Ādiparva Adhyāya 3
आदिपर्व • अध्यायः 3
Ādiparva Adhyāya 3 of the classical Mahābhārata with 196 verses.
Total: 196 Verses
•
Citations: MBh 1.3.1–196
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 7 (Verses 30 shown)
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते । तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ॥
English Translation
Sauti said: The son of Parikshit, Janamejaya, with his brothers, was attending his long sacrifice in the field of Kurukshetra. His brothers were three, namely-Shrutasena, Ugrasena and Bhimasena. When they were sitting at the sacrifice, there came the son of Sarama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जनमेजयः
जनमेजय [m]
पारिक्षितः
पारिक्षित [m]
सह
सह [ind]
भ्रातृभिः
भ्रातृ [m]
कुरुक्षेत्रे
कुरुक्षेत्र [n]
दीर्घसत्रम्
दीर्घ [adj]
दीर्घसत्रम्
सत्त्र [n]
उपास्ते
उपास् [4. P.]
तस्य
तद् [pron]
भ्रातरस्
भ्रातृ [m]
त्रयः
त्रि [nr]
श्रुतसेन
श्रुतसेन [m]
उग्रसेनो
उग्रसेन [m]
भीमसेन
भीमसेन [m]
इति
इति [ind]
तेषु तत्सत्रमुपासीनेषु तत्र श्वाभ्यागच्छत्सारमेयः । स जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत् ॥
English Translation
He, being beaten by the brothers of Janamejaya, went to his mother weeping.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषु
तद् [pron]
तत्
तद् [pron]
सत्रम्
सत्त्र [n]
उपासीनेषु
उपास् [4. P.]
तत्र
तत्र [ind]
श्वाभ्यागच्छत्
श्वन् [m]
श्वाभ्यागच्छत्
अभ्यागम् [1. P.]
सारमेयः
सारमेय [m]
स
तद् [pron]
जनमेजयस्य
जनमेजय [m]
भ्रातृभिर्
भ्रातृ [m]
अभिहतो
अभिहन् [4. P.]
रोरूयमाणो
रोरूय् [Int. Ā.]
मातुः
मातृ [f]
समीपम्
समीप [n]
उपागच्छत्
उपगम् [6. P.]
तं माता रोरूयमाणमुवाच । किं रोदिषि । केनास्यभिहत इति ॥
English Translation
His mother, seeing him weep, asked him, “Why are you weeping, who has beaten you?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
माता
मातृ [f]
रोरूयमाणम्
रोरूय् [Int. Ā.]
उवाच
वच् [2. P.]
किं
किम् [ind]
रोदिषि
रुद् [1. P.]
केनास्यभिहत
क [pron]
केनास्यभिहत
अस् [2. P.]
केनास्यभिहत
अभिहन् [4. P.]
इति
इति [ind]
स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच । जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति ॥
English Translation
Being thus questioned, he replied to his mother, “I have been beaten by the brothers of Janamejaya."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
मातरं
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
स
तद् [pron]
जनमेजयस्य
जनमेजय [m]
भ्रातृभिर्
भ्रातृ [m]
अभिहतो
अभिहन् [4. P.]
रोरूयमाणो
रोरूय् [Int. Ā.]
मातुः
मातृ [f]
समीपम्
समीप [n]
उपागच्छत्
उपगम् [6. P.]
तं माता प्रत्युवाच । व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥
English Translation
And then his mother said, "You must have committed some fault, for which you have been beaten.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
मातरं
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
तत्रापराद्धं
तत्र [ind]
तत्रापराद्धं
अपराध् [4. Ā.]
येनास्य्
येन [ind]
येनास्य्
अस् [2. P.]
अभिहत
अभिहन् [4. P.]
इति
इति [ind]
स तां पुनरुवाच । नापराध्यामि किंचित् । नावेक्षे हवींषि नावलिह इति ॥
English Translation
He replied, “I committed no fault. I did not lick the sacrificial ghee, I did not cast even a look at it."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
माता
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
नापराध्यामि
न [ind]
नापराध्यामि
अपराध् [4. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
नावेक्षे
न [ind]
नावेक्षे
अवेक्ष् [1. P.]
हवींषि
हविस् [n]
नावलिह
न [ind]
नावलिह
अवलिह् [6. P.]
इति
इति [ind]
तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रशोकार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते ॥
English Translation
Hearing this her mother, being very sorry for the affliction of his son, went to the place where Janamejaya with his brothers were attending his long sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तस्य
तद् [pron]
माता
मातृ [f]
सरमा
सरमा [f]
पुत्रशोकार्ता
पुत्र [m]
पुत्रशोकार्ता
शोक [m]
पुत्रशोकार्ता
आर्त [adj]
तत्
तद् [pron]
सत्रम्
सत्त्र [n]
उपागच्छद्
उपगम् [6. P.]
यत्र
यत्र [ind]
स
तद् [pron]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
सह
सह [ind]
भ्रातृभिर्
भ्रातृ [m]
दीर्घसत्रम्
दीर्घ [adj]
दीर्घसत्रम्
सत्त्र [n]
उपास्ते
उपास् [4. P.]
स तया क्रुद्धया तत्रोक्तः । अयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति । किमर्थमभिहत इति । यस्माच्चायमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति ॥
English Translation
She angrily addressed Janamejaya thus, “My son did not commit any fault. He did not lick your sacrificial ghee, he did not even look at it. Why did you then beat him?”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तया
तद् [pron]
क्रुद्धया
क्रुध् [4. Ā.]
तत्रोक्तः
तत्र [ind]
तत्रोक्तः
वच् [2. P.]
अयं
इदम् [pron]
मे
मद् [pron]
पुत्रो
पुत्र [m]
न
न [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अपराध्यति
अपराध् [4. Ā.]
केनास्यभिहत
क [pron]
केनास्यभिहत
अस् [2. P.]
केनास्यभिहत
अभिहन् [4. P.]
इति
इति [ind]
यस्माच्चायम्
यस्मात् [ind]
यस्माच्चायम्
च [ind]
यस्माच्चायम्
इदम् [pron]
अभिहतो
अभिहन् [4. P.]
ऽनपकारी
अनपकारिन् [adj]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
अदृष्टं
अदृष्ट [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
भयम्
भय [n]
आगमिष्यतीति
आगम् [6. P.]
आगमिष्यतीति
इति [ind]
स जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया दृढं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥
English Translation
Janamejaya, having been thus cursed by the celestial bitch, Sarama, was very much alarmed and dejected.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
जनमेजय
जनमेजय [m]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
देवशुन्या
देवशुनी [f]
सरमया
सरमा [f]
दृढं
दृढम् [ind]
संभ्रान्तो
सम्भ्रम् [1. P.]
विषण्णश्
विषद् [1. Ā.]
चासीत्
च [ind]
चासीत्
अस् [2. P.]
स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति ॥
English Translation
After finishing the sacrifice, he returned to Hastinapur and took great pains to find out a priest who could neutralise the effect of the curse by procuring absolution from his sin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्मिन्
तद् [pron]
सत्रे
सत्त्र [n]
समाप्ते
समाप् [5. Ā.]
हास्तिनपुरं
हास्तिनपुर [n]
प्रत्येत्य
प्रत्ये [2. P.]
पुरोहितम्
पुरोहित [m]
अनुरूपम्
अनुरूप [adj]
अन्विच्छमानः
अन्विष् [6. Ā.]
परं
पर [pron]
यत्नम्
यत्न [m]
अकरोद्
कृ [2. Ā.]
यो
यद् [pron]
मे
मद् [pron]
पापकृत्यां
पाप [adj]
पापकृत्यां
कृत्या [f]
शमयेद्
शमय् [10. Ā.]
इति
इति [ind]
स कदाचिन्मृगयां यातः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषयोद्देशे आश्रममपश्यत् ॥
English Translation
Janamejaya, the son of Parikshit, when out in hunting, saw in one part of his dominion a holy hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कदाचिन्मृगयां
कदाचिद् [ind]
कदाचिन्मृगयां
मृगया [f]
यातः
या [2. Ā.]
पारिक्षितो
पारिक्षित [m]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
कस्मिंश्चित्
कश्चित् [pron]
स्वविषयोद्देशे
स्व [adj]
स्वविषयोद्देशे
विषय [mn]
स्वविषयोद्देशे
उद्देश [m]
आश्रमम्
आश्रम [mn]
अपश्यत्
पश् [4. Ā.]
तत्र कश्चिदृषिरासां चक्रे श्रुतश्रवा नाम । तस्याभिमतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥
English Translation
Where lived a Rishi, named Srutashrava; he had a son who was named Somashrava, who was deeply engaged in austere penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
ऋषिर्
ऋषि [m]
आसांचक्रे
आस् [4. P.]
श्रुतश्रवा
श्रुतश्रवस् [m]
नाम
नाम [ind]
तस्याभिमतः
तद् [pron]
तस्याभिमतः
अभिमन् [4. P.]
पुत्र
पुत्र [m]
आस्ते
आस् [4. P.]
सोमश्रवा
सोमश्रवस् [m]
नाम
नाम [ind]
तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे ॥
English Translation
Being desirous to make the son of the Rishi his priest, Janamejaya,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
पुत्रम्
पुत्र [m]
अभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
पारिक्षितः
पारिक्षित [m]
पौरोहित्याय
पौरोहित्य [n]
वव्रे
वृ [5. Ā.]
स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच । भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥
English Translation
Saluted him and said, "O Bhagvan, allow your son to be my priest."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
नमस्कृत्य
नमस्कृ [8. Ā.]
तम्
तद् [pron]
ऋषिम्
ऋषि [m]
उवाच
वच् [2. P.]
भगवन्न्
भगवत् [adj]
अयं
इदम् [pron]
तव
त्वद् [pron]
पुत्रो
पुत्र [m]
मम
मद् [pron]
पुरोहितो
पुरोहित [m]
ऽस्त्व्
अस् [2. P.]
इति
इति [ind]
स एवमुक्तः प्रत्युवाच । भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातः । महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ संवृद्धः । समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम् । अस्य त्वेकमुपांशुव्रतम् । यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम् । यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
मातरं
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
भो
भो [ind]
जनमेजय
जनमेजय [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
ऽयं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
सर्प्यां
सर्पी [f]
जातः
जन् [4. P.]
महातपस्वी
महत् [adj]
महातपस्वी
तपस्विन् [m]
स्वाध्यायसम्पन्नो
स्वाध्याय [m]
स्वाध्यायसम्पन्नो
सम्पद् [4. P.]
मत्तपोवीर्यसंभृतो
मद् [pron]
मत्तपोवीर्यसंभृतो
तपस् [n]
मत्तपोवीर्यसंभृतो
वीर्य [n]
मत्तपोवीर्यसंभृतो
सम्भृ [3. Ā.]
मच्छुक्रं
मद् [pron]
मच्छुक्रं
शुक्र [n]
पीतवत्यास्
पा [1. Ā.]
तस्याः
तद् [pron]
कुक्षौ
कुक्षि [mf]
संवृद्धः
संवृध् [1. Ā.]
समर्थो
समर्थ [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
भवतः
भवत् [adj]
सर्वाः
सर्व [pron]
पापकृत्याः
पाप [adj]
पापकृत्याः
कृत्या [f]
शमयितुम्
शमय् [10. Ā.]
अन्तरेण
अन्तरेण [ind]
महादेवकृत्याम्
महादेव [m]
महादेवकृत्याम्
कृत्या [f]
अस्य
इदम् [pron]
त्व्
तु [ind]
एकम्
एक [pron]
उपांशुव्रतम्
उपांशु [adj]
उपांशुव्रतम्
व्रत [n]
यद्
यत् [ind]
एनं
एनद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
ब्राह्मणः
ब्राह्मण [m]
कंचिद्
कश्चित् [pron]
अर्थम्
अर्थ [mn]
अभियाचेत्
अभियाच् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
तस्मै
तद् [pron]
दद्याद्
दा [1. Ā.]
अयम्
इदम् [pron]
यद्य्
यदि [ind]
एतद्
एतद् [pron]
उत्सहसे
उत्सह् [1. P.]
ततो
ततस् [ind]
नयस्वैनम्
नी [2. P.]
नयस्वैनम्
एनद् [pron]
इति
इति [ind]
तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच । भगवंस्तथा भविष्यतीति ॥
English Translation
Janamejaya thus addressed by the Rishi, said "It shall be as you say.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
मातरं
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
भगवंस्
भगवत् [adj]
तथा
तथा [ind]
भविष्यतीति
भू [1. Ā.]
भविष्यतीति
इति [ind]
स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातॄनुवाच । मयायं वृत उपाध्यायः । यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिरिति ॥
English Translation
He then took him as his priest and returned to his capital. He then addressed his brothers thus, I have chosen this person as my priest. Whatever he will command to do must be obeyed by you without questioning.” The brothers did as they were requested. Giving these instructions to his brothers he marched against Takshashila and conquered that country.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
पुरोहितम्
पुरोहित [m]
उपादायोपावृत्तो
उपादा [3. Ā.]
उपादायोपावृत्तो
उपावृत् [1. Ā.]
भ्रातॄन्
भ्रातृ [m]
उवाच
वच् [2. P.]
मयायं
मद् [pron]
मयायं
इदम् [pron]
वृत
वृ [5. Ā.]
उपाध्यायः
उपाध्याय [m]
यद्
यद् [pron]
अयं
इदम् [pron]
ब्रूयात्
ब्रू [2. Ā.]
तत्
तद् [pron]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
अविचारयद्भिर्
अ [ind]
अविचारयद्भिर्
विचारय् [10. Ā.]
इति
इति [ind]
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः । स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे । तं च देशं वशे स्थापयामास ॥
English Translation
He then took him as his priest and returned to his capital. He then addressed his brothers thus, I have chosen this person as my priest. Whatever he will command to do must be obeyed by you without questioning.” The brothers did as they were requested. Giving these instructions to his brothers he marched against Takshashila and conquered that country.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेनैवम्
तद् [pron]
तेनैवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
भ्रातरस्
भ्रातृ [m]
तस्य
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
चक्रुः
कृ [2. Ā.]
स
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
भ्रातॄन्
भ्रातृ [m]
संदिश्य
संदिश् [6. Ā.]
तक्षशिलां
तक्षशिला [f]
प्रत्यभिप्रतस्थे
प्रत्यभिप्रस्था [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
च
च [ind]
देशं
देश [m]
वशे
वश [m]
स्थापयामास
स्थापय् [10. Ā.]
एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदः । तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुरुपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति ॥
English Translation
About this time there was also a Rishi, named Ayoda-Dhaumya. He had three disciples namely Upamanyu, Aruni and Veda. One day the Rishi asked one of these three disciples, Aruni of Panchala, to go and stop a breach in the water-course in his field.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
ऋषिर्
ऋषि [m]
धौम्यो
धौम्य [m]
नामायोदः
नाम [ind]
नामायोदः
आयोद [m]
तस्य
तद् [pron]
शिष्यास्
शास् [1. P.]
त्रयो
त्रि [nr]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
उपमन्युर्
उपमन्यु [m]
आरुणिर्
आरुणि [m]
वेदश्
वेद [m]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास । गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥
English Translation
About this time there was also a Rishi, named Ayoda-Dhaumya. He had three disciples namely Upamanyu, Aruni and Veda. One day the Rishi asked one of these three disciples, Aruni of Panchala, to go and stop a breach in the water-course in his field.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एकं
एक [pron]
शिष्यम्
शिष्य [m]
आरुणिं
आरुणि [m]
पाञ्चाल्यं
पाञ्चाल्य [adj]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
केदारखण्डं
केदारखण्ड [n]
बधानेति
बन्ध् [4. P.]
बधानेति
इति [ind]
स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशक्नोत् ॥
English Translation
Thus ordered by the preceptor, Aruni of Panchala went to the spot, but could not stop the breach. He was very sorry that he could not carry out his preceptor's bidding, but at last he saw a means and he said, “I shall do it in this way." He entered into the breach and there laid himself down and thus the water was stopped.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
उपाध्यायेन
उपाध्याय [m]
संदिष्ट
संदिश् [6. Ā.]
आरुणिः
आरुणि [m]
पाञ्चाल्यस्
पाञ्चाल्य [adj]
तत्र
तत्र [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
तत्
तद् [pron]
केदारखण्डं
केदारखण्ड [n]
बद्धुं
बन्ध् [4. P.]
नाशक्नोत्
न [ind]
नाशक्नोत्
शक् [4. P.]
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायम् । भवत्वेवं करिष्यामीति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
क्लिश्यमानो
क्लिश् [9. Ā.]
ऽपश्यद्
पश् [4. Ā.]
उपायम्
उपाय [m]
भवत्व्
भू [1. Ā.]
एवं
एवम् [ind]
करिष्यामीति
कृ [2. Ā.]
करिष्यामीति
इति [ind]
स तत्र संविवेश केदारखण्डे । शयाने तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
संविवेश
संविश् [6. Ā.]
केदारखण्डे
केदारखण्ड [n]
शयाने
शी [1. Ā.]
तस्मिंस्
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
उदकं
उदक [n]
तस्थौ
स्था [1. Ā.]
ततः कदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् । क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति ॥
English Translation
Sometime after, the preceptor AyudaDhaumya enquired of his other disciples where Aruni of Panchala went.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
उपाध्याय
उपाध्याय [m]
आयोदो
आयोद [m]
धौम्यः
धौम्य [m]
शिष्यान्
शिष्य [m]
अपृच्छत्
प्रच्छ् [1. P.]
क्व
क्व [ind]
आरुणिः
आरुणि [m]
पाञ्चाल्यो
पाञ्चाल्य [adj]
गत
गम् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
ते प्रत्यूचुः । भगवतैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥
English Translation
Having been thus addressed, they replied, “Sir, he has been sent by you to stop the breach of the water-course in the field.” Dhaumya, thus reminded, said to his pupils, “Let us all go to the place where he is."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
प्रत्यूचुः
प्रतिवच् [3. Ā.]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
केदारखण्डं
केदारखण्ड [n]
बधानेति
बन्ध् [4. P.]
बधानेति
इति [ind]
स एवमुक्तस्ताञ्शिष्यान्प्रत्युवाच । तस्मात्सर्वे तत्र गच्छामो यत्र स इति ॥
English Translation
Having been thus addressed, they replied, “Sir, he has been sent by you to stop the breach of the water-course in the field.” Dhaumya, thus reminded, said to his pupils, “Let us all go to the place where he is."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
मातरं
मातृ [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
तत्र
तत्र [ind]
गच्छामो
गम् [6. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
स
तद् [pron]
इति
इति [ind]
स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार । भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि । वत्सैहीति ॥
English Translation
Having gone there, he cried, “O Aruni of Panchala, where are you? Come here, my child."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
तस्याह्वानाय
तद् [pron]
तस्याह्वानाय
आह्वान [n]
शब्दं
शब्द [m]
चकार
कृ [2. Ā.]
क्व
क्व [ind]
आरुणिः
आरुणि [m]
पाञ्चाल्यो
पाञ्चाल्य [adj]
गत
गम् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
वत्सैहीति
वत्स [m]
वत्सैहीति
ए [2. P.]
वत्सैहीति
इति [ind]
स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थे । प्रोवाच चैनम् । अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः । तदभिवादये भगवन्तम् । आज्ञापयतु भवान् । किं करवाणीति ॥
English Translation
Addressing his preceptor Aruni said. “I was in the breach of the water-course. Having been unable to stop it by and other means, I entered myself into the breach to prevent the water from running out. It is only when I heard your honour's voice that I have left it and allowed the waters to escape. I salute you, great teacher, tell me what I am to do now.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
आरुणिर्
आरुणि [m]
उपाध्यायवाक्यं
उपाध्याय [m]
उपाध्यायवाक्यं
वाक्य [n]
तस्मात्
तद् [pron]
केदारखण्डात्
केदारखण्ड [n]
सहसोत्थाय
सहसा [ind]
सहसोत्थाय
उत्था [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
उपाध्यायम्
उपाध्याय [m]
उपतस्थे
उपस्था [1. Ā.]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
अयम्
इदम् [pron]
अस्म्य्
अस् [2. P.]
अत्र
अत्र [ind]
केदारखण्डे
केदारखण्ड [n]
निःसरमाणम्
निःसृ [1. Ā.]
उदकम्
उदक [n]
अवारणीयं
अवारणीय [adj]
संरोद्धुं
संरुध् [7. P.]
संविष्टो
संविश् [6. Ā.]
भगवच्छब्दं
भगवत् [adj]
भगवच्छब्दं
शब्द [m]
श्रुत्वैव
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैव
एव [ind]
सहसा
सहसा [ind]
विदार्य
विदारय् [10. Ā.]
केदारखण्डं
केदारखण्ड [n]
भवन्तम्
भवत् [adj]
उपस्थितः
उपस्था [1. Ā.]
तद्
तद् [pron]
अभिवादये
अभिवादय् [10. Ā.]
भगवन्तम्
भगवत् [adj]
आज्ञापयतु
आज्ञापय् [10. Ā.]
भवान्
भवत् [adj]
किं
क [pron]
करवाणीति
कृ [2. Ā.]
करवाणीति
इति [ind]
तमुपाध्यायोऽब्रवीत् । यस्माद्भवान्केदारखण्डमवदार्योत्थितस्तस्माद्भवानुद्दालक एव नाम्ना भविष्यतीति ॥
English Translation
The preceptor, thus addressed, said, "As you have opened the water-course in getting from the ditch, you shall be henceforth known as Uddalaka as a mark of your action" and blessed him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उपाध्यायो
उपाध्याय [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
यस्माद्
यद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
केदारखण्डम्
केदारखण्ड [n]
अवदार्योत्थितस्
अवदारय् [10. P.]
अवदार्योत्थितस्
उत्था [1. Ā.]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
भवान्
भवत् [adj]
उद्दालक
उद्दालक [m]
एव
एव [ind]
नाम्ना
नामन् [n]
भविष्यतीति
भू [1. Ā.]
भविष्यतीति
इति [ind]