Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 2 (Ayodhyākāṇḍa) • Sarga 81

Ayodhyākāṇḍa Sarga 81

अयोध्याकाण्डम् • सर्गः 81

Ayodhyākāṇḍa Sarga 81 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 23 verses.

Total: 23 Verses • Citations: VR 2.81.1–23 • 175 Lexicon Terms
VR 2.81.1 अनुष्टुप्
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् । ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥
guhasya vacanaṃ śrutvā bharato bhṛśamapriyam | dhyānaṃ jagāma tatraiva yatra tacchrutamapriyam ||
English Translation
Hearing the words of Guha, exceedingly unpleasant, Bharata as soon as he heard them, became plunged in thought.
VR 2.81.2 अनुष्टुप्
सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः । पुण्डरीक विशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः ॥
sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ | puṇḍarīka viśālākṣastaruṇaḥ priyadarśanaḥ ||
English Translation
And then taking heart for a while, that tenderfamed one possessed of immense strength, gifted with leonine shoulders and length of arms, having expansive eyes resembling white lotuses, young in years, and endowed with a handsome presence, afflicted with great grief, was overpowered, like an elephant wounded in the heart with a goad.
VR 2.81.3 अनुष्टुप्
प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः । पपात सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः ॥
pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ | papāta sahasā totrairhṛdi viddha iva dvipaḥ ||
English Translation
And then taking heart for a while, that tenderfamed one possessed of immense strength, gifted with leonine shoulders and length of arms, having expansive eyes resembling white lotuses, young in years, and endowed with a handsome presence, afflicted with great grief, was overpowered, like an elephant wounded in the heart with a goad.
VR 2.81.4 अनुष्टुप्
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तर स्थितः । परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञः शोककर्शितः ॥
tadavasthaṃ tu bharataṃ śatrughno'nantara sthitaḥ | pariṣvajya rurodoccairvisaṃjñaḥ śokakarśitaḥ ||
English Translation
Seeing Bharata in that condition, ſatrughna who was near, taking the former on his lap, began to cry, almost deprived of his senses and oppressed with grief.
VR 2.81.5 अनुष्टुप्
ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः । उपवास कृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥
tataḥ sarvāḥ samāpeturmātaro bharatasya tāḥ | upavāsa kṛśā dīnā bhartṛvyasanakarśitāḥ ||
English Translation
Then Bharata's mothers, who were emaciated due to fasting and afflicted by the calamity of the death of their husband were desolate, rushed towards him.
VR 2.81.6 अनुष्टुप्
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् । कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥
tāśca taṃ patitaṃ bhūmau rudantyaḥ paryavārayan | kausalyā tvanusṛtyainaṃ durmanāḥ pariṣasvaje ||
English Translation
Sobbing, they gathered around Bharata who had fallen on the ground, while Kausalya approached him in a depressed state and took him into her arms.
VR 2.81.7 अनुष्टुप्
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी । परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥
vatsalā svaṃ yathā vatsamupagūhya tapasvinī | paripapraccha bharataṃ rudantī śokalālasā ||
English Translation
Desolate Kausalya, in deep distress, clasped Bharata out of filial love as if he were her own child, wept and enquired of him:
VR 2.81.8 अनुष्टुप्
पुत्रव्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते । अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥
putravyādhirna te kacciccharīraṃ paribādhate | adya rājakulasyāsya tvadadhīnaṃ hi jīvitam ||
English Translation
My son, does any malady afflict your body? Now the life of this royal race is, without doubt, in your hands.
VR 2.81.9 अनुष्टुप्
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते । वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥
tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate | vṛtte daśarathe rājñi nātha ekastvamadya naḥ ||
English Translation
Ráma having gone away along with his brother, I shall, O son, live, seeing you. King Dasaratha having departed this life, you alone are our lord.
VR 2.81.10 अनुष्टुप्
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिदप्रियम् । पुत्र वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥
kaccinna lakṣmaṇe putra śrutaṃ te kiṃcidapriyam | putra vā hyekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate ||
English Translation
Have you, my son, heard anything unpleasant concerning Lakṣmaṇa; or the son of that one having an only son,* who has gone to the forest along with his wife? *Meaning herself.
VR 2.81.11 अनुष्टुप्
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः । कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत् ॥
sa muhūrtaṃ samāśvasya rudanneva mahāyaśāḥ | kausalyāṃ parisāntvyedaṃ guhaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Having taken comfort for a while, that one of high fame weeping, and solacing Kausalya, spoke to Guha, saying.
VR 2.81.12 अनुष्टुप्
भ्राता मे क्वावसद्रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः । अस्वपच्छयने कस्मिन्किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥
bhrātā me kvāvasadrātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ | asvapacchayane kasminkiṃ bhuktvā guha śaṃsa me ||
English Translation
Where did my brother pass the night? And where did Sītā? And where did, again, Laks maņa? And in what bed did he sleep, and what did he previously partake of? Do you, O Guha, tell me this.
VR 2.81.13 अनुष्टुप्
सोऽब्रवीद्भरतं पृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः । यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥
so'bravīdbharataṃ pṛṣṭo niṣādādhipatirguhaḥ | yadvidhaṃ pratipede ca rāme priyahite'tithau ||
English Translation
Thereat, well pleased, Gulha, the lord of Nişādas, related to Bharata how he had acted in respect of Rāma, his dear guest, studious of his welfare.
VR 2.81.14 अनुष्टुप्
अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥
annamuccāvacaṃ bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca | rāmāyābhyavahārārthaṃ bahucopahṛtaṃ mayā ||
English Translation
I procured for Rāma's use rice and fruits and roots and various kinds of food.
VR 2.81.15 अनुष्टुप्
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्रामः सत्यपराक्रमः । न हि तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥
tatsarvaṃ pratyanujñāsīdrāmaḥ satyaparākramaḥ | na hi tatpratyagṛhṇātsa kṣatradharmamanusmaran ||
English Translation
All these Rāma having truth for his prowess accepted, but observing Ksatriya morality, he did not take them.
VR 2.81.16 अनुष्टुप्
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा । इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥
na hyasmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā | iti tena vayaṃ rājannanunītā mahātmanā ||
English Translation
'O friend, we ought not to take anything: ours is always to give.'
VR 2.81.17 अनुष्टुप्
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः । औपवास्यं तदाकार्षीद्राघवः सह सीतया ॥
lakṣmaṇena samānītaṃ pītvā vāri mahāyaśāḥ | aupavāsyaṃ tadākārṣīdrāghavaḥ saha sītayā ||
English Translation
Thus did that magnanimous one beseech us. On the high-souled Lakşmaņa bringing water, Rāghava having drunk it, fasted along with Sītā.
VR 2.81.18 अनुष्टुप्
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा । वाग्यतास्ते त्रयः संध्यामुपासत समाहिताः ॥
tatastu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo'pyakarottadā | vāgyatāste trayaḥ saṃdhyāmupāsata samāhitāḥ ||
English Translation
Then Lakşmaņa drank up the water that remained. Then the three with fixed minds silently performed their adorations to the Twilight.
VR 2.81.19 अनुष्टुप्
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् । स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघव कारणात् ॥
saumitristu tataḥ paścādakarotsvāstaraṃ śubham | svayamānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghava kāraṇāt ||
English Translation
After that, Sumitrā's son prepared a goodly bed for Rāghava, himself bringing Kuća grass.
VR 2.81.20 अनुष्टुप्
तस्मिन्समाविशद्रामः स्वास्तरे सह सीतया । प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥
tasminsamāviśadrāmaḥ svāstare saha sītayā | prakṣālya ca tayoḥ pādāvapacakrāma lakṣmaṇaḥ ||
English Translation
And in that bed lay down Rāma in company with Sītā. Next washing their feet, Lakşmaņa turned away.
VR 2.81.21 अनुष्टुप्
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् । यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥
etattadiṅgudīmūlamidameva ca tattṛṇam | yasminrāmaśca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāvubhau ||
English Translation
This is the foot of the Ingudī, and this that grass. On it both Rāma and Sītā lay down that night.
VR 2.81.22 वंशस्थम्
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवा;ञ्शरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः । महद्धनुः सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो; निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥
niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravā;ñśaraiḥ supūrṇāviṣudhī paraṃtapaḥ | mahaddhanuḥ sajyamupohya lakṣmaṇo; niśāmatiṣṭhatparito'sya kevalam ||
English Translation
Fastening on his back a pair of quivers filled with arrows furnished with finger-fences, and taking his mighty bow, Lakşmaņa all night kept watch around.
VR 2.81.23 वंशस्थम्
ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापधृ;क्स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः । अतन्द्रिभिर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकै;र्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥
tatastvahaṃ cottamabāṇacāpadhṛ;ksthito'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ | atandribhirjñātibhirāttakārmukai;rmahendrakalpaṃ paripālayaṃstadā ||
English Translation
I also taking an excellent bow, remained where remained Lakṣmaṇa, and surrounded by my kindred who stayed there vigilantly, equipped with bows, guarded him that resembled the mighty Indra.
← Previous (Ch. 156) Full Table of Contents Next (Ch. 158) →