अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते । नास्ति तस्मात्परतरं पुरुषाद्वै सनातनात् ॥
English Translation
Unmanifest Nature, 0 Brahmana, disappears into Inactive Purusha (Soul). There is nothing higher than Purusha (Soul) which is Eternal.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अव्यक्तं
अव्यक्त [n]
पुरुषे
पुरुष [m]
ब्रह्मन्निष्क्रिये
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मन्निष्क्रिये
निष्क्रिय [adj]
सम्प्रलीयते
सम्प्रली [4. Ā.]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
तस्मात्
तद् [pron]
परतरं
परतर [adj]
पुरुषाद्
पुरुष [m]
वै
वै [ind]
सनातनात्
सनातन [adj]
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् । सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥
English Translation
There is nothing among mobile and immobile things in the universe which is immutable, except Vasudeva, the eternal Purusha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यं
नित्य [adj]
हि
हि [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
जगति
जगन्त् [n]
भूतं
भूत [mn]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
ऋते
ऋते [ind]
तम्
तद् [pron]
एकं
एक [pron]
पुरुषं
पुरुष [m]
वासुदेवं
वासुदेव [m]
सनातनम्
सनातन [adj]
सर्वभूतात्मभूतो
सर्व [pron]
सर्वभूतात्मभूतो
भूत [mn]
सर्वभूतात्मभूतो
आत्मन् [m]
सर्वभूतात्मभूतो
भू [1. Ā.]
हि
हि [ind]
वासुदेवो
वासुदेव [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥
English Translation
Earth, Wind, Ether, Water, and Fire numbering the fifth—these are the five Great Creatures that have originated from Consciousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृथिवी
पृथिवी [f]
वायुर्
वायु [m]
आकाशम्
आकाश [mn]
आपो
अप् [m]
ज्योतिश्च
ज्योतिस् [n]
ज्योतिश्च
च [ind]
पञ्चमम्
पञ्चम [adj]
ते
तद् [pron]
समेता
समे [2. P.]
महात्मानः
महात्मन् [adj]
शरीरम्
शरीर [n]
इति
इति [ind]
संज्ञितम्
संज्ञित [adj]
तदाविशति यो ब्रह्मन्नदृश्यो लघुविक्रमः । उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदाविशति
तद् [pron]
तदाविशति
आविश् [6. Ā.]
यो
यद् [pron]
ब्रह्मन्न्
ब्रह्मन् [m]
अदृश्यो
अदृश्य [adj]
लघुविक्रमः
लघु [adj]
लघुविक्रमः
विक्रम [m]
उत्पन्न
उत्पद् [4. P.]
एव
एव [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
शरीरं
शरीर [n]
चेष्टयन्
चेष्टय् [10. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् । न च जीवं विना ब्रह्मन्धातवश्चेष्टयन्त्युत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
विना
विना [ind]
धातुसंघातं
धातु [mn]
धातुसंघातं
संघात [mn]
शरीरं
शरीर [n]
भवति
भू [1. Ā.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
न
न [ind]
च
च [ind]
जीवं
जीव [m]
विना
विना [ind]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
धातवश्चेष्टयन्त्युत
धातु [mn]
धातवश्चेष्टयन्त्युत
चेष्टय् [10. Ā.]
धातवश्चेष्टयन्त्युत
उत [ind]
स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः । तस्मात्सनत्कुमारत्वं यो लभेत स्वकर्मणा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
जीवः
जीव [m]
परिसंख्यातः
परिसंख्या [2. P.]
शेषः
शेष [mn]
संकर्षणः
संकर्षण [m]
प्रभुः
प्रभु [adj]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सनत्कुमारत्वं
सनत्कुमार [m]
सनत्कुमारत्वं
त्व [n]
यो
यद् [pron]
लभेत
लभ् [1. P.]
स्वकर्मणा
स्व [adj]
स्वकर्मणा
कर्मन् [n]
यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षये । स मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते ॥
English Translation
He who takes his his rise, from that Sankarshana, by his own acts, Sanatkumara, and in whom all creatures merge when the universal dissolution sets in, is the Mind of all creatures and is called by the name of Praddyumna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मिंश्च
यद् [pron]
यस्मिंश्च
च [ind]
सर्वभूतानि
सर्व [pron]
सर्वभूतानि
भूत [mn]
प्रलयं
प्रलय [m]
यान्ति
या [2. Ā.]
संक्षये
संक्षय [m]
स
तद् [pron]
मनः
मनस् [n]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
प्रद्युम्नः
प्रद्युम्न [m]
परिपठ्यते
परिपठ् [1. P.]
तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कार्यं कारणमेव च । यस्मात्सर्वं प्रभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् । सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥
English Translation
From Him originates. He who is the Creator, and who is both Cause and Effect. From this last, everything, viz., the mobile and immobile universe, originates. This one is called Aniruddha. He is otherwise called Ishana and He is manifest in all deeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तद् [pron]
प्रसूतो
प्रसू [2. P.]
यः
यद् [pron]
कर्ता
कर्तृ [m]
कार्यं
कार्य [n]
कारणम्
कारण [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
यस्मात्
यद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
प्रभवति
प्रभू [1. Ā.]
जगत्
जगन्त् [n]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
सो
तद् [pron]
ऽनिरुद्धः
अनिरुद्ध [m]
स
तद् [pron]
ईशानो
ईशान [m]
व्यक्तिः
व्यक्ति [f]
सा
तद् [pron]
सर्वकर्मसु
सर्व [pron]
सर्वकर्मसु
कर्मन् [n]
यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः । ज्ञेयः स एव भगवाञ्जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥
English Translation
That illustrious one, viz., Vasudeva, who is called Kshetrajna, (Soul) and who is freed from qualities, should, O king of kings, be known as the powerful Sankarshana, when He takes birth as (Individual Soul).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
वासुदेवो
वासुदेव [m]
भगवान्
भगवन्त् [m]
क्षेत्रज्ञो
क्षेत्रज्ञ [m]
निर्गुणात्मकः
निर्गुण [adj]
निर्गुणात्मकः
आत्मक [adj]
ज्ञेयः
ज्ञा [4. Ā.]
स
तद् [pron]
एव
एव [ind]
भगवाञ्जीवः
भगवन्त् [m]
भगवाञ्जीवः
जीव [m]
संकर्षणः
संकर्षण [m]
प्रभुः
प्रभु [adj]
संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते । प्रद्युम्नाद्योऽनिरुद्धस्तु सोऽहंकारो महेश्वरः ॥
English Translation
From Sankarshana originates Praddyumna who is called “Mind-begotten." From Praddymuna is He who is Aniruddha. He is Consciousness, He is Ishvara (Supreme Lord).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संकर्षणाच्च
संकर्षण [m]
संकर्षणाच्च
च [ind]
प्रद्युम्नो
प्रद्युम्न [m]
मनोभूतः
मनस् [n]
मनोभूतः
भू [1. Ā.]
स
तद् [pron]
उच्यते
वच् [2. P.]
प्रद्युम्नाद्
प्रद्युम्न [m]
यो
यद् [pron]
ऽनिरुद्धस्तु
अनिरुद्ध [m]
ऽनिरुद्धस्तु
तु [ind]
सो
तद् [pron]
ऽहंकारो
अहंकार [m]
महेश्वरः
महेश्वर [m]
मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् । अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥
English Translation
It is from me that the entire mobile and immobile universe originates. It is from me, O Narada, that the indestructible and the destructible, the existent and the non-existent, originates.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यं
नित्य [adj]
हि
हि [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
जगति
जगन्त् [n]
भूतं
भूत [mn]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
अक्षरं
अक्षर [adj]
च
च [ind]
क्षरं
क्षर [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सच्चासच्चैव
अस् [2. P.]
सच्चासच्चैव
च [ind]
सच्चासच्चैव
असत् [adj]
सच्चासच्चैव
च [ind]
सच्चासच्चैव
एव [ind]
नारद
नारद [m]
मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम । अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥
English Translation
They who are devoted to me enter into me and become liberated. I am known as Purusha. Without acts, I am the Twenty-fifth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
भवन्तीह
भू [1. Ā.]
भवन्तीह
इह [ind]
मुक्ता
मुच् [6. Ā.]
वै
वै [ind]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
अहं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
पुरुषो
पुरुष [m]
ज्ञेयो
ज्ञा [4. Ā.]
निष्क्रियः
निष्क्रिय [adj]
पञ्चविंशकः
पञ्चविंशक [adj]
निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः । एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते । इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ॥
English Translation
Getting over qualities, I am entire and indivisible. I am above all pairs of opposite and shorn of all attachments. This, O Narada, you will fail to understand. You see me as having a form. If I wish, I can dissolve this form in a moment. I am the Supreme Lord and the Preceptor of the universe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्गुणो
निर्गुण [adj]
निष्कलश्चैव
निष्कल [adj]
निष्कलश्चैव
च [ind]
निष्कलश्चैव
एव [ind]
निर्द्वंद्वो
निर्द्वंद्व [adj]
निष्परिग्रहः
निष्परिग्रह [adj]
एतत्
एतद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
न
न [ind]
विज्ञेयं
विज्ञा [9. Ā.]
रूपवान्
रूपवत् [adj]
इति
इति [ind]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयम्
इष् [1. P.]
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयम्
मुहूर्त [mn]
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयम्
नश् [1. P.]
ईशो
ईश [m]
ऽहं
मद् [pron]
जगतो
जगन्त् [n]
गुरुः
गुरु [m]
माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि । मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥
English Translation
What you see of me, ONarada, is merely an illusion of mine. I now appear to be possessed of the attributes of all created things. You are not competent to know me. I have shown to you duly my fourfold form. I am, O Narada, the doer, I am Cause, and I am Effect.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
माया
माया [f]
ह्येषा
हि [ind]
ह्येषा
एतद् [pron]
मया
मद् [pron]
सृष्टा
सृज् [2. P.]
यन्मां
यत् [ind]
यन्मां
मद् [pron]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
नारद
नारद [m]
सर्वभूतगुणैर्
सर्व [pron]
सर्वभूतगुणैर्
भूत [mn]
सर्वभूतगुणैर्
गुण [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
नैवं
न [ind]
नैवं
एवम् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
मयैतत्
मद् [pron]
मयैतत्
एतद् [pron]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
तव
त्वद् [pron]
मूर्तिचतुष्टयम्
मूर्ति [f]
मूर्तिचतुष्टयम्
चतुष्टय [fn]
सिद्धा ह्येते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् । तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥
English Translation
These men have all acquired ascetic success and are highly blessed. In day of yore they became entirely devoted to me. They have becn freed from the qualities of Darkness and Ignorance. Forsooth, they are competent to enter me and become merged into my Self.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सिद्धाश्चैते
सिद्ध [m]
सिद्धाश्चैते
च [ind]
सिद्धाश्चैते
एतद् [pron]
महाभागाः
महाभाग [adj]
पुरा
पुरा [ind]
ह्येकान्तिनो
हि [ind]
ह्येकान्तिनो
एकान्तिन् [adj]
ऽभवन्
भू [1. Ā.]
तमोरजोविनिर्मुक्ता
तमस् [n]
तमोरजोविनिर्मुक्ता
रजस् [n]
तमोरजोविनिर्मुक्ता
विनिर्मुच् [6. P.]
मां
मद् [pron]
प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम्
प्रविश् [4. P.]
प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम्
असंशयम् [ind]
अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारद । अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः । मैवं ते बुद्धिरत्राभूद्दृष्टो जीवो मयेति च ॥
English Translation
I am the sum-total of all living creatures. All living creatures have their refuge in me, Do not think that you have seen the Individual Soul.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
कर्ता
कर्तृ [m]
च
च [ind]
कार्यं
कार्य [n]
च
च [ind]
कारणं
कारण [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
नारद
नारद [m]
अहं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
जीवसंज्ञो
जीव [m]
जीवसंज्ञो
संज्ञा [f]
वै
वै [ind]
मयि
मद् [pron]
जीवः
जीव [m]
समाहितः
समाधा [1. P.]
मैवं
मा [ind]
मैवं
एवम् [ind]
ते
त्वद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
अत्राभूद्
अत्र [ind]
अत्राभूद्
भू [1. Ā.]
दृष्टो
दृश् [6. P.]
जीवो
जीव [m]
मयेति
मद् [pron]
मयेति
इति [ind]
च
च [ind]
अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः । भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥
English Translation
I pervade all things, O Brahmana, and am the inner Soul of all creatures. When the bodies of all creatures, however, are destroyed, I am not destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
सर्वत्रगो
सर्वत्रग [adj]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
भूतग्रामान्तरात्मकः
भूत [mn]
भूतग्रामान्तरात्मकः
ग्राम [mn]
भूतग्रामान्तरात्मकः
अन्तर [adj]
भूतग्रामान्तरात्मकः
आत्मक [adj]
भूतग्रामशरीरेषु
भूत [mn]
भूतग्रामशरीरेषु
ग्राम [mn]
भूतग्रामशरीरेषु
शरीर [n]
नश्यत्सु
नश् [1. P.]
न
न [ind]
विनश्यति
विनश् [4. Ā.]
हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः । ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥
English Translation
He called Hiranyagarbha, who is the beginning of the world, who has four faces, who cannot be understood with the help of the Nirukta, who is otherwise called Brahman, who is an eternal god, is engaged in loO king after many of my works.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिरण्यगर्भो
हिरण्यगर्भ [m]
लोकादिश्चतुर्वक्त्रो
लोकादि [m]
लोकादिश्चतुर्वक्त्रो
चतुर्वक्त्र [m]
निरुक्तगः
निरुक्तग [m]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
सनातनो
सनातन [adj]
देवो
देव [m]
मम
मद् [pron]
बह्वर्थचिन्तकः
बहु [adj]
बह्वर्थचिन्तकः
अर्थ [mn]
बह्वर्थचिन्तकः
चिन्तक [adj]
पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् । द्वादशैव तथादित्यान्वामं पार्श्वं समास्थितान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्यैकादश
पश् [4. Ā.]
पश्यैकादश
एकादशन् [adj]
मे
मद् [pron]
रुद्रान्
रुद्र [m]
दक्षिणं
दक्षिण [adj]
पार्श्वम्
पार्श्व [mn]
आस्थितान्
आस्था [1. Ā.]
द्वादशैव
द्वादशन् [adj]
द्वादशैव
एव [ind]
तथादित्यान्
तथा [ind]
तथादित्यान्
आदित्य [m]
वामं
वाम [adj]
पार्श्वं
पार्श्व [mn]
समास्थितान्
समास्था [1. Ā.]
अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् । नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ॥
English Translation
The twelve Adityas are on the left side of my person. See the eight Vasus, those foremnost of gods, are in my front, and see, Nasatya and Dasra, those two celestial physicians, are in the rear. See also in my body all the Prajapatis and see the seven Rishis Also.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्रतश्चैव
अग्रतस् [ind]
अग्रतश्चैव
च [ind]
अग्रतश्चैव
एव [ind]
मे
मद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
वसून्
वसु [mn]
अष्टौ
अष्टन् [adj]
सुरोत्तमान्
सुर [m]
सुरोत्तमान्
उत्तम [adj]
नासत्यं
नासत्य [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
दस्रं
दस्र [m]
च
च [ind]
भिषजौ
भिषज् [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पृष्ठतः
पृष्ठतस् [ind]
सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्त ऋषीनपि । वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वान्
सर्व [pron]
प्रजापतीन्
प्रजापति [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
सप्त
सप्तन् [adj]
ऋषीन्
ऋषि [m]
अपि
अपि [ind]
वेदान्
वेद [m]
यज्ञांश्च
यज्ञ [m]
यज्ञांश्च
च [ind]
शतशः
शतशस् [ind]
पश्यामृतम्
पश् [4. Ā.]
पश्यामृतम्
अमृत [n]
अथौषधीः
अथ [ind]
अथौषधीः
औषधी [f]
तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् । तथाष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपांसि
तपस् [n]
नियमांश्चैव
नियम [m]
नियमांश्चैव
च [ind]
नियमांश्चैव
एव [ind]
यमान्
यम [m]
अपि
अपि [ind]
पृथग्विधान्
पृथग्विध [adj]
तथाष्टगुणम्
तथा [ind]
तथाष्टगुणम्
अष्टगुण [adj]
ऐश्वर्यम्
ऐश्वर्य [n]
एकस्थं
एकस्थ [adj]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मूर्तिमत्
मूर्तिमत् [adj]
श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम् । वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रियं
श्री [f]
लक्ष्मीं
लक्ष्मी [f]
च
च [ind]
कीर्तिं
कीर्ति [f]
च
च [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
च
च [ind]
ककुद्मिनीम्
ककुद्मिनी [f]
वेदानां
वेद [m]
मातरं
मातृ [f]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मत्स्थां
मद् [pron]
मत्स्थां
स्थ [adj]
देवीं
देवी [f]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् । अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ध्रुवं
ध्रुव [m]
च
च [ind]
ज्योतिषां
ज्योतिस् [n]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
पश्य
पश् [4. Ā.]
नारद
नारद [m]
खेचरम्
खेचर [m]
मरुतो
मरुत् [m]
मारुतश्चैव
मारुत [m]
मारुतश्चैव
च [ind]
मारुतश्चैव
एव [ind]
सागराः
सागर [m]
सरितस्तथा
सरित् [f]
सरितस्तथा
तथा [ind]
मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम । त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ॥
English Translation
See also all the Oceans, those receptacles of water, and lakes, and rivers. See, also, O best of men, the four foremost ones amongst the Pitris in their embodied forms. See also, living in me, the three qualities (of Sattva, Rajas, and Tamas) which are formless.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मूर्तिमन्तः
मूर्तिमत् [adj]
पितृगणांश्चतुरः
पितृ [m]
पितृगणांश्चतुरः
गण [m]
पितृगणांश्चतुरः
चतुर् [nr]
पश्य
पश् [4. Ā.]
सत्तम
सत्तम [adj]
त्रींश्चैवेमान्
त्रि [nr]
त्रींश्चैवेमान्
च [ind]
त्रींश्चैवेमान्
एव [ind]
त्रींश्चैवेमान्
इदम् [pron]
गुणान्
गुण [mn]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्
मद् [pron]
मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्
स्थ [adj]
मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्
मूर्ति [f]
मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान्
विवर्जय् [10. Ā.]
देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते । देवानां च पितॄणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ॥
English Translation
The acts done in honour of the departed mane are superior to those done in honour of the gods. I am the Pitri of the both the gods and the Pitris, and am existing from the beginning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवकार्याद्
देव [m]
देवकार्याद्
कार्य [n]
अपि
अपि [ind]
मुने
मुनि [m]
पितृकार्यं
पितृ [m]
पितृकार्यं
कार्य [n]
विशिष्यते
विशिष् [7. P.]
देवतानां
देवता [f]
पितॄणां
पितृ [m]
चाप्यनृणश्चानसूयकः
च [ind]
चाप्यनृणश्चानसूयकः
अपि [ind]
चाप्यनृणश्चानसूयकः
अनृण [adj]
चाप्यनृणश्चानसूयकः
च [ind]
चाप्यनृणश्चानसूयकः
अनसूयक [adj]
अहं हयशिरो भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे । पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयान्वितम् ॥
English Translation
Becoming the Equine-head I pass through the Western and the Northern ocean and drink sacrificial libations duly poured with Mantras and solid sacrificial food offered with respect and devotion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
हयशिरो
हय [m]
हयशिरो
शिरस् [n]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
समुद्रे
समुद्र [m]
पश्चिमोत्तरे
पश्चिम [adj]
पश्चिमोत्तरे
उत्तर [adj]
पिबामि
पा [1. Ā.]
सुहुतं
सु [ind]
सुहुतं
हु [3. Ā.]
हव्यं
हव्य [n]
कव्यं
कव्य [n]
च
च [ind]
श्रद्धयान्वितम्
श्रद्धा [f]
श्रद्धयान्वितम्
अन्वित [adj]
मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत्स्वयम् । ततस्तस्मै वरान्प्रीतो ददावहमनुत्तमान् ॥
English Translation
In ancient times I created Brahman who himself worshipped me in sacrifices. Pleased with him on that account I granted him many excellent boons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
सृष्टः
सृज् [2. P.]
पुरा
पुरा [ind]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
मद्यज्ञम्
मद् [pron]
मद्यज्ञम्
यज्ञ [m]
अयजत्
यज् [2. P.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
ततस्तस्मै
ततस् [ind]
ततस्तस्मै
तद् [pron]
वरान्
वर [mn]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ददावहम्
दा [1. Ā.]
ददावहम्
मद् [pron]
अनुत्तमान्
अनुत्तम [adj]
मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च । अहंकारकृतं चैव नाम पर्यायवाचकम् ॥
English Translation
I said to him that in the beginning of the cycle he would be born to me as my son, and the sovereignty of all the worlds would he enjoy, and various names will be given to diverse objects on account of the Ahankara, i. e., egoism, coming into existence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मत्पुत्रत्वं
मद् [pron]
मत्पुत्रत्वं
पुत्र [m]
मत्पुत्रत्वं
त्व [n]
च
च [ind]
कल्पादौ
कल्प [mn]
कल्पादौ
आदि [m]
लोकाध्यक्षत्वम्
लोक [m]
लोकाध्यक्षत्वम्
अध्यक्ष [m]
लोकाध्यक्षत्वम्
त्व [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
अहंकारकृतं
अहंकार [m]
अहंकारकृतं
कृ [2. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
नाम
नामन् [n]
पर्यायवाचकम्
पर्याय [m]
पर्यायवाचकम्
वाचक [adj]
त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश्चन । त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ॥
English Translation
I also told him that none would ever violate the limits and boundaries he would lay down, and, further that he would be the giver of boons to persons who would solicit him for the same.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वया
त्वद् [pron]
कृतां
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
मर्यादां
मर्यादा [f]
नातिक्राम्यति
न [ind]
नातिक्राम्यति
अतिक्रम् [6. P.]
कश्चन
कश्चन [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
वरदो
वर [mn]
वरदो
द [adj]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
वरेप्सूनां
वर [mn]
वरेप्सूनां
ईप्सु [adj]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]