Ādiparva Adhyāya 72
आदिपर्व • अध्यायः 72
Ādiparva Adhyāya 72 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 1.72.1–24
•
250 Lexicon Terms
समावृत्तव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा तदा । प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम् ॥
English Translation
Vaishampayana said : When the period of his vow expired and when he was prepared to go to the land of the celestials, after having received the permission of his preceptor, Devayani addressed him thus-"O the grandson of Rishi Angirasa, you shine most brightly in conduct, in birth, in learning, in asceticism and in humility.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समावृत्तव्रतं
समावृत् [3. P.]
समावृत्तव्रतं
व्रत [n]
तं
तद् [pron]
तु
तु [ind]
विसृष्टं
विसृज् [4. Ā.]
गुरुणा
गुरु [m]
तदा
तदा [ind]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
त्रिदशावासं
त्रिदश [m]
त्रिदशावासं
आवास [m]
देवयान्यब्रवीद्
देवयानी [f]
देवयान्यब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च ॥
English Translation
Vaishampayana said : When the period of his vow expired and when he was prepared to go to the land of the celestials, after having received the permission of his preceptor, Devayani addressed him thus-"O the grandson of Rishi Angirasa, you shine most brightly in conduct, in birth, in learning, in asceticism and in humility.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषेर्
ऋषि [m]
अङ्गिरसः
अङ्गिरस् [m]
पौत्र
पौत्र [m]
वृत्तेनाभिजनेन
वृत्त [n]
वृत्तेनाभिजनेन
अभिजन [mn]
च
च [ind]
विभ्राजमानां
विभ्राज् [1. P.]
वपुषा
वपुस् [n]
तपसा
तपस् [n]
च
च [ind]
दमेन
दम [m]
च
च [ind]
ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः । तथा मान्यश्च पूज्यश्च भूयो मम बृहस्पतिः ॥
English Translation
As the Rishi Angirasa is honoured by me illustrious father, so is (your father) Brihaspati honoured and respected by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषिर्
ऋषि [m]
यथाङ्गिरा
यथा [ind]
यथाङ्गिरा
अङ्गिरस् [m]
मान्यः
मन् [8. P.]
पितुर्
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
तथा
तथा [ind]
मान्यश्च
मन् [8. P.]
मान्यश्च
च [ind]
पूज्यश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूज्यश्च
च [ind]
भूयो
भूयस् [ind]
मम
मद् [pron]
बृहस्पतिः
बृहस्पति [m]
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि ॥
English Translation
O great ascetic, knowing this, hear what I say. You are aware of my behaviour towards you during the period of your vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
विजानीहि
विज्ञा [9. Ā.]
यद्
यद् [pron]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
तपोधन
तपोधन [adj]
व्रतस्थे
व्रत [n]
व्रतस्थे
स्थ [adj]
नियमोपेते
नियम [m]
नियमोपेते
उपे [2. Ā.]
यथा
यथा [ind]
वर्ताम्यहं
वृत् [3. P.]
वर्ताम्यहं
मद् [pron]
त्वयि
त्वद् [pron]
स समावृत्तविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि । गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम् ॥
English Translation
"Your vow is now over; you should now fix your affection on me who love you. Accept my hand with ordained rites and Mantras."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
समावृत्तविद्यो
समावृत् [3. P.]
समावृत्तविद्यो
विद्या [f]
मां
मद् [pron]
भक्तां
भज् [1. Ā.]
भजितुम्
भज् [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
गृहाण
ग्रह् [6. Ā.]
पाणिं
पाणि [m]
विधिवन्
विधिवत् [ind]
मम
मद् [pron]
मन्त्रपुरस्कृतम्
मन्त्र [mn]
मन्त्रपुरस्कृतम्
पुरस्कृ [8. Ā.]
पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम । तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम ॥
English Translation
Kacha said: You are an object of my respect and worship, as is your illustrious father. O lady of faultless features, you are an object of greater reverence to me (than your father).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूज्यो
पूजय् [10. Ā.]
मान्यश्च
मन् [8. P.]
मान्यश्च
च [ind]
भगवान्
भगवत् [adj]
यथा
यथा [ind]
तव
त्वद् [pron]
पिता
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनवद्याङ्गि
अनवद्य [adj]
अनवद्याङ्गि
अङ्ग [adj]
पूजनीयतरा
पूजनीयतर [adj]
मम
मद् [pron]
आत्मप्राणैः प्रियतमा भार्गवस्य महात्मनः । त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम ॥
English Translation
You are dearer than life to the high-souled Bhargava. O amiable lady, you are ever worthy of my worship, as you are the daughter of my preceptor.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मप्राणैः
आत्मन् [m]
आत्मप्राणैः
प्राण [m]
प्रियतमा
प्रियतम [adj]
भार्गवस्य
भार्गव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
भद्रे
भद्र [adj]
धर्मतः
धर्म [mn]
पूज्या
पूजय् [10. Ā.]
गुरुपुत्री
गुरु [m]
गुरुपुत्री
पुत्री [f]
सदा
सदा [ind]
मम
मद् [pron]
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि ॥
English Translation
As your father Shukra, my preceptor, is ever honoured by me, so are you. O Devayani, therefore, you should not speak to me thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
मम
मद् [pron]
गुरुर्
गुरु [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
मान्यः
मन् [8. P.]
शुक्रः
शुक्र [m]
पिता
पितृ [m]
तव
त्वद् [pron]
देवयानि
देवयानी [f]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
नैवं
न [ind]
नैवं
एवम् [ind]
मां
मद् [pron]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न तु त्वमसि मे पितुः । तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम ॥
English Translation
Devayani said : O best of the twice born, you are the son of my preceptor's son, you are not the son of my father. Therefore, you are an object of my respect and worship. O Kacha, when the Asuras killed you again and again, you should recollect today the love I showed towards you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुरुपुत्रस्य
गुरु [m]
गुरुपुत्रस्य
पुत्र [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
वै
वै [ind]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
पितुः
पितृ [m]
तस्मान्
तद् [pron]
मान्यश्च
मन् [8. P.]
मान्यश्च
च [ind]
पूज्यश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूज्यश्च
च [ind]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]
असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनः पुनः । तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमेव स्मरस्व मे ॥
English Translation
Devayani said : O best of the twice born, you are the son of my preceptor's son, you are not the son of my father. Therefore, you are an object of my respect and worship. O Kacha, when the Asuras killed you again and again, you should recollect today the love I showed towards you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असुरैर्
असुर [m]
हन्यमाने
हन् [6. P.]
च
च [ind]
कच
कच [m]
त्वयि
त्वद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
तदा
तदा [ind]
प्रभृति
प्रभृति [ind]
या
यद् [pron]
प्रीतिस्तां
प्रीति [f]
प्रीतिस्तां
तद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
स्मरस्व
स्मृ [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम् ॥
English Translation
O virtuous man, remembering my love and affection for you and also my devoted regard for you, you should not abandon me without any faults.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौहार्दे
सौहार्द [n]
चानुरागे
च [ind]
चानुरागे
अनुराग [m]
च
च [ind]
वेत्थ
विद् [6. Ā.]
मे
मद् [pron]
भक्तिम्
भक्ति [f]
उत्तमाम्
उत्तम [adj]
न
न [ind]
माम्
मद् [pron]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
त्यक्तुं
त्यज् [1. Ā.]
भक्ताम्
भज् [1. Ā.]
अनागसम्
अनागस् [adj]
अनियोज्ये नियोगे मां नियुनक्षि शुभव्रते । प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरी शुभे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनियोज्ये
अनियोज्य [adj]
नियोगे
नियोग [m]
मां
मद् [pron]
नियुनक्षि
नियुज् [7. Ā.]
शुभव्रते
शुभ [adj]
शुभव्रते
व्रत [n]
प्रसीद
प्रसद् [1. Ā.]
सुभ्रु
सुभ्रू [f]
त्वं
त्वद् [pron]
मह्यं
मद् [pron]
गुरोर्
गुरु [m]
गुरुतरी
गुरुतर [adj]
शुभे
शुभ [adj]
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रोषितं
यत्र [ind]
यत्रोषितं
वस् [2. P.]
विशालाक्षि
विशाल [adj]
विशालाक्षि
अक्ष [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
चन्द्रनिभानने
चन्द्र [m]
चन्द्रनिभानने
निभ [adj]
चन्द्रनिभानने
आनन [n]
तत्राहम्
तत्र [ind]
तत्राहम्
मद् [pron]
उषितो
वस् [2. P.]
भद्रे
भद्र [adj]
कुक्षौ
कुक्षि [mf]
काव्यस्य
काव्य [mn]
भामिनि
भामिनी [f]
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः शुभानने । सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगिनी
भगिनी [f]
धर्मतो
धर्म [mn]
मे
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
मैवं
मा [ind]
मैवं
एवम् [ind]
वोचः
वच् [2. P.]
शुभानने
शुभ [adj]
शुभानने
आनन [n]
सुखम्
सुख [n]
अस्म्युषितो
अस् [2. P.]
अस्म्युषितो
वस् [2. P.]
भद्रे
भद्र [adj]
न
न [ind]
मन्युर्
मन्यु [mf]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
मम
मद् [pron]
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे । अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम ॥
English Translation
I ask your leave to go away. Bless me so that good may come to my journey. Remember me in your conversations as one who has not transgressed virtue. Serve my preceptor with readiness and singleness of heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपृच्छे
आप्रच्छ् [6. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
शिवम्
शिव [n]
आशंस
आशंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
पथि
पथिन् [m]
अविरोधेन
अविरोध [m]
धर्मस्य
धर्म [mn]
स्मर्तव्यो
स्मृ [1. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
कथान्तरे
कथा [f]
कथान्तरे
अन्तर [n]
अप्रमत्तोत्थिता
अप्रमत्त [adj]
अप्रमत्तोत्थिता
उत्था [1. Ā.]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
आराधय
आराधय् [10. Ā.]
गुरुं
गुरु [m]
मम
मद् [pron]
यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि चोदितः । ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति ॥
English Translation
Devayani said: If you refuse to make me your wife, solicited by me as I do, O Kacha, (indeed I say) your knowledge will bear no fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
मां
मद् [pron]
धर्मकामार्थे
धर्म [mn]
धर्मकामार्थे
काम [m]
धर्मकामार्थे
अर्थ [mn]
प्रत्याख्यास्यसि
प्रत्याख्या [2. Ā.]
चोदितः
चोदय् [10. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
कच
कच [m]
न
न [ind]
ते
तद् [pron]
विद्या
विद्या [f]
सिद्धिम्
सिद्धि [f]
एषा
एतद् [pron]
गमिष्यति
गम् [6. Ā.]
गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषतः । गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः काममेवं शपस्व माम् ॥
English Translation
Kacha said: I refused to comply with your request, because you are my preceptor's daughter. (I did not refuse you) for any fault of yours. my preceptor also had not issued any command regarding this matter. Curse me if it pleases you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुरुपुत्रीति
गुरु [m]
गुरुपुत्रीति
पुत्री [f]
गुरुपुत्रीति
इति [ind]
कृत्वाहं
कृ [2. Ā.]
कृत्वाहं
मद् [pron]
प्रत्याचक्षे
प्रत्याचक्ष् [2. Ā.]
न
न [ind]
दोषतः
दोष [mn]
गुरुणा
गुरु [m]
चाभ्यनुज्ञातः
च [ind]
चाभ्यनुज्ञातः
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
कामम्
काम [m]
एवं
एवम् [ind]
शपस्व
शप् [1. Ā.]
माम्
मद् [pron]
आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया । शप्तो नार्होऽस्मि शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः ॥
English Translation
O Devayani, I have told you what should be the conduct of Rishis. I, therefore, do not deserve your curse. But notwithstanding all this you have cursed me out of desire and not from a sense of duty. Therefore, your desire shall not be fulfilled no Rishi's son will ever accept your hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आर्षं
आर्ष [adj]
धर्मं
धर्म [mn]
ब्रुवाणो
ब्रू [2. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
देवयानि
देवयानी [f]
यथा
यथा [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
शप्तो
शप् [1. Ā.]
नार्हो
न [ind]
नार्हो
अर्ह [adj]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
शापस्य
शाप [m]
कामतो
काम [m]
ऽद्य
अद्य [ind]
न
न [ind]
धर्मतः
धर्म [mn]
तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति । ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति ॥
English Translation
O Devayani, I have told you what should be the conduct of Rishis. I, therefore, do not deserve your curse. But notwithstanding all this you have cursed me out of desire and not from a sense of duty. Therefore, your desire shall not be fulfilled no Rishi's son will ever accept your hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माद्
तद् [pron]
भवत्या
भवत् [adj]
यः
यद् [pron]
कामो
काम [m]
न
न [ind]
तथा
तथा [ind]
स
तद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
ऋषिपुत्रो
ऋषि [m]
ऋषिपुत्रो
पुत्र [m]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
कश्चिज्
कश्चित् [pron]
जातु
जातु [ind]
पाणिं
पाणि [m]
ग्रहीष्यति
ग्रह् [6. Ā.]
फलिष्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा । अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति ॥
English Translation
You have said that my knowledge would not bear fruits. Let it be so. But it shall bear fruits in him whom I shall teach it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
फलिष्यति
फल् [1. Ā.]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
विद्या
विद् [6. Ā.]
यत्
यत् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
माम्
मद् [pron]
आत्थ
अह् [1. P.]
तत्
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
अध्यापयिष्यामि
अध्यापय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
यं
यद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
विद्या
विद्या [f]
फलिष्यति
फल् [1. Ā.]
एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा । त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः ॥
English Translation
Vaishampayana said : Having said this to Devayani, that best of Brahmanas, that foremost of the twice-born, Kacha hurriedly went away to the land of the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
द्विजश्रेष्ठो
द्विजश्रेष्ठ [m]
देवयानीं
देवयानी [f]
कचस्तदा
कच [m]
कचस्तदा
तदा [ind]
त्रिदशेशालयं
त्रिदश [m]
त्रिदशेशालयं
ईश [m]
त्रिदशेशालयं
आलय [mn]
शीघ्रं
शीघ्र [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
द्विजसत्तमः
द्विजसत्तम [m]
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः । बृहस्पतिं सभाज्येदं कचमाहुर्मुदान्विताः ॥
English Translation
Seeing him arrived, the celestials with Indra at their head looked with delight towards Brihaspati and spoke to him thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आगतम्
आगम् [6. P.]
अभिप्रेक्ष्य
अभिप्रेक्ष् [1. P.]
देवा
देव [m]
इन्द्रपुरोगमाः
इन्द्र [m]
इन्द्रपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
बृहस्पतिं
बृहस्पति [m]
सभाज्येदं
सभाजय् [Denom. Ā.]
सभाज्येदं
इदम् [pron]
कचम्
कच [m]
आहुर्
अह् [1. P.]
मुदान्विताः
मुदा [f]
मुदान्विताः
अन्वित [adj]
यत्त्वमस्मद्धितं कर्म चकर्थ परमाद्भुतम् । न ते यशः प्रणशिता भागभाङ्नो भविष्यसि ॥
English Translation
The Devas said : You have performed an act of great good for us; your achievements are wonderful, your fame will never die, you will be the sharer with us in the sacrificial offerings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अस्मद्धितं
मद् [pron]
अस्मद्धितं
हित [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
चकर्थ
कृ [2. Ā.]
परमाद्भुतम्
परम [adj]
परमाद्भुतम्
अद्भुत [adj]
शुक्रे
शुक्र [m]
ताम्
तद् [pron]
आहर
आहृ [1. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
भागभाङ्
भाग [m]
भागभाङ्
भाज् [adj]
नो
मद् [pron]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]