अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् । प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥
atha rātryāṃ vyatītāyāmavasuptamanantaram | prabodhayāmāsa śanairlakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ ||
English Translation
When the night had been spent, that best of Raghus gently awakened Lakşmaņa from his light sleep.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
रात्र्यां
रात्रि [f]
व्यतीतायाम्
व्यती [2. P.]
अवसुप्तम्
अवस्वप् [2. Ā.]
अनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
प्रबोधयामास
प्रबोधय् [10. Ā.]
शनैर्
शनैस् [ind]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् । संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥
saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam | saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa ||
English Translation
O Sumiträ's son, do you hear the dulcet notes of the birds in the woods. Let us proceed. O repressor of foes, the time of our departure is present.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
वन्यानां
वन्य [m]
वल्गु
वल्गु [adj]
व्याहरतां
व्याहृ [1. Ā.]
स्वनम्
स्वन [m]
सम्प्रतिष्ठामहे
सम्प्रस्था [1. Ā.]
कालः
काल [m]
प्रस्थानस्य
प्रस्थान [n]
परंतप
परंतप [adj]
स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥
sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam ||
English Translation
Awakened at the proper time, Rāma's brother left off sleep and drowsiness and clinging fatigue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सुप्तः
स्वप् [1. Ā.]
समये
समय [m]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
प्रतिबोधितः
प्रतिबोधय् [10. Ā.]
जहौ
हा [1. P.]
निद्रां
निद्रा [f]
च
च [ind]
तन्द्रीं
तन्द्रा [f]
च
च [ind]
प्रसक्तं
प्रसञ्ज् [1. Ā.]
च
च [ind]
पथि
पथिन् [m]
श्रमम्
श्रम [m]
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् । पन्थानमृषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥
tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam | panthānamṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ ||
English Translation
Then they all arising touched the sacred waters of the river, and began to proceed on the way to Citrakuța inhabited by ascetics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
स्पृष्ट्वा
स्पृश् [6. Ā.]
नद्याः
नदी [f]
शिवं
शिव [adj]
जलम्
जल [n]
पन्थानम्
पथिन् [m]
ऋषिणोद्दिष्टं
ऋषि [m]
ऋषिणोद्दिष्टं
उद्दिश् [6. Ā.]
चित्रकूटस्य
चित्रकूट [m]
तं
तद् [pron]
ययुः
या [2. Ā.]
ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत् ॥
tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha | sītāṃ kamalapatrākṣīmidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Setting out in season with Sumitra's son, he of eyes resembling lotus-petais spoke these words to Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सम्प्रस्थितः
सम्प्रस्था [1. Ā.]
काले
काल [m]
रामः
राम [m]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सह
सह [ind]
सीतां
सीता [f]
कमलपत्त्राक्षीम्
कमल [mn]
कमलपत्त्राक्षीम्
पत्त्र [mn]
कमलपत्त्राक्षीम्
अक्ष [adj]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥
ādīptāniva vaidehi sarvataḥ puṣpitānnagān | svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukānpaśya mālinaḥ śiśirātyaye ||
English Translation
O Vaidehi, behold these flowering trees, the Kinsukas in spring appearing engarlanded with their own flowers, and as if flaming., Do you behold the Bhallatakas and Bilvas bending beneath their fruits and flowers, with no man to enjoy them. Surely, we: shall be able to live here.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आदीप्तान्
आदीप् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
वैदेहि
वैदेही [f]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
पुष्पितान्
पुष्पित [adj]
नगान्
नग [m]
स्वैः
स्व [adj]
पुष्पैः
पुष्प [n]
किंशुकान्
किंशुक [mn]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मालिनः
मालिन् [adj]
शिशिरात्यये
शिशिरात्यय [m]
पश्य भल्लातकान्फुल्लान्नरैरनुपसेवितान् । फलपत्रैरवनतान्नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥
paśya bhallātakānphullānnarairanupasevitān | phalapatrairavanatānnūnaṃ śakṣyāmi jīvitum ||
English Translation
Behold these bhallataka trees in full bloom though there are none to enjoy them. They are bent with fruits and leaves. Surely, we can live here. (This place is fit for our habitation).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
भल्लातकान्
भल्लातक [mfn]
फुल्लान्
फुल्ल [adj]
नरैर्
नर [m]
अनुपसेवितान्
अनुपसेवित [adj]
फलपत्त्रैर्
फल [n]
फलपत्त्रैर्
पत्त्र [mn]
अवनतान्
अवनम् [1. Ā.]
नूनं
नूनम् [ind]
शक्ष्यामि
शक् [4. P.]
जीवितुम्
जीव् [1. Ā.]
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण । मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे ॥
paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa | madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage ||
English Translation
Behold, O Laksmana, these honeycombs measuring about a Droņa have been hung up on trees by the bees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
द्रोणप्रमाणानि
द्रोण [mn]
द्रोणप्रमाणानि
प्रमाण [mn]
लम्बमानानि
लम्ब् [1. P.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
मधूनि
मधु [n]
मधुकारीभिः
मधुकारी [f]
संभृतानि
सम्भृ [3. Ā.]
नगे
नग [m]
नगे
नग [m]
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे ॥
eṣa krośati natyūhastaṃ śikhī pratikūjati | ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe ||
English Translation
In the charming woods overarched by flowers, the Datyuha cries, and is responded to by the peacock.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
क्रोशति
क्रुश् [4. P.]
नत्यूहस्
नत्यूह [m]
तं
तद् [pron]
शिखी
शिखिन् [m]
प्रतिकूजति
प्रतिकूज् [1. P.]
रमणीये
रमणीय [adj]
वनोद्देशे
वन [n]
वनोद्देशे
उद्देश [m]
पुष्पसंस्तरसंकटे
पुष्प [n]
पुष्पसंस्तरसंकटे
संस्तर [m]
पुष्पसंस्तरसंकटे
संकट [adj]
मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम् । चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥
mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam | citrakūṭamimaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim ||
English Translation
Do you behold Citrakuta frequented by mad elephants and resonant with the voice of multitudes of birds, the mountain with its towering summits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातंगयूथानुसृतं
मातंग [m]
मातंगयूथानुसृतं
यूथ [mn]
मातंगयूथानुसृतं
अनुसृ [1. Ā.]
पक्षिसंघानुनादितम्
पक्षिन् [m]
पक्षिसंघानुनादितम्
संघ [m]
पक्षिसंघानुनादितम्
अनुनादय् [10. P.]
चित्रकूटम्
चित्रकूट [m]
इमं
इदम् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
प्रवृद्धशिखरं
प्रवृध् [1. Ā.]
प्रवृद्धशिखरं
शिखर [mn]
गिरिम्
गिरि [m]
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया । रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥
tatastau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā | ramyamāsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam ||
English Translation
Then they proceeding on foot along with Sītā, arrived at the charming and beautiful mountain Citrakuta.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तौ
तद् [pron]
पादचारेण
पाद [m]
पादचारेण
चार [m]
गच्छन्तौ
गम् [6. Ā.]
सह
सह [ind]
सीतया
सीता [f]
रम्यम्
रम्य [adj]
आसेदतुः
आसद् [2. P.]
शैलं
शैल [mn]
चित्रकूटं
चित्रकूट [m]
मनोरमम्
मनोरम [adj]
तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् । अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि ॥
taṃ tu parvatamāsādya nānāpakṣigaṇāyutam | ayaṃ vāso bhavettāvadatra saumya ramemahi ||
English Translation
Arriving at the mountain inhabited by birds of various kinds, abounding in fruits and roots, and furnished with watery expanses, (Răma) said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
तु
तु [ind]
पर्वतम्
पर्वत [mn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
नानापक्षिगणायुतम्
नाना [ind]
नानापक्षिगणायुतम्
पक्षिन् [m]
नानापक्षिगणायुतम्
गण [m]
नानापक्षिगणायुतम्
आयुत [adj]
अयं
इदम् [pron]
वासो
वास [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तावद्
तावत् [ind]
अत्र
अत्र [ind]
सौम्य
सौम्य [adj]
रमेमहि
रम् [4. Ā.]
लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः ॥
lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca | kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me'bhirataṃ manaḥ ||
English Translation
O Lakşmaņa, bring you wood good and strong. O amiable one, construct a dwelling. My mind is set upon staying here.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणानय
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणानय
आनी [1. Ā.]
दारूणि
दारु [mn]
दृढानि
दृढ [adj]
च
च [ind]
वराणि
वर [adj]
च
च [ind]
कुरुष्वावसथं
कृ [2. Ā.]
कुरुष्वावसथं
आवसथ [m]
सौम्य
सौम्य [adj]
वासे
वास [m]
मे
मद् [pron]
ऽभिरतं
अभिरम् [1. P.]
मनः
मनस् [n]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान् । आजहार ततश्चक्रे पर्ण शालामरिं दम ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrirvividhāndrumān | ājahāra tataścakre parṇa śālāmariṃ dama ||
English Translation
Hearing his words, Sumitra's son procured woods of various descriptions, and then that subduer of foes reared a cottage thatched with leaves.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
विविधान्
विविध [adj]
द्रुमान्
द्रुम [m]
आजहार
आहृ [1. Ā.]
ततश्
ततस् [ind]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
पर्णशालाम्
पर्ण [mn]
पर्णशालाम्
शाला [f]
अरिंदमः
अरिंदम [adj]
शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत् । ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥
śuśrūṣamāṇamekāgramidaṃ vacanamabravīt | aiṇeyaṃ māṃsamāhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शुश्रूषमाणम्
शुश्रूष् [1. P.]
एकाग्रम्
एकाग्र [adj]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
ऐणेयं
ऐणेय [adj]
मांसम्
मांस [n]
आहृत्य
आहृ [1. Ā.]
शालां
शाला [f]
यक्ष्यामहे
यज् [2. P.]
वयम्
मद् [pron]
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān | atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi ||
English Translation
Then Lakşmana the son of Sumitrā endowed with vigour, having slain a sacred black deer, threw it into flaming fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
कृष्णमृगं
कृष्णमृग [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
मेध्यं
मेध्य [adj]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
अथ
अथ [ind]
चिक्षेप
क्षिप् [6. Ā.]
सौमित्रिः
सौमित्रि [m]
समिद्धे
समिन्ध् [2. Ā.]
जातवेदसि
जातवेदस् [m]
तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् । लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत् ॥
taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam | lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghramatha rāghavamabravīt ||
English Translation
And seeing it well scorched and hot and free from blood, Lakşmaņa spoke to that foremost of men, Rāghava, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
तु
तु [ind]
पक्वं
पक्व [adj]
समाज्ञाय
समाज्ञा [9. P.]
निष्टप्तं
निष्टप् [1. P.]
छिन्नशोणितम्
छिद् [1. P.]
छिन्नशोणितम्
शोणित [n]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
पुरुषव्याघ्रम्
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रम्
व्याघ्र [m]
अथ
अथ [ind]
राघवम्
राघव [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा । देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि ॥
ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā | devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hyasi ||
English Translation
This black antelope with all its limbs is wellcooked. O divine sire, you may make the offering to Vastu devata in which you are proficient.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
कृष्णः
कृष्ण [adj]
समाप्ताङ्गः
समाप् [5. Ā.]
समाप्ताङ्गः
अङ्ग [n]
शृतः
श्री [4. P.]
कृष्णमृगो
कृष्णमृग [m]
यथा
यथा [ind]
देवता
देवता [f]
देवसंकाश
देव [m]
देवसंकाश
संकाश [m]
यजस्व
यज् [2. P.]
कुशलो
कुशल [adj]
ह्य्
हि [ind]
असि
अस् [2. P.]
रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जप्यकोविदः । पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम् ॥
rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñjapyakovidaḥ | pāpasaṃśamanaṃ rāmaścakāra balimuttamam ||
English Translation
Virtuous Rama, who was an expert in the recitation of mantras, took his bath and his mind controlled, intoned briefly all the mantras appropriate to the completion of the ritual.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामः
राम [m]
स्नात्वा
स्ना [2. Ā.]
तु
तु [ind]
नियतो
नियम् [1. Ā.]
गुणवाञ्
गुणवत् [adj]
जप्यकोविदः
जप्य [n]
जप्यकोविदः
कोविद [adj]
पापसंशमनं
पाप [n]
पापसंशमनं
संशमन [adj]
रामश्
राम [m]
चकार
कृ [2. Ā.]
बलिम्
बलि [m]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां; यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । वासाय सर्वे विविशुः समेताः; सभां यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥
tāṃ vṛkṣaparṇacchadanāṃ manojñāṃ; yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām | vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ; sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām ||
English Translation
And as the celestials enter the hall entitled Sudharmă, they together with the view of dwelling in it, entered the mansion beautiful to behold, thatched with the leaves of trees, built at a convenient site, well-made, and keeping out the wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
वृक्षपर्णच्छदनां
वृक्ष [m]
वृक्षपर्णच्छदनां
पर्ण [mn]
वृक्षपर्णच्छदनां
छदन [n]
मनोज्ञां
मनोज्ञ [adj]
यथाप्रदेशं
यथाप्रदेशम् [ind]
सुकृतां
सु [ind]
सुकृतां
कृ [2. Ā.]
निवाताम्
निवात [adj]
वासाय
वास [m]
सर्वे
सर्व [pron]
विविशुः
विश् [4. P.]
समेताः
समे [2. P.]
सभां
सभा [f]
यथा
यथा [ind]
देवगणाः
देव [m]
देवगणाः
गण [m]
सुधर्माम्
सुधर्मा [f]
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले; विचित्रपुष्पस्तबलैर्द्रुमैर्युते । वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते; तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥
anekanānāmṛgapakṣisaṃkule; vicitrapuṣpastabalairdrumairyute | vanottame vyālamṛgānunādite; tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले
अनेक [adj]
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले
नाना [ind]
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले
मृग [m]
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले
पक्षिन् [m]
अनेकनानामृगपक्षिसंकुले
संकुल [adj]
विचित्रपुष्पस्तबकैर्
विचित्र [adj]
विचित्रपुष्पस्तबकैर्
पुष्प [n]
विचित्रपुष्पस्तबकैर्
स्तबक [mn]
द्रुमैर्
द्रुम [m]
युते
युत [adj]
वनोत्तमे
वन [n]
वनोत्तमे
उत्तम [adj]
व्यालमृगानुनादिते
व्याल [m]
व्यालमृगानुनादिते
मृग [m]
व्यालमृगानुनादिते
अनुनादय् [10. P.]
तथा
तथा [ind]
विजह्रुः
विहृ [1. Ā.]
सुसुखं
सु [ind]
सुसुखं
सुखम् [ind]
जितेन्द्रियाः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियाः
इन्द्रिय [n]
सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं; नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां; जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥
suramyamāsādya tu citrakūṭaṃ; nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām | nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ; jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt ||
English Translation
And having come to the charming Citrakuta and the river Mālyavatī furnished with excellent bathing places, and haunted by beasts and fowls, they rejoiced with glad hearts, and forsook the grief incident to their exile from the city.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरम्यम्
सु [ind]
सुरम्यम्
रम्य [adj]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
चित्रकूटं
चित्रकूट [m]
नदीं
नदी [f]
च
च [ind]
तां
तद् [pron]
माल्यवतीं
माल्यवती [f]
सुतीर्थाम्
सु [ind]
सुतीर्थाम्
तीर्थ [mn]
ननन्द
नन्द् [1. Ā.]
हृष्टो
हृष् [1. P.]
मृगपक्षिजुष्टां
मृग [m]
मृगपक्षिजुष्टां
पक्षिन् [m]
मृगपक्षिजुष्टां
जुष् [6. Ā.]
जहौ
हा [1. P.]
च
च [ind]
दुःखं
दुःख [n]
पुरविप्रवासात्
पुर [n]
पुरविप्रवासात्
विप्रवास [m]