिमनोज्ञानि
तद् [pron]
तान्यतिमनोज्ञानि
अति [ind]
तान्यतिमनोज्ञानि
मनोज्ञ [adj]
विहंगाभिरुतानि
विहंग [m]
विहंगाभिरुतानि
अभिरुत [n]
वै
वै [ind]
शृण्वन्
श्रु [4. P.]
सुरमणीयानि
सु [ind]
सुरमणीयानि
रमणीय [adj]
विप्रो
विप्र [m]
ऽगच्छत
गम् [6. Ā.]
गौतमः
गौतम [m]
ततोऽपश्यत्सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते । देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे ॥
English Translation
On his way he saw a very charming and level spot of land covered with golden sands and resembling heaven itself, O king, in its beauty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽपश्यत्
पश् [4. Ā.]
सुरम्ये
सु [ind]
सुरम्ये
रम्य [adj]
स
स [ind]
सुवर्णसिकताचिते
सुवर्ण [n]
सुवर्णसिकताचिते
सिकता [mf]
सुवर्णसिकताचिते
आचि [5. Ā.]
देशभागे
देश [m]
देशभागे
भाग [m]
समे
सम [pron]
चित्रे
चित्र [adj]
स्वर्गोद्देशसमप्रभे
स्वर्ग [m]
स्वर्गोद्देशसमप्रभे
उद्देश [m]
स्वर्गोद्देशसमप्रभे
सम [pron]
स्वर्गोद्देशसमप्रभे
प्रभा [f]
श्रिया जुष्टं महावृक्षं न्यग्रोधं परिमण्डलम् । शाखाभिरनुरूपाभिर्भूषितं छत्रसंनिभम् ॥
English Translation
On that plot was huge and beautiful banian with a spherical top. Having numberless branches which wore like the parent tree in beauty and size, that banian looked like an umbrella set over the plain, to
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रिया
श्री [f]
जुष्टं
जुष् [6. Ā.]
महावृक्षं
महत् [adj]
महावृक्षं
वृक्ष [m]
न्यग्रोधं
न्यग्रोध [m]
परिमण्डलम्
परिमण्डल [adj]
शाखाभिर्
शाखा [f]
अनुरूपाभिर्
अनुरूप [adj]
भूषितं
भूषय् [10. Ā.]
छत्रसंनिभम्
छत्त्र [n]
छत्रसंनिभम्
संनिभ [adj]
तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दनवारिणा । दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम् ॥
English Translation
The spot underneath that beautiful tree was drenched with water perfumed with the most fragrant sandal. Highly beautiful and abounding with sweet flowers all around, the spot appeared like the court of the Grandfather himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
मूलं
मूल [mn]
सुसंसिक्तं
सु [ind]
सुसंसिक्तं
संसिच् [6. P.]
वरचन्दनवारिणा
वर [adj]
वरचन्दनवारिणा
चन्दन [mn]
वरचन्दनवारिणा
वारि [n]
दिव्यपुष्पान्वितं
दिव्य [adj]
दिव्यपुष्पान्वितं
पुष्प [n]
दिव्यपुष्पान्वितं
अन्वित [adj]
श्रीमत्
श्रीमत् [adj]
पितामहसदोपमम्
पितामह [m]
पितामहसदोपमम्
सद [n]
पितामहसदोपमम्
उपम [adj]
तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मुनिकान्तमनुत्तमम् । मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम् । तमागम्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत् ॥
English Translation
Seeing that charming and peerless spot, filled with blossoming trees, sacred, and looking like the house of a very god, Gautama was highly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
गौतमः
गौतम [m]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
मुनिकान्तम्
मुनि [m]
मुनिकान्तम्
कान्त [adj]
अनुत्तमम्
अनुत्तम [adj]
मेध्यं
मेध्य [adj]
सुरगृहप्रख्यं
सुर [m]
सुरगृहप्रख्यं
गृह [mn]
सुरगृहप्रख्यं
प्रख्या [f]
पुष्पितैः
पुष्पित [adj]
पादपैर्
पादप [m]
वृतम्
वृ [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
आगम्य
आगम् [6. P.]
मुदा
मुद् [f]
युक्तस्तस्याधस्ताद्
युज् [6. Ā.]
युक्तस्तस्याधस्ताद्
तद् [pron]
युक्तस्तस्याधस्ताद्
अधस्तात् [ind]
उपाविशत्
उपविश् [6. P.]
तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः । पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुचिः । ह्लादयन्सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप ॥
English Translation
Arrived there, he sat himself down with a delighted mind. While sitting there, O son of Kunti, a swect, charming, and auspicious breeze, carrying the perfume of many kinds of flowers, began to blow softly, cooling the limbs of Gautama and filling him with divine pleasure, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रासीनस्य
तत्र [ind]
तत्रासीनस्य
आस् [4. P.]
कौरव्य
कौरव्य [m]
गौतमस्य
गौतम [m]
सुखः
सुख [adj]
शिवः
शिव [adj]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
समुपस्पृश्य
समुपस्पृस् [6. Ā.]
प्रववावनिलः
प्रवा [4. P.]
प्रववावनिलः
अनिल [m]
शुचिः
शुचि [adj]
ह्लादयन्
ह्लादय् [10. Ā.]
सर्वगात्राणि
सर्व [pron]
सर्वगात्राणि
गात्र [n]
गौतमस्य
गौतम [m]
तदा
तदा [ind]
नृप
नृप [m]
स तु विप्रः परिश्रान्तः स्पृष्टः पुण्येन वायुना । सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्यगात् ॥
English Translation
Fanned by that sweet-scented breeze, the Brahmana became refreshed, and for the pleasure he felt ho soon fell asleep. Meanwhile the sun set behind the setting hills.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
विप्रः
विप्र [m]
परिश्रान्तः
परिश्रम् [4. P.]
स्पृष्टः
स्पृश् [6. Ā.]
पुण्येन
पुण्य [adj]
वायुना
वायु [m]
सुखम्
सुख [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
सुष्वाप
स्वप् [1. Ā.]
भास्करश्चास्तम्
भास्कर [m]
भास्करश्चास्तम्
च [ind]
भास्करश्चास्तम्
अस्त [m]
अभ्यगात्
अभिगा [3. P.]
ततोऽस्तं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते । आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः ॥
English Translation
When the shining luminary entered his chambers in the west and the evening twilight came, a bird that was the best of his species, returned there, which was his home, from the regions of Brahinan.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
वास्तं
वा [ind]
वास्तं
अस्त [m]
गते
गम् [6. Ā.]
सूर्ये
सूर्य [m]
संध्याकाल
संध्या [f]
संध्याकाल
काल [m]
उपस्थिते
उपस्था [1. Ā.]
आजगाम
आगम् [6. P.]
स्वभवनं
स्व [adj]
स्वभवनं
भवन [n]
ब्रह्मलोकात्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मलोकात्
लोक [m]
खगोत्तमः
खग [mn]
खगोत्तमः
उत्तम [adj]
नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा । बकराजो महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः ॥
English Translation
His name was Nadijangha and he was a great friend of the Creator. He was a prince of Cranes; endued with great wisdom, and a son of (the sage) Kashyapa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाडीजङ्घ
नाडीजङ्घ [m]
इति
इति [ind]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
दयितो
दयित [adj]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [m]
सखा
सखि [m]
बकराजो
बक [m]
बकराजो
राज [m]
महाप्राज्ञः
महत् [adj]
महाप्राज्ञः
प्राज्ञ [adj]
कश्यपस्यात्मसंभवः
कश्यप [m]
कश्यपस्यात्मसंभवः
आत्मसम्भव [m]
राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिमो भुवि । देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवपतिप्रभः ॥
English Translation
He was also known widely on Earth by the name of Rajdharman. Indeed, he excelled every one on Earth in fame and wisdom. The child of a celestial maiden, endued with great beauty and learning, he shone like a celestial.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजधर्मेति
राजधर्मन् [m]
राजधर्मेति
इति [ind]
विख्यातो
विख्या [2. P.]
बभूवाप्रतिमो
भू [1. Ā.]
बभूवाप्रतिमो
अप्रतिम [adj]
भुवि
भू [f]
देवकन्यासुतः
देव [m]
देवकन्यासुतः
कन्या [f]
देवकन्यासुतः
सुत [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
देवपतिप्रभः
देवपति [m]
देवपतिप्रभः
प्रभा [f]
मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसंनिभैः । भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन् ॥
English Translation
Decorated with the many ornaments that he wore and that were as brilliant as the sun himself, that child of a celestial girl shone in great beauty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृष्टहाटकसंछन्नो
मृज् [7. Ā.]
मृष्टहाटकसंछन्नो
हाटक [n]
मृष्टहाटकसंछन्नो
संछद् [1. P.]
भूषणैर्
भूषण [n]
अर्कसंनिभैः
अर्क [m]
अर्कसंनिभैः
संनिभ [adj]
भूषितः
भूषय् [10. Ā.]
सर्वगात्रेषु
सर्व [pron]
सर्वगात्रेषु
गात्र [n]
देवगर्भः
देव [m]
देवगर्भः
गर्भ [m]
श्रिया
श्री [f]
ज्वलन्
ज्वल् [1. Ā.]
तमागतं द्विजं दृष्ट्वा विस्मितो गौतमोऽभवत् । क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्यवैक्षत ॥
English Translation
Seeing that bird arrived there, Gautama was stricken with wonder. Worn out with hunger and thirst, the Brahmana began to look at the bird from desire of killing him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आगतं
आगम् [6. P.]
द्विजं
द्विज [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
विस्मितो
विस्मि [1. P.]
गौतमो
गौतम [m]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
क्षुत्पिपासापरीतात्मा
क्षुध् [f]
क्षुत्पिपासापरीतात्मा
पिपासा [f]
क्षुत्पिपासापरीतात्मा
परी [2. Ā.]
क्षुत्पिपासापरीतात्मा
आत्मन् [m]
हिंसार्थी
हिंसा [f]
हिंसार्थी
अर्थिन् [adj]
चाप्यवैक्षत
च [ind]
चाप्यवैक्षत
अपि [ind]
चाप्यवैक्षत
अवेक्ष् [1. P.]
स्वागतं भवते विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहम् । अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता ॥
English Translation
Rajdharman said Welcome, O Brahmana! By good luck have I got you to-day in my house! The sun is set. The evening twilight has came.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वागतं
स्वागत [n]
भवते
भवत् [adj]
विप्र
विप्र [m]
दिष्ट्या
दिष्टि [f]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
गृहम्
गृह [mn]
अस्तं
अस्त [m]
च
च [ind]
सविता
सवितृ [m]
यातः
या [2. Ā.]
संध्येयं
संध्या [f]
संध्येयं
इदम् [pron]
समुपस्थिता
समुपस्था [1. Ā.]
मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः । पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
English Translation
Having come to my house you are to-day my dear and excellent guest! Having received my adorations according to the rites laid down in the scriptures, you may go where you like tomorrow morning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
निलयं
निलय [m]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
प्रियातिथिर्
प्रिय [adj]
प्रियातिथिर्
अतिथि [m]
अनिन्दितः
अनिन्दित [adj]
पूजितो
पूजय् [10. Ā.]
यास्यसि
या [2. Ā.]
प्रातर्
प्रातर् [ind]
विधिदृष्टेन
विधि [m]
विधिदृष्टेन
दृश् [6. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]