Udyogaparva Adhyāya 91
उद्योगपर्व • अध्यायः 91
Udyogaparva Adhyāya 91 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 5.91.1–23
•
250 Lexicon Terms
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः । यथा वाच्यस्त्वद्विधेन सुहृदा मद्विधः सुहृत् ॥
English Translation
The blessed God said You have spoken as a greatly wise man should-you have spoken as a sharp man should, even as should be spoken by a friend like you to a friend like me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
ब्रूयान्महाप्राज्ञो
ब्रू [2. Ā.]
ब्रूयान्महाप्राज्ञो
महत् [adj]
ब्रूयान्महाप्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
यथा
यथा [ind]
ब्रूयाद्
ब्रू [2. Ā.]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
यथा
यथा [ind]
वाच्यस्त्वद्विधेन
वच् [2. P.]
वाच्यस्त्वद्विधेन
त्वद्विध [adj]
सुहृदा
सुहृद् [m]
मद्विधः
मद्विध [adj]
सुहृत्
सुहृद् [m]
धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते । तथा वचनमुक्तोऽस्मि त्वयैतत्पितृमातृवत् ॥
English Translation
This has the merit of being conversant with morality and worldly good and truth to that degree which proper for you; the words which have been spoken by you are like the advice of a father or a mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मार्थयुक्तं
धर्म [mn]
धर्मार्थयुक्तं
अर्थ [mn]
धर्मार्थयुक्तं
युज् [6. Ā.]
तथ्यं
तथ्य [adj]
च
च [ind]
यथा
यथा [ind]
त्वय्युपपद्यते
त्वद् [pron]
त्वय्युपपद्यते
उपपद् [4. P.]
तथा
तथा [ind]
वचनम्
वचन [n]
उक्तो
वच् [2. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
त्वयैतत्
त्वद् [pron]
त्वयैतत्
एतद् [pron]
पितृमातृवत्
पितृ [m]
पितृमातृवत्
मातृ [f]
पितृमातृवत्
वत् [ind]
सत्यं प्राप्तं च युक्तं चाप्येवमेव यथात्थ माम् । शृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो भव ॥
English Translation
What you have told me is true and worthy of being followed and is even what I have described it to be; listen with attention to the reason of my coming here, O Vidura.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यं
सत्य [n]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
च
च [ind]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
चाप्येवम्
च [ind]
चाप्येवम्
अपि [ind]
चाप्येवम्
एवम् [ind]
एव
एव [ind]
यथात्थ
यथा [ind]
यथात्थ
अह् [1. P.]
माम्
मद् [pron]
शृणुष्वागमने
श्रु [4. P.]
शृणुष्वागमने
आगमन [n]
हेतुं
हेतु [m]
विदुरावहितो
विदुर [m]
विदुरावहितो
अवहित [adj]
भव
भू [1. Ā.]
दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम् । सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान् ॥
English Translation
The wickedness of soul of the sons of Dhritarashtra and the hostility of the Kshatriyas, knowing full well, all this, 0 Khattva have I now come to the sons of Kuru.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दौरात्म्यं
दौरात्म्य [n]
धार्तराष्ट्रस्य
धार्तराष्ट्र [m]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
च
च [ind]
वैरिताम्
वैरिन् [m]
वैरिताम्
ता [f]
सर्वम्
सर्व [pron]
एतद्
एतद् [pron]
अहं
मद् [pron]
जानन्
ज्ञा [4. Ā.]
क्षत्तः
क्षत्तृ [m]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽद्य
अद्य [ind]
कौरवान्
कौरव [m]
पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम् ॥
English Translation
He that will relive this earth of her burden consisting of horses, chariots, elephants, he that will liberate her from curse of Death will earn great religious merit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तैर्
तद् [pron]
इयं
इदम् [pron]
पृथिवी
पृथिवी [f]
सर्वा
सर्व [pron]
सपर्वतवनाकरा
स [ind]
सपर्वतवनाकरा
पर्वत [mn]
सपर्वतवनाकरा
वन [n]
सपर्वतवनाकरा
आकर [m]
यो
यद् [pron]
मोचयेन्मृत्युपाशात्
मोचय् [10. Ā.]
मोचयेन्मृत्युपाशात्
मृत्यु [m]
मोचयेन्मृत्युपाशात्
पाश [m]
प्राप्नुयाद्
प्राप् [1. P.]
धर्मम्
धर्म [mn]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या न चेच्छक्नोति मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः ॥
English Translation
Attempting with all his might to do a virtuous act, if a man does not accomplish it, he gets the religious merit of having done the act. About that I have no doubt.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मकार्यं
धर्म [mn]
धर्मकार्यं
कार्य [n]
यतञ्
यत् [1. P.]
शक्त्या
शक्ति [f]
न
न [ind]
चेच्छक्नोति
चेद् [ind]
चेच्छक्नोति
शक् [4. P.]
मानवः
मानव [m]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
भवति
भू [1. Ā.]
तत्
तद् [pron]
पुण्यम्
पुण्य [adj]
अत्र
अत्र [ind]
मे
मद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
संशयः
संशय [m]
मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नाभिरोचयन् । न प्राप्नोति फलं तस्य एवं धर्मविदो विदुः ॥
English Translation
Thinking of a sinful act in his mind, if a man does not accomplish it, he does not get the consequences of that act. Utter those that are conversant with religion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनसा
मनस् [n]
चिन्तयन्
चिन्तय् [10. Ā.]
पापं
पाप [n]
कर्मणा
कर्मन् [n]
नाभिरोचयन्
न [ind]
नाभिरोचयन्
अभिरोचय् [10. Ā.]
पुत्राद्
पुत्र [m]
अनन्तरः
अनन्तर [adj]
शिष्य
शिष्य [m]
इति
इति [ind]
धर्मविदो
धर्म [mn]
धर्मविदो
विद् [adj]
विदुः
विद् [6. Ā.]
सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया । कुरूणां सृञ्जयानां च संग्रामे विनशिष्यताम् ॥
English Translation
Therefore shall I with all, sincerity try to establish peace, O Khattva among the Kurus and the Srinjayas, for they will meet with ruins in the case of war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
यतिष्ये
यत् [1. P.]
प्रशमं
प्रशम [m]
क्षत्तः
क्षत्तृ [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अमायया
अमाया [f]
कुरूणां
कुरु [m]
सृञ्जयानां
सृञ्जय [m]
च
च [ind]
संग्रामे
संग्राम [mn]
विनशिष्यताम्
विनश् [4. Ā.]
सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥
English Translation
This exceedingly grave calamity has its rise in the Kurus; for it has been brought about by Karna and Duryodhana. All these are but their followers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सेयम्
तद् [pron]
सेयम्
इदम् [pron]
आपन्महाघोरा
आपद् [f]
आपन्महाघोरा
महत् [adj]
आपन्महाघोरा
घोर [adj]
कुरुष्वेव
कुरु [m]
कुरुष्वेव
एव [ind]
समुत्थिता
समुत्था [1. Ā.]
कर्णदुर्योधनकृता
कर्ण [m]
कर्णदुर्योधनकृता
दुर्योधन [m]
कर्णदुर्योधनकृता
कृ [2. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
ह्येते
हि [ind]
ह्येते
एतद् [pron]
तदन्वयाः
तद् [pron]
तदन्वयाः
अन्वय [m]
व्यसनैः क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः ॥
English Translation
He, who does not seek to serve a friend suffering from a calamity by trying to the best of his abilities, is said to be a cruel man by the wise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यसनैः
व्यसन [n]
क्लिश्यमानं
क्लिश् [9. Ā.]
हि
हि [ind]
यो
यद् [pron]
मित्रं
मित्र [mn]
नाभिपद्यते
न [ind]
नाभिपद्यते
अभिपद् [4. P.]
अनुनीय
अनुनी [1. Ā.]
यथाशक्ति
यथाशक्ति [ind]
तं
तद् [pron]
नृशंसं
नृशंस [adj]
विदुर्
विद् [6. Ā.]
बुधाः
बुध [adj]
आ केशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन् । अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम् ॥
English Translation
A friend should be turned back from improper act even by seizing his hair. That being so, how can a man be blamed, if he strives with all his might.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केशग्रहणान्मित्रम्
केश [m]
केशग्रहणान्मित्रम्
ग्रहण [n]
केशग्रहणान्मित्रम्
मित्र [mn]
अकार्यात्
अकार्य [n]
संनिवर्तयन्
संनिवर्तय् [10. Ā.]
अवाच्यः
अवाच्य [adj]
कस्यचिद्
कश्चित् [pron]
भवति
भू [1. Ā.]
कृतयत्नो
कृ [2. Ā.]
कृतयत्नो
यत्न [m]
यथाबलम्
यथाबलम् [ind]
तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति ॥
English Translation
It is proper therefore, O Vidura, for the son of Dhritarashtra along with his ministers to accept my blessed advice capable of doing good and consistent with morality and worldly profit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
स्म
स्म [ind]
वाचं
वाच् [f]
कल्याणीं
कल्याण [adj]
धर्मकामार्थसंहिताम्
धर्म [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
काम [m]
धर्मकामार्थसंहिताम्
अर्थ [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
संधा [1. P.]
धृतराष्ट्रः
धृतराष्ट्र [m]
सहामात्यो
सह [ind]
सहामात्यो
अमात्य [m]
व्यथितो
व्यथ् [1. P.]
विमनाभवत्
विमनस् [adj]
विमनाभवत्
भू [1. Ā.]
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया ॥
English Translation
With all sincerity shall I strive for the good of the sons of Dhritarashtra and of the Pandavas and indeed of the Kshatriya race of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धार्तराष्ट्रविनाशाय
धार्तराष्ट्र [m]
धार्तराष्ट्रविनाशाय
विनाश [m]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
जयाय
जय [m]
च
च [ind]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
च
च [ind]
यतिष्ये
यत् [1. P.]
ऽहम्
मद् [pron]
अमायया
अमाया [f]
हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि । हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति ॥
English Translation
If Duryodhana suspects me, striving for his good as I do, I shall at least be satisfied with myself in my heart and I shall be discharging the debt (I owe them as a friend).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिते
हित [n]
प्रयतमानं
प्रयत् [1. P.]
मां
मद् [pron]
शङ्केद्
शङ्क् [1. P.]
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
यदि
यदि [ind]
हृदयस्य
हृदय [n]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
आनृण्यं
आनृण्य [n]
च
च [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्वयत्नेन मध्यस्थं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ॥
English Translation
In a dispute between cousins, the friend who does not serve them as a mediator with all his might, is not said to be a friend at all by wise men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यसनैः
व्यसन [n]
क्लिश्यमानं
क्लिश् [9. Ā.]
हि
हि [ind]
यो
यद् [pron]
मित्रं
मित्र [mn]
नाभिपद्यते
न [ind]
नाभिपद्यते
अभिपद् [4. P.]
सर्वयत्नेन
सर्व [pron]
सर्वयत्नेन
यत्न [m]
मध्यस्थं
मध्यस्थ [adj]
न
न [ind]
तन्मित्रं
तद् [pron]
तन्मित्रं
मित्र [mn]
विदुर्
विद् [6. Ā.]
बुधाः
बुध [adj]
न मां ब्रूयुरधर्मज्ञा मूढा असुहृदस्तथा । शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान् ॥
English Translation
In order that unrighteous, foolish and unfriendly people may not call me that Krishna though competent did not dissuade the Kurus and Pandavas inspired with rage against each other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
ब्रूयुर्
ब्रू [2. Ā.]
अधर्मज्ञा
अधर्म [m]
अधर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
मूढा
मुह् [4. Ā.]
असुहृदस्तथा
असुहृद् [m]
असुहृदस्तथा
तथा [ind]
शक्तो
शक् [4. P.]
नावारयत्
न [ind]
नावारयत्
वारय् [10. Ā.]
कृष्णः
कृष्ण [m]
संरब्धान्
संरभ् [1. Ā.]
कुरुपाण्डवान्
कुरु [m]
कुरुपाण्डवान्
पाण्डव [m]
उभयोः साधयन्नर्थमहमागत इत्युत । तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम् ॥
English Translation
And for being of service to both the parties have I come here. And having made attempts in that direction I shall escape blame of men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उभयोः
उभय [adj]
साधयन्न्
साधय् [10. Ā.]
अर्थम्
अर्थ [mn]
अहम्
मद् [pron]
आगत
आगम् [6. P.]
इत्युत
इति [ind]
इत्युत
उत [ind]
तत्र
तत्र [ind]
यत्नम्
यत्न [m]
अहं
मद् [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
गच्छेयं
गम् [6. Ā.]
नृष्ववाच्यताम्
नृ [m]
नृष्ववाच्यताम्
अवाच्य [adj]
नृष्ववाच्यताम्
ता [f]
मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम् । न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥
English Translation
If after listening to my beneficial advice, they do not accept it, the fool will feel the consequence of his luck.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
धर्मार्थयुक्तं
धर्म [mn]
धर्मार्थयुक्तं
अर्थ [mn]
धर्मार्थयुक्तं
युज् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अनामयम्
अनामय [adj]
हितं
हित [adj]
नादास्यते
न [ind]
नादास्यते
आदा [4. Ā.]
बालो
बाल [m]
दिष्टस्य
दिष्ट [n]
वशम्
वश [m]
एष्यति
इ [5. Ā.]
अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव;च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम् । पुण्यं च मे स्याच्चरितं महार्थं; मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥
English Translation
If without sacrificing the interests of the Pandavas I can bring about their peace with the Kurus, then I shall have done a meritorious act, O great-souled one; and the Kurus shall have been liberated from the shackles of death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहापयित्वा
अहापयित्वा [ind]
यदि
यदि [ind]
पाण्डवार्थं
पाण्डव [m]
पाण्डवार्थं
अर्थ [mn]
शमं
शम [m]
कुरूणाम्
कुरु [m]
अथ
अथ [ind]
चेच्चरेयम्
चेद् [ind]
चेच्चरेयम्
चर् [1. Ā.]
पुण्यं
पुण्य [adj]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
स्याच्चरितं
अस् [2. P.]
स्याच्चरितं
चरित [n]
महोदयं
महत् [adj]
महोदयं
उदय [m]
मुच्येरंश्च
मुच् [6. Ā.]
मुच्येरंश्च
च [ind]
कुरवो
कुरु [m]
मृत्युपाशात्
मृत्यु [m]
मृत्युपाशात्
पाश [m]
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् । अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समर्थां; मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥
English Translation
If the son of Dhritarashtra think well of the wise words spoken by me-words having their source in virtue and words leading to earthly good and words heading to the reverse of malice, for bringing about peace, then the Kurus too will worship and honour me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपि
अपि [ind]
वाचं
वाच् [f]
भाषमाणस्य
भाष् [1. P.]
काव्यां
काव्य [adj]
धर्मारामाम्
धर्म [mn]
धर्मारामाम्
आराम [m]
अर्थवतीम्
अर्थवत् [adj]
अहिंस्राम्
अहिंस्र [adj]
अवेक्षेरन्
अवेक्ष् [1. P.]
धार्तराष्ट्राः
धार्तराष्ट्र [m]
समक्षं
समक्ष [adj]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
कुरवः
कुरु [m]
पूजयेयुः
पूजय् [10. Ā.]
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥
English Translation
Otherwise I tell you that not even all the rulers of the earth united together are capable of standing in my front like other animals before an enraged lion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
मम
मद् [pron]
पर्याप्ताः
पर्याप् [5. Ā.]
सहिताः
सहित [adj]
सर्वपार्थिवाः
सर्व [pron]
सर्वपार्थिवाः
पार्थिव [m]
क्रुद्धस्य
क्रुध् [4. Ā.]
प्रमुखे
प्रमुख [n]
स्थातुं
स्था [1. Ā.]
सिंहस्येवेतरे
सिंह [m]
सिंहस्येवेतरे
इव [ind]
सिंहस्येवेतरे
इतर [pron]
मृगाः
मृग [m]
इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा । शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः ॥
English Translation
Vaishampayana said Having said these words that foremost of the Vrishnis and cause of the happiness of the Yadus, then laid down on his bed pleasant to the touch.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
वचनं
वचन [n]
वृष्णीनाम्
वृष्णि [m]
ऋषभस्तदा
ऋषभ [m]
ऋषभस्तदा
तदा [ind]
शयने
शयन [n]
सुखसंस्पर्शे
सुख [n]
सुखसंस्पर्शे
संस्पर्श [m]
शिश्ये
शी [1. Ā.]
यदुसुखावहः
यदु [m]
यदुसुखावहः
सुख [n]
यदुसुखावहः
आवह [adj]