Śāntiparva Adhyāya 278
शान्तिपर्व • अध्यायः 278
Śāntiparva Adhyāya 278 of the classical Mahābhārata with 39 verses.
Total: 39 Verses
•
Citations: MBh 12.278.1–39
•
250 Lexicon Terms
तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलमिदं हृदि । तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुपितामह ॥
English Translation
Yudhishthira said This curiosity, O sire, is always living in my mind. O grandfather to the Kurus, I wish to hear everything about it form you!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तिष्ठते
स्था [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
सदा
सदा [ind]
तात
तात [m]
कौतूहलम्
कौतूहल [n]
इदं
इदम् [pron]
हृदि
हृद् [n]
तद्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
कुरुपितामह
कुरु [m]
कुरुपितामह
पितामह [m]
कथं देवर्षिरुशना सदा काव्यो महामतिः । असुराणां प्रियकरः सुराणामप्रिये रतः ॥
English Translation
Why was the celestial Rishi, the great Ushanas, called also Kavi, engaged in doing what was agreeable to the Asuras and disagreeable to the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
देवर्षिर्
देव [m]
देवर्षिर्
ऋषि [m]
उशना
उशनस् [m]
सदा
सदा [ind]
काव्यो
काव्य [mn]
महामतिः
महामति [adj]
असुराणां
असुर [m]
प्रियकरः
प्रिय [adj]
प्रियकरः
कर [adj]
सुराणाम्
सुर [m]
अप्रिये
अप्रिय [adj]
रतः
रम् [4. Ā.]
वर्धयामास तेजश्च किमर्थममितौजसाम् । नित्यं वैरनिबद्धाश्च दानवाः सुरसत्तमैः ॥
English Translation
Why was he engaged in diminishing the energy of the gods? Why the Danavas always fought with the foremost of the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्धयामास
वर्धय् [10. Ā.]
तेजश्च
तेजस् [n]
तेजश्च
च [ind]
किमर्थम्
किमर्थम् [ind]
अमितौजसाम्
अमित [adj]
अमितौजसाम्
ओजस् [n]
नित्यं
नित्यम् [ind]
वैरनिबद्धाश्च
वैर [mn]
वैरनिबद्धाश्च
निबन्ध् [9. Ā.]
वैरनिबद्धाश्च
च [ind]
दानवाः
दानव [m]
सुरसत्तमैः
सुर [m]
सुरसत्तमैः
सत्तम [adj]
कथं चाप्युशना प्राप शुक्रत्वममरद्युतिः । ऋद्धिं च स कथं प्राप्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥
English Translation
Endued with the effulgence of an immortal, why did Ushanas obtain the name of Shukra? How also did he acquire such superior excellence? Tell me all about these things.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
चाप्युशना
च [ind]
चाप्युशना
अपि [ind]
चाप्युशना
उशनस् [m]
प्राप
प्राप् [1. P.]
शुक्रत्वम्
शुक्र [n]
शुक्रत्वम्
त्व [n]
अमरद्युतिः
अमर [m]
अमरद्युतिः
द्युति [f]
ऋद्धिं
ऋद्धि [f]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
कथं
कथम् [ind]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
सर्वम्
सर्व [pron]
एतद्
एतद् [pron]
ब्रवीहि
ब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
न याति च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम् । एतदिच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह ॥
English Translation
Though highly energetic, why can he not go to the centre of the sky? I wish, O grandfather, to learn everything about all these matters.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
याति
या [2. Ā.]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
मध्येन
मध्य [n]
नभसः
नभस् [n]
कथम्
कथम् [ind]
एतद्
एतद् [pron]
इच्छामि
इष् [1. P.]
विज्ञातुं
विज्ञा [9. Ā.]
तत्त्वतो
तत्त्व [n]
लोकपूजित
लोक [m]
लोकपूजित
पूजय् [10. Ā.]
शृणु राजन्नवहितः सर्वमेतद्यथातथम् । यथामति यथा चैतच्छ्रुतपूर्वं मयानघ ॥
English Translation
Bhishma said Listen, O king, attentively to all this as it actually took place, O sinless one, I shall describe these masters to you as I have heard and understood them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शृणु
श्रु [4. P.]
राजन्न्
राजन् [m]
अवहितः
अवहित [adj]
सर्वम्
सर्व [pron]
एतद्
एतद् [pron]
यथातथम्
यथातथ [adj]
यथामति
यथामति [ind]
यथा
यथा [ind]
चैतच्छ्रुतपूर्वं
च [ind]
चैतच्छ्रुतपूर्वं
एतद् [pron]
चैतच्छ्रुतपूर्वं
श्रु [4. P.]
चैतच्छ्रुतपूर्वं
पूर्व [pron]
मयानघ
मद् [pron]
मयानघ
अनघ [adj]
एष भार्गवदायादो मुनिः सत्यो दृढव्रतः । असुराणां प्रियकरो निमित्ते करुणात्मके ॥
English Translation
O firm vows and respected by all, Ushanas, that descendant of Bhrigu's race, became engaged in doing what was disagreeable to the gods for some good cause.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
भार्गवदायादो
भार्गव [m]
भार्गवदायादो
दायाद [m]
मुनिः
मुनि [m]
सत्यो
सत्य [adj]
दृढव्रतः
दृढ [adj]
दृढव्रतः
व्रत [n]
असुराणां
असुर [m]
प्रियकरो
प्रिय [adj]
प्रियकरो
कर [adj]
निमित्ते
निमित्त [n]
करुणात्मके
करुणा [f]
करुणात्मके
आत्मक [adj]
इन्द्रोऽथ धनदो राजा यक्षरक्षोधिपः स च । प्रभविष्णुश्च कोशस्य जगतश्च तथा प्रभुः ॥
English Translation
The royal Kuvera, the chief of the Yakshas and the Rakshas, is the lord of the wealth of Indra, that master of the universe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रो
इन्द्र [m]
ऽथ
अथ [ind]
धनदो
धनद [m]
राजा
राज [m]
यक्षरक्षोऽधिपः
यक्ष [m]
यक्षरक्षोऽधिपः
रक्षस् [n]
यक्षरक्षोऽधिपः
अधिप [m]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
एष
एतद् [pron]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
च
च [ind]
विष्णुश्च
विष्णु [m]
विष्णुश्च
च [ind]
शिवश्चैव
शिव [m]
शिवश्चैव
च [ind]
शिवश्चैव
एव [ind]
जगत्प्रभुः
जगत्प्रभु [m]
तस्यात्मानमथाविश्य योगसिद्धो महामुनिः । रुद्ध्वा धनपतिं देवं योगेन हृतवान्वसु ॥
English Translation
The great ascetic Ushanas, crowned with Yoga-success, entered the person of Kuvera, and depriving the lord of wealth of his liberty by means of Yoga, robbed him of all his riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यात्मानम्
तद् [pron]
तस्यात्मानम्
आत्मन् [m]
अथाविश्य
अथ [ind]
अथाविश्य
आविश् [6. Ā.]
योगसिद्धो
योग [m]
योगसिद्धो
सिध् [4. Ā.]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
रुद्ध्वा
रुध् [6. P.]
धनपतिं
धनपति [m]
देवं
देव [m]
योगेन
योग [m]
हृतवान्
हृ [2. P.]
वसु
वसु [n]
हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस्तथा । आपन्नमन्युः संविग्नः सोऽभ्यगात्सुरसत्तमम् ॥
English Translation
Seeing his riches taken away from him, the lord of wealth became highly displeased. Filled anxiety, and his anger also being worked up, he want to that foremost of god, viz., Mahadeva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृते
हृ [2. P.]
धने
धन [n]
ततः
ततस् [ind]
शर्म
शर्मन् [n]
न
न [ind]
लेभे
लभ् [1. P.]
धनदस्तथा
धनद [m]
धनदस्तथा
तथा [ind]
आपन्नमन्युः
आपद् [4. P.]
आपन्नमन्युः
मन्यु [mf]
संविग्नः
संविज् [6. Ā.]
सो
तद् [pron]
ऽभ्यगात्
अभिगा [3. P.]
सुरसत्तमम्
सुर [m]
सुरसत्तमम्
सत्तम [adj]
निवेदयामास तदा शिवायामिततेजसे । देवश्रेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे ॥
English Translation
Kuvera reported the matter to Shiva of great energy, that first of gods, fierce and amiable, and endued with various forms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवेदयामास
निवेदय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
शिवायामिततेजसे
शिव [m]
शिवायामिततेजसे
अमित [adj]
शिवायामिततेजसे
तेजस् [n]
देवश्रेष्ठाय
देव [m]
देवश्रेष्ठाय
श्रेष्ठ [adj]
रुद्राय
रुद्र [m]
सौम्याय
सौम्य [adj]
बहुरूपिणे
बहुरूपिन् [m]
योगात्मकेनोशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु । योगेनात्मगतिं कृत्वा निःसृतश्च महातपाः ॥
English Translation
He said Ushanas, having spiritualised himself by Yoga, entered my body and depriving myself of liberty, has taken away all my riches. Having by Yoga entered my body he has again left it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
योगात्मकेनोशनसा
योग [m]
योगात्मकेनोशनसा
आत्मक [adj]
योगात्मकेनोशनसा
उशनस् [m]
रुद्ध्वा
रुध् [6. P.]
मम
मद् [pron]
हृतं
हृ [2. P.]
वसु
वसु [n]
योगेनात्मगतिं
योग [m]
योगेनात्मगतिं
आत्मन् [m]
योगेनात्मगतिं
गति [f]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
निःसृतश्च
निःसृ [1. Ā.]
निःसृतश्च
च [ind]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
एतच्छ्रुत्वा ततः क्रुद्धो महायोगी महेश्वरः । संरक्तनयनो राजञ्शूलमादाय तस्थिवान् ॥
English Translation
Hearing these words, Maheshvara of Supreme Yoga-powers became filled with ire. His eyes, O king, became blood-red, and taking up his lance he waited.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
ततः
ततस् [ind]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
महायोगी
महत् [adj]
महायोगी
योगिन् [m]
महेश्वरः
महेश्वर [m]
संरक्तनयनो
संरञ्ज् [6. Ā.]
संरक्तनयनो
नयन [n]
राजञ्
राजन् [m]
शूलम्
शूल [mn]
आदाय
आदा [4. Ā.]
तस्थिवान्
स्था [1. Ā.]
क्वास्वौ क्वासाविति प्राह गृहीत्वा परमायुधम् । उशना दूरतस्तस्य बभौ ज्ञात्वा चिकीर्षितम् ॥
English Translation
Having taken up that foremost of weapons, the great god began to say, Where is he? Where is he?—Meanwhile, Ushanas, having learnt the purpose of Mahadeva from a distance, waited silently.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्वासौ
क्व [ind]
क्वासौ
अदस् [pron]
क्वासाविति
क्व [ind]
क्वासाविति
अदस् [pron]
क्वासाविति
इति [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
परमायुधम्
परम [adj]
परमायुधम्
आयुध [mn]
उशना
उशनस् [m]
दूरतस्तस्य
दूरतस् [ind]
दूरतस्तस्य
तद् [pron]
बभौ
भा [2. Ā.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
चिकीर्षितम्
चिकीर्षित [n]
स महायोगिनो बुद्ध्वा तं रोषं वै महात्मनः । गतिमागमनं वेत्ति स्थानं वेत्ति ततः प्रभुः ॥
English Translation
Having learnt the fact of the anger of the great Maheshvara of superior Yoga-power, the powerful Ushanas began to think as to whether he should go to Maheshvara or fly away or remain where he was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
महायोगिनो
महत् [adj]
महायोगिनो
योगिन् [m]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
रोषं
रोष [m]
वै
वै [ind]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
गतिम्
गति [f]
आगमनं
आगमन [n]
वेत्ति
विद् [6. Ā.]
स्थानं
स्थान [n]
वेत्ति
विद् [6. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
प्रभुः
प्रभु [m]
संचिन्त्योग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम् । उशना योगसिद्धात्मा शूलाग्रे प्रत्यदृश्यत ॥
English Translation
Thinking, with the help of his severe penances, of the great Mahadeva, Ushanas, of soul crowned with Yoga-success, put himself on the point of Mahadeva's lance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संचिन्त्योग्रेण
संचिन्तय् [10. Ā.]
संचिन्त्योग्रेण
उग्र [adj]
तपसा
तपस् [n]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
महेश्वरम्
महेश्वर [m]
उशना
उशनस् [m]
योगसिद्धात्मा
योग [m]
योगसिद्धात्मा
सिध् [4. Ā.]
योगसिद्धात्मा
आत्मन् [m]
शूलाग्रे
शूल [mn]
शूलाग्रे
अग्र [n]
प्रत्यदृश्यत
प्रतिदृश् [4. P.]
विज्ञातरूपः स तदा तपःसिद्धेन धन्विना । ज्ञात्वा शूलं च देवेशः पाणिना समनामयत् ॥
English Translation
Understanding that Ushanas, whose penances had been crowned with success and who had converted himself into the from of pure Knowledge, was staying at the point of his lance, the bow-armed Rudra, bent that weapon with his hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विज्ञातरूपः
विज्ञा [9. Ā.]
विज्ञातरूपः
रूप [n]
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
तपःसिद्धेन
तपस् [n]
तपःसिद्धेन
सिध् [4. Ā.]
धन्विना
धन्विन् [adj]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
शूलं
शूल [mn]
च
च [ind]
देवेशः
देवेश [m]
पाणिना
पाणि [m]
समनामयत्
संनामय् [10. P.]
आनतेनाथ शूलेन पाणिनामिततेजसा । पिनाकमिति चोवाच शूलमुग्रायुधः प्रभुः ॥
English Translation
When the fierce-armed and powerful Mahadeva of great energy had thus bent his lance that weapon came to be called from that time by the name of Pinaka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आनतेनाथ
आनम् [1. P.]
आनतेनाथ
अथ [ind]
शूलेन
शूल [mn]
पाणिनामिततेजसा
पाणि [m]
पाणिनामिततेजसा
अमित [adj]
पाणिनामिततेजसा
तेजस् [n]
पिनाकम्
पिनाक [mn]
इति
इति [ind]
चोवाच
च [ind]
चोवाच
वच् [2. P.]
शूलम्
शूल [mn]
उग्रायुधः
उग्र [adj]
उग्रायुधः
आयुध [mn]
प्रभुः
प्रभु [m]
पाणिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तमुमापतिः । आस्यं विवृत्य ककुदी पाणिं संप्राक्षिपच्छनैः ॥
English Translation
The lord of Uma, seeing Bhargava thus brought upon the palm of his hand, opened his mouth. The chief of the gods then threw Bhargava into his mouth and swallowed him up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाणिमध्यगतं
पाणि [m]
पाणिमध्यगतं
मध्य [n]
पाणिमध्यगतं
गम् [6. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भार्गवं
भार्गव [m]
तम्
तद् [pron]
उमापतिः
उमापति [m]
आस्यं
आस्य [n]
विवृत्य
विवृ [9. P.]
पाणिं
पाणि [m]
सम्प्राक्षिपच्छनैः
सम्प्रक्षिप् [6. P.]
सम्प्राक्षिपच्छनैः
शनैस् [ind]
स तु प्रविष्ट उशना कोष्ठं माहेश्वरं प्रभुः । व्यचरच्चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः ॥
English Translation
The powerful and great Ushanas of Bhrigu's race, entering the stomach of Maheshvara, began to wander there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
प्रविष्ट
प्रविश् [4. P.]
उशना
उशनस् [m]
कोष्ठं
कोष्ठ [mn]
माहेश्वरं
माहेश्वर [adj]
प्रभुः
प्रभु [m]
व्यचरच्चापि
विचर् [1. Ā.]
व्यचरच्चापि
च [ind]
व्यचरच्चापि
अपि [ind]
तत्रासौ
तत्र [ind]
तत्रासौ
अदस् [pron]
महात्मा
महात्मन् [adj]
भृगुनन्दनः
भृगुनन्दन [m]
किमर्थं व्यचरद्राजन्नुशना तस्य धीमतः । जठरे देवदेवस्य किं चाकार्षीन्महाद्युतिः ॥
English Translation
Yudhishthira said How, O king, could Ushanas wander within the stomach of that foremost (god) of superior intelligence? What also did that great god do while the Brahmana was within his stomach.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
व्यचरद्
विचर् [1. Ā.]
राजन्न्
राजन् [m]
उशना
उशनस् [m]
तस्य
तद् [pron]
धीमतः
धीमत् [adj]
जठरे
जठर [mn]
देवदेवस्य
देवदेव [m]
किं
क [pron]
चाकार्षीन्महाद्युतिः
च [ind]
चाकार्षीन्महाद्युतिः
कृ [2. Ā.]
चाकार्षीन्महाद्युतिः
महत् [adj]
चाकार्षीन्महाद्युतिः
द्युति [f]
पुरा सोऽन्तर्जलगतः स्थाणुभूतो महाव्रतः । वर्षाणामभवद्राजन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥
English Translation
Bhishma said Then Mahadeva of severe vows, entered the water and remained there like an immovable wooden stake, O king, for millions of years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
स
तद् [pron]
न
न [ind]
चलत्येव
चल् [1. Ā.]
चलत्येव
इव [ind]
स्थाणुभूतो
स्थाणु [mn]
स्थाणुभूतो
भू [1. Ā.]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
वर्षाणाम्
वर्ष [mn]
अभवद्
भू [1. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
प्रयुतान्यर्बुदानि
प्रयुत [n]
प्रयुतान्यर्बुदानि
अर्बुद [mn]
च
च [ind]
उदतिष्ठत्तपस्तप्त्वा दुश्चरं स महाह्रदात् । ततो देवातिदेवस्तं ब्रह्मा समुपसर्पत ॥
English Translation
His Yoga penances of the austerest type having been over, he rose from the great lake. Then that prime god of the gods, viz., the eternal Brahman, approached him, and enquired after the progress of his penances and well-being. The god having the bull for his emblem answered, saying,—My penances have been well practised.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उदतिष्ठत्
उत्था [1. Ā.]
तपस्तप्त्वा
तपस् [n]
तपस्तप्त्वा
तप् [4. Ā.]
दुश्चरं
दुश्चर [adj]
स
तद् [pron]
महाह्रदात्
महत् [adj]
महाह्रदात्
ह्रद [mn]
ततो
ततस् [ind]
देवातिदेवस्तं
देवातिदेव [m]
देवातिदेवस्तं
तद् [pron]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
समुपसर्पत
समुपसृप् [1. Ā.]
तपोवृद्धिमपृच्छच्च कुशलं चैनमव्ययम् । तपः सुचीर्णमिति च प्रोवाच वृषभध्वजः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपोवृद्धिम्
तपस् [n]
तपोवृद्धिम्
वृद्धि [f]
अपृच्छच्च
प्रच्छ् [1. P.]
अपृच्छच्च
च [ind]
कुशलं
कुशल [n]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
अव्ययम्
अव्यय [adj]
तपः
तपस् [n]
सुचीर्णम्
सु [ind]
सुचीर्णम्
चर् [1. Ā.]
इति
इति [ind]
च
च [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
वृषभध्वजः
वृषभध्वज [m]
तत्संयोगेन वृद्धिं चाप्यपश्यत्स तु शंकरः । महामतिरचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा ॥
English Translation
Of inconceivable soul, endued with great intelligence, and ever devoted to the religion of truth, Shankara saw that Ushanas within his stomach had become greater on account of those penances of his.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्संयोगेन
तद् [pron]
तत्संयोगेन
संयोग [m]
वृद्धिं
वृद्धि [f]
चाप्यपश्यत्
च [ind]
चाप्यपश्यत्
अपि [ind]
चाप्यपश्यत्
पश् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
शंकरः
शंकर [m]
महामतिर्
महामति [adj]
अचिन्त्यात्मा
अचिन्त्य [adj]
अचिन्त्यात्मा
आत्मन् [m]
सत्यधर्मरतः
सत्य [n]
सत्यधर्मरतः
धर्म [mn]
सत्यधर्मरतः
रम् [4. Ā.]
सदा
सदा [ind]
स तेनाढ्यो महायोगी तपसा च धनेन च । व्यराजत महाराज त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥
English Translation
That foremost of Yogins. (viz., Ushanas), rich with that wealth of penances and the wealth (of Kuvera), shone brightly in the three worlds, gifted with great energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तेनाढ्यो
तद् [pron]
तेनाढ्यो
आढ्य [adj]
महायोगी
महत् [adj]
महायोगी
योगिन् [m]
तपसा
तपस् [n]
च
च [ind]
धनेन
धन [n]
च
च [ind]
व्यराजत
विराज् [1. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
ततः पिनाकी योगात्मा ध्यानयोगं समाविशत् । उशना तु समुद्विग्नो निलिल्ये जठरे ततः ॥
English Translation
After this, Mahadeva armed with Pinaka, that soul of Yoga, once more began to roam within the stomach of the great god.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पिनाकी
पिनाकिन् [m]
योगात्मा
योग [m]
योगात्मा
आत्मन् [m]
ध्यानयोगं
ध्यान [mn]
ध्यानयोगं
योग [m]
समाविशत्
समाविश् [6. Ā.]
उशना
उशनस् [m]
तु
तु [ind]
समुद्विग्नो
समुद्विज् [6. Ā.]
निलिल्ये
निली [1. Ā.]
जठरे
जठर [mn]
ततः
ततस् [ind]
तुष्टाव च महायोगी देवं तत्रस्थ एव च । निःसारं काङ्क्षमाणस्तु तेजसा प्रत्यहन्यत ॥
English Translation
The great ascetic began to sing the praises of the god from where he was desirous of finding on outlet for escape. But, having stopped all his outlets, Rudra, prevented him from coming out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुष्टाव
स्तु [1. Ā.]
च
च [ind]
महायोगी
महत् [adj]
महायोगी
योगिन् [m]
देवं
देव [m]
तत्रस्थ
तत्रस्थ [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
निःसारं
निःसार [m]
काङ्क्षमाणस्तु
काङ्क्ष् [2. Ā.]
काङ्क्षमाणस्तु
तु [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
प्रत्यहन्यत
प्रतिहन् [4. Ā.]
उशना तु तदोवाच जठरस्थो महामुनिः । प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनररिंदम ॥
English Translation
The great ascetic Ushanas, however, O chastiser of enemies, from within Mahadeva's stomach repeatedly addressed the god, saying,-Show me your kindness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उशना
उशनस् [m]
तु
तु [ind]
तदोवाच
तदा [ind]
तदोवाच
वच् [2. P.]
जठरस्थो
जठर [mn]
जठरस्थो
स्थ [adj]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
प्रसादं
प्रसाद [m]
मे
मद् [pron]
कुरुष्वेति
कृ [2. Ā.]
कुरुष्वेति
इति [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
तमुवाच महादेवो गच्छ शिश्नेन मोक्षणम् । इति स्रोतांसि सर्वाणि रुद्ध्वा त्रिदशपुंगवः ॥
English Translation
To him Mahadeva said,-Go out through my urethra!-He had closed up all other outlets of his body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
महादेवो
महादेव [m]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
शिश्नेन
शिश्न [mn]
मोक्षणम्
मोक्षण [n]
इति
इति [ind]
स्रोतांसि
स्रोतस् [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
रुद्ध्वा
रुध् [6. P.]
त्रिदशपुंगवः
त्रिदश [m]
त्रिदशपुंगवः
पुंगव [m]
अपश्यमानः स द्वारं सर्वतःपिहितो मुनिः । पर्यक्रामद्दह्यमान इतश्चेतश्च तेजसा ॥
English Translation
Closed on all sides and unable to find out the outlet pointed out, the asetic began to roam hither and thither. burning all the while with Mahadeva's energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपश्यमानः
अपश्यमान [adj]
स
तद् [pron]
द्वारं
द्वार [n]
सर्वतःपिहितो
सर्वतस् [ind]
सर्वतःपिहितो
पिधा [3. Ā.]
मुनिः
मुनि [m]
पर्यक्रामद्
परिक्रम् [6. P.]
दह्यमान
दह् [2. P.]
इतश्चेतश्च
इतस् [ind]
इतश्चेतश्च
च [ind]
इतश्चेतश्च
इतस् [ind]
इतश्चेतश्च
च [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
स विनिष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वमभिपेदिवान् । कार्येण तेन नभसो नागच्छत च मध्यतः ॥
English Translation
At last he found the outlet and came out through it. On account of this incident he passed by the name of Shukra, and it is for this he also became unable to attain the central point of the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विनिष्क्रम्य
विनिष्क्रम् [6. P.]
शिश्नेन
शिश्न [mn]
शुक्रत्वम्
शुक्र [n]
शुक्रत्वम्
त्व [n]
अभिपेदिवान्
अभिपद् [4. P.]
कार्येण
कार्य [n]
तेन
तद् [pron]
नभसो
नभस् [n]
नागच्छत
न [ind]
नागच्छत
गम् [6. Ā.]
च
च [ind]
मध्यतः
मध्यतस् [ind]
निष्क्रान्तमथ तं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव तेजसा । भवो रोषसमाविष्टः शूलोद्यतकरः स्थितः ॥
English Translation
Seeing him come out of his stomach and shining bringhtly with energy, Bhava filled with anger, stood with lance uplifted in his hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निष्क्रान्तम्
निष्क्रम् [6. P.]
अथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
ज्वलन्तम्
ज्वल् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
भवो
भव [m]
रोषसमाविष्टः
रोष [m]
रोषसमाविष्टः
समाविश् [6. Ā.]
शूलोद्यतकरः
शूल [mn]
शूलोद्यतकरः
उद्यम् [6. P.]
शूलोद्यतकरः
कर [m]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
न्यवारयत तं देवी क्रुद्धं पशुपतिं पतिम् । पुत्रत्वमगमद्देव्या वारिते शंकरे च सः ॥
English Translation
The goddess Uma then interposed and forbade the angry lord of all creatures, viz., her consort, to kill the Brahmana. And on account of Uma's having thus prevented her lord from fulfilling his purpose, the ascetic Ushanas became the son of the goddess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उवाच
वच् [2. P.]
वचनं
वचन [n]
साध्वी
साधु [adj]
देवं
देव [m]
पशुपतिं
पशुपति [m]
पतिम्
पति [m]
पुत्रत्वम्
पुत्र [m]
पुत्रत्वम्
त्व [n]
अगमद्
गम् [6. Ā.]
देव्या
देवी [f]
वारिते
वारय् [10. Ā.]
शंकरे
शंकर [m]
च
च [ind]
सः
तद् [pron]
हिंसनीयस्त्वया नैष मम पुत्रत्वमागतः । न हि देवोदरात्कश्चिन्निःसृतो नाशमर्छति ॥
English Translation
The goddess said-This Brahmana no longer deserves to be killed by you. He has become my son. O god, one who comes out of your stomach does not deserve to be killed by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिंसनीयस्त्वया
हिंस् [7. Ā.]
हिंसनीयस्त्वया
त्वद् [pron]
नैष
न [ind]
नैष
एतद् [pron]
मम
मद् [pron]
पुत्रत्वम्
पुत्र [m]
पुत्रत्वम्
त्व [n]
आगतः
आगम् [6. P.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
देवोदरात्
देव [m]
देवोदरात्
उदर [n]
कश्चिन्निःसृतो
कश्चित् [pron]
कश्चिन्निःसृतो
निःसृ [1. Ā.]
नाशम्
नाश [m]
अर्छति
ऋछ् [5. Ā.]
ततः प्रीतोऽभवद्देव्याः प्रहसंश्चेदमब्रवीत् । गच्छत्वेष यथाकाममिति राजन्पुनः पुनः ॥
English Translation
Bhishma said Pacified by these words of his wife, Bhava smiled and said repeatedly these words, O king, viz.,-Let this one go wherever he likes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽभवद्
भू [1. Ā.]
देव्याः
देवी [f]
प्रहसंश्चेदम्
प्रहस् [1. Ā.]
प्रहसंश्चेदम्
च [ind]
प्रहसंश्चेदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
गच्छत्वेष
गम् [6. Ā.]
गच्छत्वेष
एतद् [pron]
यथाकामम्
यथाकाम [adj]
इति
इति [ind]
राजन्
राजन् [m]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
ततः प्रणम्य वरदं देवं देवीमुमां तथा । उशना प्राप तद्धीमान्गतिमिष्टां महामुनिः ॥
English Translation
Bowing to the boon-giving Mahadeva and also to his wife the goddess Uma, the great ascetic Ushanas, gifted with superior intelligence, proceeded to the place he chose.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रणम्य
प्रणम् [1. Ā.]
वरदं
वर [mn]
वरदं
द [adj]
देवं
देव [m]
देवीम्
देवी [f]
उमां
उमा [f]
तथा
तथा [ind]
उशना
उशनस् [m]
प्राप
प्राप् [1. P.]
तद्
तद् [pron]
धीमान्
धीमत् [adj]
गतिम्
गति [f]
इष्टां
इष् [1. P.]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
एतत्ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः । चरितं भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
English Translation
I have thus described to you, O chief of the Bharatas, the story of the great Bhargava about which you had asked me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
तात
तात [m]
भार्गवस्य
भार्गव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
तात
तात [m]
यन्मां
यद् [pron]
यन्मां
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
परिपृच्छसि
परिप्रच्छ् [6. Ā.]