ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ | śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata ||
English Translation
That night passed off painfully for the four lion like brothers as they lamented, surrounded by their hosts of friends.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पुरुषसिंहानां
पुरुष [m]
पुरुषसिंहानां
सिंह [m]
वृतानां
वृ [1. Ā.]
तैः
तद् [pron]
सुहृद्गणैः
सुहृद् [m]
सुहृद्गणैः
गण [m]
शोचताम्
शुच् [6. P.]
एव
एव [ind]
रजनी
रजनी [f]
दुःखेन
दुःख [n]
व्यत्यवर्तत
व्यतिवृत् [1. Ā.]
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन् ॥
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ | mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman ||
English Translation
When the night dawned, those brothers surrounded by their friends made (morning) ablutions and, after the prayers, returned to Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजन्यां
रजनी [f]
सुप्रभातायां
सु [ind]
सुप्रभातायां
प्रभा [2. P.]
भ्रातरस्
भ्रातृ [m]
ते
तद् [pron]
सुहृद्वृताः
सुहृद् [m]
सुहृद्वृताः
वृ [1. Ā.]
मन्दाकिन्यां
मन्दाकिनी [f]
हुतं
हुत [n]
जप्यं
जप्य [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
रामम्
राम [m]
उपागमन्
उपगम् [6. P.]
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत् । भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामवचनमब्रवीत् ॥
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiṃcidabravīt | bharatastu suhṛnmadhye rāmavacanamabravīt ||
English Translation
All of them sat together silently and no one uttered a word. Bharata alone from among them addressed Rama saying:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तूष्णीं
तूष्णीम् [ind]
ते
तद् [pron]
समुपासीना
समुपास् [1. Ā.]
न
न [ind]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
भरतस्
भरत [m]
तु
तु [ind]
सुहृन्मध्ये
सुहृद् [m]
सुहृन्मध्ये
मध्य [n]
रामं
राम [m]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama | taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam ||
English Translation
This kingdom was given to me for the satisfaction of my mother. I am bestowing it back on you. Enjoy it without any obstacles.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सान्त्विता
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
मामिका
मामक [adj]
माता
मातृ [f]
दत्तं
दा [1. Ā.]
राज्यम्
राज्य [n]
इदं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
तद्
तद् [pron]
ददामि
दा [1. Ā.]
तवैवाहं
त्वद् [pron]
तवैवाहं
एव [ind]
तवैवाहं
मद् [pron]
भुङ्क्ष्व
भुज् [6. P.]
राज्यम्
राज्य [n]
अकण्टकम्
अकण्टक [adj]
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे । दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत् ॥
mahatevāmbuvegena bhinnaḥ seturjalāgame | durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat ||
English Translation
Like a dyke bursts under pressure by the great surge of waters during the rainy season, this vast kingdom cannot be sustained by any one except yourself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महतेवाम्बुवेगेन
महत् [adj]
महतेवाम्बुवेगेन
इव [ind]
महतेवाम्बुवेगेन
अम्बु [n]
महतेवाम्बुवेगेन
वेग [m]
भिन्नः
भिद् [6. P.]
सेतुर्
सेतु [m]
जलागमे
जलागम [m]
दुरावारं
दुरावार [adj]
त्वदन्येन
त्वद् [pron]
त्वदन्येन
अन्य [pron]
राज्यखण्डम्
राज्यखण्ड [n]
इदं
इदम् [pron]
महत्
महत् [adj]
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः । अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते ॥
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ | anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate ||
English Translation
O lord of the earth as an ass cannot follow the pace of a horse or a bird, the pace of Tarkshya (Garuda), I do not have the capability to follow you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतिं
गति [f]
खर
खर [m]
इवाश्वस्य
इव [ind]
इवाश्वस्य
अश्व [m]
तार्क्ष्यस्येव
तार्क्ष्य [mn]
तार्क्ष्यस्येव
इव [ind]
पतत्रिणः
पतत्रिन् [m]
अनुगन्तुं
अनुगम् [1. Ā.]
न
न [ind]
शक्तिर्
शक्ति [f]
मे
मद् [pron]
गतिं
गति [f]
तव
त्वद् [pron]
महीपते
महीपति [m]
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति ॥
sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate | rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati ||
English Translation
O Rama, the life of a man on whom others depend for their sustenance is a happy life and the life of one who depends on others for his own mintenance is miserable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुजीवं
सु [ind]
सुजीवं
जीव [mn]
नित्यशस्
नित्यशस् [ind]
तस्य
तद् [pron]
यः
यद् [pron]
परैर्
पर [pron]
उपजीव्यते
उपजीव् [1. Ā.]
राम
राम [m]
तेन
तद् [pron]
तु
तु [ind]
दुर्जीवं
दुर्जीव [n]
यः
यद् [pron]
परान्
पर [pron]
उपजीवति
उपजीव् [1. Ā.]
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ | hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
तु
तु [ind]
रोपितो
रोपय् [10. Ā.]
वृक्षः
वृक्ष [m]
पुरुषेण
पुरुष [m]
विवर्धितः
विवर्धय् [10. P.]
ह्रस्वकेन
ह्रस्वक [adj]
दुरारोहो
दुरारोह [adj]
रूढस्कन्धो
रुह् [6. Ā.]
रूढस्कन्धो
स्कन्ध [m]
महाद्रुमः
महत् [adj]
महाद्रुमः
द्रुम [m]
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet | sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
यदा
यदा [ind]
पुष्पितो
पुष्पित [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
फलानि
फल [n]
न
न [ind]
विदर्शयेत्
विदर्शय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
नानुभवेत्
न [ind]
नानुभवेत्
अनुभू [1. Ā.]
प्रीतिं
प्रीति [f]
यस्य
यद् [pron]
हेतोः
हेतु [m]
प्रभावितः
प्रभावय् [10. Ā.]
एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि । यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥
eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi | yadi tvamasmānṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषोपमा
एतद् [pron]
एषोपमा
उपमा [f]
एषोपमा
एतद् [pron]
एषोपमा
उपमा [f]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
त्वम्
त्वद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अर्थं
अर्थ [mn]
अर्थं
अर्थ [mn]
वेत्तुम्
विद् [2. Ā.]
वेत्तुम्
विद् [6. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
अस्मान्
मद् [pron]
ऋषभो
ऋषभ [m]
भर्ता
भर्तृ [m]
भृत्यान्
भृत्य [m]
न
न [ind]
शाधि
शास् [1. P.]
हि
हि [ind]
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः । प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम् ॥
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśaḥ | pratapantamivādityaṃ rājye sthitamariṃdamam ||
English Translation
O great king and subduer of enemies, may all the leading guilds of traders and other subjects behold you all over installed in the kingdom like the resplendent Sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रेणयस्
श्रेणि [mf]
त्वां
त्वद् [pron]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
पश्यन्त्व्
पश् [4. Ā.]
अग्र्याश्
अग्र्य [adj]
च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
प्रतपन्तम्
प्रतप् [1. P.]
इवादित्यं
इव [ind]
इवादित्यं
आदित्य [m]
राज्ये
राज्य [n]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
अरिंदमम्
अरिंदम [adj]
तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥
tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ | antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ ||
English Translation
O Rama, let the elephants following you, intoxicated with ichor, be heard trumpeting. Let the women of the inner apartment rejoice with composed minds (when they hear of your return).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तवानुयाने
त्वद् [pron]
तवानुयाने
अनुयान [n]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
मत्ता
मद् [3. P.]
नर्दन्तु
नर्द् [1. Ā.]
कुञ्जराः
कुञ्जर [m]
अन्तःपुरगता
अन्तःपुर [n]
अन्तःपुरगता
गम् [6. Ā.]
नार्यो
नारी [f]
नन्दन्तु
नन्द् [1. Ā.]
सुसमाहिताः
सु [ind]
सुसमाहिताः
समाहित [adj]
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ | bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ ||
English Translation
Hearing the words of Bharata beseeching Rama to return, various classes of people of the city of Ayodhya, in approbation exclaimed well said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
साध्व्
साधु [adj]
इत्य्
इति [ind]
अमन्यन्त
मन् [8. P.]
नागरा
नागर [adj]
विविधा
विविध [adj]
जनाः
जन [m]
भरतस्य
भरत [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
रामं
राम [m]
प्रत्यनुयाचतः
प्रत्यनुयाच् [1. P.]
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान् ॥
tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam | rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān ||
English Translation
Thus lamenting, Bharata fainted. Seeing him (in this state) all the women (of the inner apartment) at once cried aloud piteously.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
दुःखितं
दुःखित [adj]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
विलपन्तं
विलप् [4. P.]
यशस्विनम्
यशस्विन् [adj]
रामः
राम [m]
कृतात्मा
कृ [2. Ā.]
कृतात्मा
आत्मन् [m]
भरतं
भरत [m]
समाश्वासयद्
समाश्वासय् [10. Ā.]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
नात्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः । इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥
nātmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ | itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati ||
English Translation
A man is neither independent nor competent to do any act on his free will. Fate pulls him this way or the other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नात्मनः
न [ind]
नात्मनः
आत्मन् [m]
कामकारो
काम [m]
कामकारो
कार [adj]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
पुरुषो
पुरुष [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
अनीश्वरः
अनीश्वर [adj]
इतश्
इतस् [ind]
चेतरतश्
च [ind]
चेतरतश्
इतरतस् [ind]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
कृतान्तः
कृतान्त [m]
परिकर्षति
परिकृष् [6. P.]
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam ||
English Translation
All accumulations of wealth deplete at the end. Every man who attains elevated positions falls at the end. Every union culminates in separation. Every life ends in death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वे
सर्व [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
क्षयान्ता
क्षय [m]
क्षयान्ता
अन्त [m]
क्षयान्ता
क्षय [m]
क्षयान्ता
अन्त [m]
निचयाः
निचय [m]
निचयाः
निचय [m]
पतनान्ताः
पतन [n]
पतनान्ताः
अन्त [m]
पतनान्ताः
पतन [n]
पतनान्ताः
अन्त [m]
समुच्छ्रयाः
समुच्छ्रय [m]
समुच्छ्रयाः
समुच्छ्रय [m]
संयोगा
संयोग [m]
संयोगा
संयोग [m]
विप्रयोगान्ता
विप्रयोग [m]
विप्रयोगान्ता
अन्त [m]
विप्रयोगान्ता
विप्रयोग [m]
विप्रयोगान्ता
अन्त [m]
मरणान्तं
मरण [n]
मरणान्तं
अन्त [m]
मरणान्तं
मरण [n]
मरणान्तं
अन्त [m]
च
च [ind]
च
च [ind]
जीवितम्
जीवित [n]
जीवितम्
जीवित [n]
यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥
yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam | evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam ||
English Translation
The only fear of a ripened fruit is the fear of falling down (from the tree). In the same way every man who is born has no other fear except the fear of death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
फलानां
फल [n]
पक्वानां
पक्व [adj]
नान्यत्र
न [ind]
नान्यत्र
अन्यत्र [ind]
पतनाद्
पतन [n]
भयम्
भय [n]
एवं
एवम् [ind]
नरस्य
नर [m]
जातस्य
जन् [4. P.]
नान्यत्र
न [ind]
नान्यत्र
अन्यत्र [ind]
मरणाद्
मरण [n]
भयम्
भय [n]
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति । तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati | tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ ||
English Translation
Even a house constructed with sturdy pillars gets dilapidated and ultimately decays. In the same way people under the sway of old age and death are destroyed (at last).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथागारं
यथा [ind]
यथागारं
आगार [n]
दृढस्थूणं
दृढ [adj]
दृढस्थूणं
स्थूणा [fn]
जीर्णं
जृ [6. P.]
भूत्वावसीदति
भू [1. Ā.]
भूत्वावसीदति
अवसद् [2. P.]
तथावसीदन्ति
तथा [ind]
तथावसीदन्ति
अवसद् [2. P.]
नरा
नर [m]
जरामृत्युवशं
जरा [f]
जरामृत्युवशं
मृत्यु [m]
जरामृत्युवशं
वश [m]
गताः
गम् [6. Ā.]
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः ॥
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha | āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ ||
English Translation
The passing days and nights quickly decrease the life span of all living beings in this world, like sunrays drying up the water in summer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्राणि
अहर् [n]
अहोरात्राणि
रात्र [mn]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
सर्वेषां
सर्व [pron]
प्राणिनाम्
प्राणिन् [m]
इह
इह [ind]
आयूंषि
आयुस् [n]
क्षपयन्त्य्
क्षपय् [10. Ā.]
आशु
आशु [ind]
ग्रीष्मे
ग्रीष्म [m]
जलम्
जल [n]
इवांशवः
इव [ind]
इवांशवः
अंशु [m]
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि । आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi | āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca ||
English Translation
Whether you are static or moving, your lifespan decreases. Therefore, you should only grieve about yourself and not for any one else.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मानम्
आत्मन् [m]
अनुशोच
अनुशुच् [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
किम्
क [pron]
अन्यम्
अन्य [pron]
अनुशोचसि
अनुशुच् [1. Ā.]
आयुस्
आयुस् [n]
ते
त्वद् [pron]
हीयते
हा [1. P.]
यस्य
यद् [pron]
स्थितस्य
स्था [1. Ā.]
च
च [ind]
गतस्य
गम् [6. Ā.]
च
च [ind]
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति । गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते ॥
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati | gatvā sudīrghamadhvānaṃ saha mṛtyurnivartate ||
English Translation
Death follows a man wherever he goes. When he sits, death sits with him. Even after travelling a very long distance, the man returns along with death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहैव
सह [ind]
सहैव
एव [ind]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
व्रजति
व्रज् [1. Ā.]
सह
सह [ind]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
निषीदति
निषद् [1. Ā.]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सुदीर्घम्
सु [ind]
सुदीर्घम्
दीर्घ [adj]
अध्वानं
अध्वन् [m]
सह
सह [ind]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
निवर्तते
निवृत् [1. Ā.]
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥
gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāścaiva śiroruhāḥ | jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet ||
English Translation
Wrinkels form on the body and hair turns grey in old age. In this way, decayed with age, what can a man do to have control over death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गात्रेषु
गात्र [n]
वलयः
वलि [mf]
प्राप्ताः
प्राप् [1. P.]
श्वेताश्
श्वेत [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
शिरोरुहाः
शिरोरुह [m]
जरया
जरा [f]
पुरुषो
पुरुष [m]
जीर्णः
जृ [6. P.]
किं
क [pron]
हि
हि [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
प्रभावयेत्
प्रभावय् [10. Ā.]
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ । आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥
nandantyudita āditye nandantyastamite ravau | ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam ||
English Translation
People rejoice when the Sun rises and rejoice when the Sun sets. But they are unaware of the decline of the life span of their own.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नन्दन्त्य्
नन्द् [1. Ā.]
उदित
उदि [4. Ā.]
आदित्ये
आदित्य [m]
नन्दन्त्य्
नन्द् [1. Ā.]
अस्तम्
अस्त [m]
इते
इ [5. Ā.]
रवौ
रवि [m]
आत्मनो
आत्मन् [m]
नावबुध्यन्ते
न [ind]
नावबुध्यन्ते
अवबुध् [4. P.]
मनुष्या
मनुष्य [m]
जीवितक्षयम्
जीवित [n]
जीवितक्षयम्
क्षय [m]
हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् । ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥
hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam | ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ ||
English Translation
At the advent of each new season men feel delighted to see the newly blossomed flowers and fruits. But with the change of the scasons the life span also diminishes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृष्यन्त्य्
हृष् [1. P.]
ऋतुमुखं
ऋतु [m]
ऋतुमुखं
मुख [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
नवं
नव [adj]
नवम्
नव [adj]
इहागतम्
इह [ind]
इहागतम्
आगम् [6. P.]
ऋतूनां
ऋतु [m]
परिवर्तेन
परिवर्त [m]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
प्राणसंक्षयः
प्राण [m]
प्राणसंक्षयः
संक्षय [m]
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave | sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kaṃcana ||
English Translation
In a mighty ocean, two pieces of logs meet one another, float together and in due course get separated. In the same way wives, sons, relatives and riches remain together for some time and thereafter get separated. Their separation is certain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
काष्ठं
काष्ठ [n]
च
च [ind]
काष्ठं
काष्ठ [n]
च
च [ind]
समेयातां
समे [2. P.]
महार्णवे
महत् [adj]
महार्णवे
अर्णव [mn]
समेत्य
समे [2. P.]
च
च [ind]
व्यपेयातां
व्यपे [2. P.]
कालम्
काल [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
कंचन
कश्चन [pron]
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः ॥
evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca vasūni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ ||
English Translation
In a mighty ocean, two pieces of logs meet one another, float together and in due course get separated. In the same way wives, sons, relatives and riches remain together for some time and thereafter get separated. Their separation is certain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
भार्याश्
भार्या [f]
च
च [ind]
पुत्राश्
पुत्र [m]
च
च [ind]
ज्ञातयश्
ज्ञाति [m]
च
च [ind]
वसूनि
वसु [n]
च
च [ind]
समेत्य
समे [2. P.]
व्यवधावन्ति
व्यवधाव् [1. Ā.]
ध्रुवो
ध्रुव [adj]
ह्य्
हि [ind]
एषां
इदम् [pron]
विनाभवः
विनाभव [m]
नात्र कश्चिद्यथा भावं प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः ॥
nātra kaścidyathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate | tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocataḥ ||
English Translation
No living being in this world can act as he likes. Therefore, no one should grieve for the dead.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
यथा
यथा [ind]
भावं
भाव [m]
प्राणी
प्राणिन् [m]
समभिवर्तते
समभिवृत् [1. Ā.]
तेन
तेन [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
न
न [ind]
सामर्थ्यं
सामर्थ्य [n]
प्रेतस्यास्त्य्
प्रे [2. P.]
प्रेतस्यास्त्य्
अस् [2. P.]
अनुशोचतः
अनुशुच् [1. Ā.]
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः । अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति ॥
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ | ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti ||
English Translation
Like a man standing on the wayside says to a passing caravan, 'I am following you', and follows them, the road taken by our fathers and forefathers is certain for every one and cannot be violated by a person treading that path. (So) why should a man grieve?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
हि
हि [ind]
सार्थं
सार्थ [m]
गच्छन्तं
गम् [6. Ā.]
ब्रूयात्
ब्रू [2. Ā.]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
पथि
पथिन् [m]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
अप्य्
अपि [ind]
आगमिष्यामि
आगम् [6. P.]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
भवताम्
भवत् [adj]
इति
इति [ind]
एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः । तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ | tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ ||
English Translation
Like a man standing on the wayside says to a passing caravan, 'I am following you', and follows them, the road taken by our fathers and forefathers is certain for every one and cannot be violated by a person treading that path. (So) why should a man grieve?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
पूर्वैर्
पूर्व [pron]
गतो
गम् [6. Ā.]
मार्गः
मार्ग [m]
पितृपैतामहो
पितृपैतामह [adj]
ध्रुवः
ध्रुव [adj]
तम्
तद् [pron]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
कथं
कथम् [ind]
शोचेद्
शुच् [6. P.]
यस्य
यद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
व्यतिक्रमः
व्यतिक्रम [m]
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥
vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ | ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ ||
English Translation
Like the flow of water which never reverts to its source, age passes. Therefore, a man must employ his self in righteous acts that bring him happiness. By doing so, it is said, people will always be happy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयसः
वयस् [n]
पतमानस्य
पत् [1. Ā.]
स्रोतसो
स्रोतस् [n]
वानिवर्तिनः
वा [ind]
वानिवर्तिनः
अनिवर्तिन् [adj]
आत्मा
आत्मन् [m]
सुखे
सुख [n]
नियोक्तव्यः
नियुज् [7. Ā.]
सुखभाजः
सुख [n]
सुखभाजः
भाज् [adj]
प्रजाः
प्रजा [f]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]