Udyogaparva Adhyāya 55
उद्योगपर्व • अध्यायः 55
Udyogaparva Adhyāya 55 of the classical Mahābhārata with 17 verses.
Total: 17 Verses
•
Citations: MBh 5.55.1–17
•
250 Lexicon Terms
अक्षौहिणीः सप्त लब्ध्वा राजभिः सह संजय । किं स्विदिच्छति कौन्तेयो युद्धप्रेप्सुर्युधिष्ठिरः ॥
English Translation
Duryodhana said Having obtained an army of seven Akshauhinis, what does Yudhishthira, the son of Kunti, desirous of war, do along with the other kings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अक्षौहिणीः
अक्षौहिणी [f]
सप्त
सप्तन् [adj]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
राजभिः
राजन् [m]
सह
सह [ind]
संजय
संजय [m]
कथं
कथम् [ind]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
कौन्तेयो
कौन्तेय [m]
धर्मराजो
धर्मराज [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
अतीव मुदितो राजन्युद्धप्रेप्सुर्युधिष्ठिरः । भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमावपि न बिभ्यतः ॥
English Translation
Sanjaya said Yudhishthira, desirous of war, is extremely cheerful; and the two, Bhimasena and Arjuna, are not otherwise. The twins too, are not afraid.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
स्विद्
स्विद् [ind]
इच्छति
इष् [1. P.]
कौन्तेयो
कौन्तेय [m]
युद्धप्रेप्सुर्
युद्ध [n]
युद्धप्रेप्सुर्
प्रेप्सु [adj]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
भीमसेनार्जुनौ
भीमसेन [m]
भीमसेनार्जुनौ
अर्जुन [m]
चोभौ
च [ind]
चोभौ
उभ् [pron]
यमावपि
यम [m]
यमावपि
अपि [ind]
न
न [ind]
रथं तु दिव्यं कौन्तेयः सर्वा विभ्राजयन्दिशः । मन्त्रं जिज्ञासमानः सन्बीभत्सुः समयोजयत् ॥
English Translation
The son of Kunti, roamed about in his heavenly car in all directions. Vibhatsu, yoked the horses to it to test the efficacy of the Mantras (obtained by him).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रथं
रथ [m]
तु
तु [ind]
दिव्यं
दिव्य [adj]
कौन्तेयः
कौन्तेय [m]
सर्वा
सर्व [pron]
विभ्राजयन्
विभ्राजय् [10. P.]
दिशः
दिश् [f]
मन्त्रं
मन्त्र [mn]
जिज्ञासमानः
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
सन्
अस् [2. P.]
बीभत्सुः
बीभत्सु [m]
समयोजयत्
संयोजय् [10. Ā.]
तमपश्याम संनद्धं मेघं विद्युत्प्रभं यथा । स मन्त्रान्समभिध्याय हृष्यमाणोऽभ्यभाषत ॥
English Translation
I beheld him, with his coat of mail on, like clouds with lightning. After thinking for a short time he addressed me thus with a light heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अपश्याम
पश् [4. Ā.]
संनद्धं
संनह् [4. Ā.]
मेघं
मेघ [m]
विद्युत्प्रभं
विद्युत् [fn]
विद्युत्प्रभं
प्रभा [f]
यथा
यथा [ind]
स
तद् [pron]
मन्त्रान्
मन्त्र [mn]
समभिध्याय
समभिध्या [4. P.]
हृष्यमाणो
हृष् [1. P.]
ऽभ्यभाषत
अभिभाष् [1. P.]
पूर्वरूपमिदं पश्य वयं जेष्याम संजय । बीभत्सुर्मां यथोवाच तथावैम्यहमप्युत ॥
English Translation
See these signs of prophecy; we will conquer, O Sanjaya, what Vibhatsu told me. I also saw the truth of this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वरूपम्
पूर्व [pron]
पूर्वरूपम्
रूप [n]
इदं
इदम् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
वयं
मद् [pron]
जेष्याम
जि [9. P.]
संजय
संजय [m]
बीभत्सुर्
बीभत्सु [m]
मां
मद् [pron]
यथोवाच
यथा [ind]
यथोवाच
वच् [2. P.]
तथावैम्यहम्
तथा [ind]
तथावैम्यहम्
अवे [1. Ā.]
तथावैम्यहम्
मद् [pron]
अप्युत
अपि [ind]
अप्युत
उत [ind]
प्रशंसस्यभिनन्दंस्तान्पार्थानक्षपराजितान् । अर्जुनस्य रथे ब्रूहि कथमश्वाः कथं ध्वजः ॥
English Translation
Duryodhana said You are pleased at praising those sons of Pritha, who were defeated at the game at dice. Tell me now what sort of horses are attached to the car of Arjuna and what sort of banners.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रशंसस्यभिनन्दंस्तान्
प्रशंस् [1. Ā.]
प्रशंसस्यभिनन्दंस्तान्
अभिनन्द् [1. Ā.]
प्रशंसस्यभिनन्दंस्तान्
तद् [pron]
पार्थान्
पार्थ [m]
अक्षपराजितान्
अक्ष [m]
अक्षपराजितान्
पराजि [2. P.]
अर्जुनस्य
अर्जुन [m]
रथे
रथ [m]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
कथम्
कथम् [ind]
अश्वाः
अश्व [m]
कथं
कथम् [ind]
ध्वजः
ध्वज [mn]
भौवनः सह शक्रेण बहुचित्रं विशां पते । रूपाणि कल्पयामास त्वष्टा धात्रा सहाभिभो ॥
English Translation
Sanjaya said Tvashtri or Bhaumana and Dhatri, aided by Shakra thought out, o lord of the world, diverse forms%3B
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भौवनः
भौवन [m]
सह
सह [ind]
शक्रेण
शक्र [m]
बहुचित्रं
बहु [adj]
बहुचित्रं
चित्र [adj]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
रूपाणि
रूप [n]
कल्पयामास
कल्पय् [10. Ā.]
त्वष्टा
त्वष्टृ [m]
धात्रा
धातृ [m]
सहाभिभो
सह [ind]
सहाभिभो
अभिभु [adj]
ध्वजे हि तस्मिन्रूपाणि चक्रुस्ते देवमायया । महाधनानि दिव्यानि महान्ति च लघूनि च ॥
English Translation
And those forms they included in the banner by the help of divine illusion-these forms, large and small, of heavenly origin and of great value.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ध्वजे
ध्वज [mn]
हि
हि [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
रूपाणि
रूप [n]
चक्रुस्ते
कृ [2. Ā.]
चक्रुस्ते
तद् [pron]
देवमायया
देव [m]
देवमायया
माया [f]
महाधनानि
महाधन [adj]
दिव्यानि
दिव्य [adj]
महान्ति
महत् [adj]
च
च [ind]
लघूनि
लघु [adj]
च
च [ind]
सर्वा दिशो योजनमात्रमन्तरं; स तिर्यगूर्ध्वं च रुरोध वै ध्वजः । न संसज्जेत्तरुभिः संवृतोऽपि; तथा हि माया विहिता भौवनेन ॥
English Translation
Such is the illusion produced by Bhimasena, that the banner occupies the space one yojana in all directions, both perpendicularly and obliquely; and through surrounded by trees its progress cannot be obstructed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वा
सर्व [pron]
दिशो
दिश् [f]
योजनमात्रम्
योजन [fn]
योजनमात्रम्
मात्र [n]
अन्तरं
अन्तर [n]
स
तद् [pron]
तिर्यग्
तिर्यञ्च् [adj]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
च
च [ind]
रुरोध
रुध् [6. P.]
वै
वै [ind]
ध्वजः
ध्वज [mn]
न
न [ind]
संसजेत्
संसञ्ज् [1. Ā.]
तरुभिः
तरु [m]
संवृतो
संवृ [9. P.]
ऽपि
अपि [ind]
तथा
तथा [ind]
हि
हि [ind]
माया
माया [f]
विहिता
विधा [3. Ā.]
भौवनेन
भौवन [m]
यथाकाशे शक्रधनुः प्रकाशते; न चैकवर्णं न च विद्म किं नु तत् । तथा ध्वजो विहितो भौवनेन; बह्वाकारं दृश्यते रूपमस्य ॥
English Translation
The banner designed by Bhaumana and its form appear as of diverse sorts like the diverse colours of Shakra's bow, which appears in the sky; but nobody knows what it is made of.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाकाशे
यथा [ind]
यथाकाशे
आकाश [mn]
शक्रधनुः
शक्रधनुस् [n]
प्रकाशते
प्रकाश् [1. P.]
न
न [ind]
चैकवर्णं
च [ind]
चैकवर्णं
एक [pron]
चैकवर्णं
वर्ण [mn]
न
न [ind]
च
च [ind]
विद्म
विद् [6. Ā.]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
तत्
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
ध्वजो
ध्वज [mn]
विहितो
विधा [3. Ā.]
भौवनेन
भौवन [m]
बह्वाकारं
बहु [adj]
बह्वाकारं
आकार [m]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
रूपम्
रूप [n]
अस्य
इदम् [pron]
यथाग्निधूमो दिवमेति रुद्ध्वा; वर्णान्बिभ्रत्तैजसं तच्छरीरम् । तथा ध्वजो विहितो भौवनेन; न चेद्भारो भविता नोत रोधः ॥
English Translation
As smoke mixed with fire mounts the sky appearing beautiful and holding its many colours, so the flag manufactured by Brahmana has no weight and knows no impediment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाग्निधूमो
यथा [ind]
यथाग्निधूमो
अग्नि [m]
यथाग्निधूमो
धूम [mn]
दिवम्
दिव् [m]
एति
इ [5. Ā.]
रुद्ध्वा
रुध् [6. P.]
वर्णान्
वर्ण [mn]
बिभ्रत्
भृ [1. Ā.]
तैजसं
तैजस [adj]
तच्छरीरम्
तद् [pron]
तच्छरीरम्
शरीर [n]
तथा
तथा [ind]
ध्वजो
ध्वज [mn]
विहितो
विधा [3. Ā.]
भौवनेन
भौवन [m]
बह्वाकारं
बहु [adj]
बह्वाकारं
आकार [m]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
रूपम्
रूप [n]
अस्य
इदम् [pron]
श्वेतास्तस्मिन्वातवेगाः सदश्वा; दिव्या युक्ताश्चित्ररथेन दत्ताः । शतं यत्तत्पूर्यते नित्यकालं; हतं हतं दत्तवरं पुरस्तात् ॥
English Translation
And to that (car) are yoked many excellent celestial horses, white in colour, presented by Chitraratha and with the speed of wind. There is nothing in the world or in this world. Their number of hundred would ever remain constant however often they may be slain. Such was the effect of a boon granted in ancient days.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्वेतास्तस्मिन्
श्वेत [adj]
श्वेतास्तस्मिन्
तद् [pron]
वातवेगाः
वात [m]
वातवेगाः
वेग [m]
सदश्वा
सत् [adj]
सदश्वा
अश्व [m]
दिव्या
दिव्य [adj]
युक्ताश्चित्ररथेन
युज् [6. Ā.]
युक्ताश्चित्ररथेन
चित्ररथ [m]
दत्ताः
दा [1. Ā.]
शतं
शत [mn]
यत्
यद् [pron]
तत्
तद् [pron]
पूर्यते
पूरय् [10. Ā.]
नित्यकालं
नित्यकालम् [ind]
हतं
हन् [6. P.]
हतं
हन् [6. P.]
दत्तवरं
दा [1. Ā.]
दत्तवरं
वर [mn]
पुरस्तात्
पुरस्तात् [ind]
तथा राज्ञो दन्तवर्णा बृहन्तो; रथे युक्ता भान्ति तद्वीर्यतुल्याः । ऋश्यप्रख्या भीमसेनस्य वाहा; रणे वायोस्तुल्यवेगा बभूवुः ॥
English Translation
In the same way, in the car of the king (Yudhishthira) are yoked large horses of the colour of ivory and of a strength similar to the king, The horses attached to Bhimasena's car are of the speed of wind, having the splendor of Rishis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
राज्ञो
राजन् [m]
दन्तवर्णा
दन्तवर्ण [adj]
बृहन्तो
बृहत् [adj]
रथे
रथ [m]
युक्ता
युज् [6. Ā.]
भान्ति
भा [2. Ā.]
तद्वीर्यतुल्याः
तद् [pron]
तद्वीर्यतुल्याः
वीर्य [n]
तद्वीर्यतुल्याः
तुल्य [adj]
ऋश्यप्रख्या
ऋश्य [m]
ऋश्यप्रख्या
प्रख्या [f]
भीमसेनस्य
भीमसेन [m]
वाहा
वाह [m]
रणे
रण [m]
वायोस्तुल्यवेगा
वायु [m]
वायोस्तुल्यवेगा
तुल्य [adj]
वायोस्तुल्यवेगा
वेग [m]
बभूवुः
भू [1. Ā.]
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा; भ्रात्रा दत्ताः प्रीयता फल्गुनेन । भ्रातुर्वीरस्य स्वैस्तुरंगैर्विशिष्टा; मुदा युक्ताः सहदेवं वहन्ति ॥
English Translation
Horses of black bodies, with backs of variegated colour, like the Tittara bird, presented by his brother Falguna out of dearness and possessed of better limbs than those of his heroic brother (Falguna), bear Sahadeva cheerfully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा
कल्माष [adj]
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा
अङ्ग [n]
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा
तित्तिरि [m]
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा
चित्र [adj]
कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा
पृष्ठ [n]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
दत्ताः
दा [1. Ā.]
प्रीयता
प्री [9. Ā.]
फल्गुनेन
फल्गुन [m]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
वीरस्य
वीर [m]
स्वैस्तुरंगैर्
स्व [adj]
स्वैस्तुरंगैर्
तुरंग [m]
विशिष्टा
विशिष् [7. P.]
मुदा
मुद् [f]
युक्ताः
युज् [6. Ā.]
सहदेवं
सहदेव [m]
वहन्ति
वह् [2. P.]
माद्रीपुत्रं नकुलं त्वाजमीढं; महेन्द्रदत्ता हरयो वाजिमुख्याः । समा वायोर्बलवन्तस्तरस्विनो; वहन्ति वीरं वृत्रशत्रुं यथेन्द्रम् ॥
English Translation
Horses superior of their race presented by the great Indra and equal in speed to the wind, strong and speedy, bear the hero Nakula, the son of Madri, of Ajmida's race; even as they bear Indra himself the enemy of Vritra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
माद्रीपुत्रं
माद्री [f]
माद्रीपुत्रं
पुत्र [m]
नकुलं
नकुल [m]
त्वाजमीढं
तु [ind]
त्वाजमीढं
आजमीढ [m]
महेन्द्रदत्ता
महत् [adj]
महेन्द्रदत्ता
इन्द्र [m]
महेन्द्रदत्ता
दा [1. Ā.]
हरयो
हरि [m]
वाजिमुख्याः
वाजिन् [m]
वाजिमुख्याः
मुख्य [adj]
समा
सम [pron]
वायोर्
वायु [m]
बलवन्तस्तरस्विनो
बलवत् [adj]
बलवन्तस्तरस्विनो
तरस्विन् [adj]
वहन्ति
वह् [2. P.]
वीरं
वीर [m]
वृत्रशत्रुं
वृत्रशत्रु [m]
यथेन्द्रम्
यथा [ind]
यथेन्द्रम्
इन्द्र [m]
तुल्याश्चैभिर्वयसा विक्रमेण; जवेन चैवाप्रतिरूपाः सदश्वाः । सौभद्रादीन्द्रौपदेयान्कुमारा;न्वहन्त्यश्वा देवदत्ता बृहन्तः ॥
English Translation
Excellent horses of large size, of the same age as these and of equal strength, of many colours and great activity, presented by the gods, bear the princes, the sons of Subhadra and Draupadi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुल्याश्चैभिर्
तुल्य [adj]
तुल्याश्चैभिर्
च [ind]
तुल्याश्चैभिर्
इदम् [pron]
वयसा
वयस् [n]
विक्रमेण
विक्रम [m]
जवेन
जव [m]
चैवाप्रतिरूपाः
च [ind]
चैवाप्रतिरूपाः
एव [ind]
चैवाप्रतिरूपाः
अप्रतिरूप [adj]
सदश्वाः
सत् [adj]
सदश्वाः
अश्व [m]
सौभद्रादीन्
सौभद्र [m]
सौभद्रादीन्
आदि [m]
द्रौपदेयान्
द्रौपदेय [m]
कुमारान्
कुमार [m]
वहन्त्यश्वा
वह् [2. P.]
वहन्त्यश्वा
अश्व [m]
देवदत्ता
देव [m]
देवदत्ता
दा [1. Ā.]
बृहन्तः
बृहत् [adj]