Śāntiparva Adhyāya 151
शान्तिपर्व • अध्यायः 151
Śāntiparva Adhyāya 151 of the classical Mahābhārata with 35 verses.
Total: 35 Verses
•
Citations: MBh 12.151.1–35
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः । नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥
English Translation
Bhishma said-Having said these words to the Shalmali, that foremost of all persons conversant with Brahma, viz., Narada, communicated to the Wind-god all that the Shalmali had said about him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
शल्मलिं
शल्मलि [m]
ब्रह्मवित्तमः
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मवित्तमः
वित्तम [adj]
नारदः
नारद [m]
पवने
पवन [m]
सर्वं
सर्व [pron]
शल्मलेर्
शल्मलि [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान् । बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥
English Translation
Narada said There is a a certain Shalmali on the Himalaya, adorned with branches and leaves. His roots have gone deep into the Earth and its branches have spread wide around. That tree, O Wind-god, disrespects you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हिमवत्पृष्ठजः
हिमवन्त् [m]
हिमवत्पृष्ठजः
पृष्ठ [n]
हिमवत्पृष्ठजः
ज [adj]
कश्चिच्छल्मलिः
कश्चित् [pron]
कश्चिच्छल्मलिः
शल्मलि [m]
परिवारवान्
परिवारवत् [adj]
बृहन्मूलो
बृहत् [adj]
बृहन्मूलो
मूल [mn]
बृहच्छाखः
बृहत् [adj]
बृहच्छाखः
शाखा [f]
स
तद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
वायो
वायु [m]
ऽवमन्यते
अवमन् [4. P.]
बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः । न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो ॥
English Translation
He spoke many insulting words against yourself. It is not meet, O Wind, that I should repeat them in your hearing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहून्याक्षेपयुक्तानि
बहु [adj]
बहून्याक्षेपयुक्तानि
आक्षेप [m]
बहून्याक्षेपयुक्तानि
युज् [6. Ā.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
आह
अह् [1. P.]
वचनानि
वचन [n]
सः
तद् [pron]
न
न [ind]
युक्तानि
युज् [6. Ā.]
मया
मद् [pron]
वायो
वायु [m]
तानि
तद् [pron]
वक्तुं
वच् [2. P.]
त्वयि
त्वद् [pron]
प्रभो
प्रभु [adj]
जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् । वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा ॥
English Translation
I know, O Wind, that you are greatest of all created things. I know too that you are a very superior and very powerful being, and that in anger you resemble the Destroyer himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
एवंविधं
एवंविध [adj]
वायुं
वायु [m]
सर्वसत्त्वभृतां
सर्व [pron]
सर्वसत्त्वभृतां
सत्त्व [mn]
सर्वसत्त्वभृतां
भृत् [adj]
वरम्
वर [adj]
वरिष्ठं
वरिष्ठ [adj]
च
च [ind]
गरिष्ठं
गरिष्ठ [adj]
च
च [ind]
क्रोधे
क्रोध [m]
वैवस्वतं
वैवस्वत [m]
यथा
यथा [ind]
एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः । शल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥
English Translation
Hearing these words of Narada, the Windgod going to that Shalmali, said to him angrily as follows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
नारदस्य
नारद [m]
समीरणः
समीरण [m]
शल्मलिं
शल्मलि [m]
तम्
तद् [pron]
उपागम्य
उपागम् [1. P.]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम् । अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥
English Translation
The Wind-god said O Shalmali, you have uttered derogatory words against me before Narada, know that I am the God of wind. I shall certainly show you my power and might.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शल्मले
शल्मलि [m]
नारदे
नारद [m]
यत्
यद् [pron]
तत्
तद् [pron]
त्वयोक्तं
त्वद् [pron]
त्वयोक्तं
वच् [2. P.]
मद्विगर्हणम्
मद् [pron]
मद्विगर्हणम्
विगर्हण [fn]
अहं
मद् [pron]
वायुः
वायु [m]
प्रभावं
प्रभाव [m]
ते
त्वद् [pron]
दर्शयाम्यात्मनो
दर्शय् [10. Ā.]
दर्शयाम्यात्मनो
आत्मन् [m]
बलम्
बल [mn]
नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम । पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥
English Translation
I know you well. You are no stranger to me. While creating the world, the powerful Grandfather had for a time rested under you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
त्वा
त्वद् [pron]
नाभिजानामि
न [ind]
नाभिजानामि
अभिज्ञा [9. Ā.]
विदितश्चासि
विद् [6. Ā.]
विदितश्चासि
च [ind]
विदितश्चासि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
द्रुम
द्रुम [m]
पितामहः
पितामह [m]
प्रजासर्गे
प्रजा [f]
प्रजासर्गे
सर्ग [m]
त्वयि
त्वद् [pron]
विश्रान्तवान्
विश्रम् [1. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तव । रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम ॥
English Translation
For this incident I have hitherto shown you favour. O worst of trees, it is for this that you stand uninjured and not for your own power. You consider me lightly as if I were a vulgar thing. I shall, however, appear to you in such a way that you may not disrespect me again.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
विश्रमणाद्
विश्रमण [n]
एव
एव [ind]
प्रसादो
प्रसाद [m]
यः
यद् [pron]
कृतस्तव
कृ [2. Ā.]
कृतस्तव
त्वद् [pron]
रक्ष्यसे
रक्ष् [4. P.]
तेन
तद् [pron]
दुर्बुद्धे
दुर्बुद्धि [adj]
नात्मवीर्याद्
न [ind]
नात्मवीर्याद्
आत्मन् [m]
नात्मवीर्याद्
वीर्य [n]
द्रुमाधम
द्रुम [m]
द्रुमाधम
अधम [adj]
यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा । दर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यन्मा
यत् [ind]
यन्मा
मद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अवजानीषे
अवज्ञा [9. Ā.]
यथान्यं
यथा [ind]
यथान्यं
अन्य [pron]
प्राकृतं
प्राकृत [adj]
तथा
तथा [ind]
दर्शयाम्येष
दर्शय् [10. Ā.]
दर्शयाम्येष
एतद् [pron]
आत्मानं
आत्मन् [m]
यथा
यथा [ind]
माम्
मद् [pron]
अवभोत्स्यसे
अवबुध् [4. P.]
एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निव । पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥
English Translation
Thus addressed, the Shalmali laughed in contempt and replied, saying,-O Wind-god, you are angry with me. Do not stop showing the extent of your power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्ततः
वच् [2. P.]
उक्तस्ततः
ततस् [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
शल्मलिः
शल्मलि [m]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
पवन
पवन [m]
त्वं
त्वद् [pron]
वने
वन [n]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
दर्शयात्मानम्
दर्शय् [10. Ā.]
दर्शयात्मानम्
आत्मन् [m]
आत्मना
आत्मन् [m]
मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि । न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः ॥
English Translation
Do you vomit all your anger upon me. By becoming angry, what will you do to me? Even if your power had been all your own, I would not still have been afraid of you. I am superior to you in power. I am not afraid of you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयि
मद् [pron]
वै
वै [ind]
त्यज्यतां
त्यज् [1. Ā.]
क्रोधः
क्रोध [m]
किं
क [pron]
मे
मद् [pron]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
करिष्यसि
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
बिभेमि
भी [1. Ā.]
पवन
पवन [m]
यद्यपि
यदि [ind]
यद्यपि
अपि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
स्वयंप्रभुः
स्वयम्प्रभु [m]
इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः । दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
पवनः
पवन [m]
श्व
श्वस् [ind]
इत्येवाब्रवीद्
इति [ind]
इत्येवाब्रवीद्
एव [ind]
इत्येवाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
दर्शयिष्यामि
दर्शय् [10. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
तेजस्ततो
तेजस् [n]
तेजस्ततो
ततस् [ind]
रात्रिर्
रात्रि [f]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम् । पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
निश्चित्य
निश्चि [5. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
शल्मलिर्
शल्मलि [m]
वातकारितम्
वात [m]
वातकारितम्
कारय् [10. Ā.]
पश्यमानस्तदात्मानम्
पश् [4. Ā.]
पश्यमानस्तदात्मानम्
तदा [ind]
पश्यमानस्तदात्मानम्
आत्मन् [m]
असमं
असम [adj]
मातरिश्वनः
मातरिश्वन् [m]
नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा । असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नारदे
नारद [m]
यन्मया
यद् [pron]
यन्मया
मद् [pron]
प्रोक्तं
प्रवच् [2. P.]
पवनं
पवन [m]
प्रति
प्रति [ind]
तन्मृषा
तद् [pron]
तन्मृषा
मृषा [ind]
असमर्थो
असमर्थ [adj]
ह्यहं
हि [ind]
ह्यहं
मद् [pron]
वायोर्
वायु [m]
बलेन
बल [mn]
बलवान्
बलवत् [adj]
हि
हि [ind]
सः
तद् [pron]
मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत् । अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मारुतो
मारुत [m]
बलवान्नित्यं
बलवत् [adj]
बलवान्नित्यं
नित्यम् [ind]
यथैनं
यथा [ind]
यथैनं
एनद् [pron]
नारदो
नारद [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अहं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
दुर्बलो
दुर्बल [adj]
ऽन्येभ्यो
अन्य [pron]
वृक्षेभ्यो
वृक्ष [m]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः । तदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
किम् [ind]
तु
तु [ind]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
समो
सम [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
मम
मद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
वनस्पतिः
वनस्पति [mf]
तद्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
बुद्धिम्
बुद्धि [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
भयं
भय [n]
मोक्ष्ये
मुच् [6. Ā.]
समीरणात्
समीरण [m]
यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वने । अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
तां
तद् [pron]
बुद्धिम्
बुद्धि [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
चरेयुः
चर् [1. Ā.]
पर्णिनो
पर्णिन् [m]
वने
वन [n]
अरिष्टाः
अरिष्ट [adj]
स्युः
अस् [2. P.]
सदा
सदा [ind]
क्रुद्धात्
क्रुध् [4. Ā.]
पवनान्नात्र
पवन [m]
पवनान्नात्र
न [ind]
पवनान्नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः । समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥
English Translation
All of them, however, are shorn of understanding, and, therefore, they do not know, as I know, why or how the Wind succeeds in shaking and tearing them up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
ऽत्र
अत्र [ind]
बाला
बाल [adj]
न
न [ind]
जानन्ति
ज्ञा [4. Ā.]
यथा
यथा [ind]
नैनान्
न [ind]
नैनान्
एनद् [pron]
समीरणः
समीरण [m]
समीरयेत
समीरय् [10. Ā.]
संक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
यथा
यथा [ind]
जानाम्यहं
ज्ञा [4. Ā.]
जानाम्यहं
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा । शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥
English Translation
Bhishma said Having thus deterinined, the Shalmali, himself sorrowfully caused all his branches, man and minor, to be cut off.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
निश्चित्य
निश्चि [5. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
शल्मलिर्
शल्मलि [m]
वातकारितम्
वात [m]
वातकारितम्
कारय् [10. Ā.]
शाखाः
शाखा [f]
स्कन्धान्
स्कन्ध [m]
प्रशाखाश्च
प्रशाखा [f]
प्रशाखाश्च
च [ind]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
एव
एव [ind]
व्यशातयत्
विशातय् [10. P.]
स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च । प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः ॥
English Translation
Casting off his branches, leaves and flowers, in the morning the tree looked firmly at the Wind as he came towards him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
शाखाश्च
शाखा [f]
शाखाश्च
च [ind]
पत्राणि
पत्त्र [mn]
कुसुमानि
कुसुम [n]
च
च [ind]
प्रभाते
प्रभात [n]
वायुम्
वायु [m]
आयान्तं
आया [2. Ā.]
प्रत्यैक्षत
प्रतीक्ष् [1. P.]
वनस्पतिः
वनस्पति [mf]
ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् । आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः ॥
English Translation
Filled with anger and breathing hard, the Wind came, felling large trees, where the Shalmali stood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
श्वसन्
श्वस् [1. Ā.]
वायुः
वायु [m]
पातयन्
पातय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
महाद्रुमान्
महत् [adj]
महाद्रुमान्
द्रुम [m]
आजगामाथ
आगम् [6. P.]
आजगामाथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
स
तद् [pron]
शल्मलिः
शल्मलि [m]
तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं; विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः । उवाच वाक्यं स्मयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम् ॥
English Translation
Seeing him divested of top, branches, leaves and flowers, the Wind, filled with joy, smilingly said to that lord of the forest which had before such a huge appearance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
हीनपर्णं
हा [1. P.]
हीनपर्णं
पर्ण [mn]
पतिताग्रशाखं
पत् [1. Ā.]
पतिताग्रशाखं
अग्र [n]
पतिताग्रशाखं
शाखा [f]
विशीर्णपुष्पं
विशृ [4. P.]
विशीर्णपुष्पं
पुष्प [n]
प्रसमीक्ष्य
प्रसमीक्ष् [1. Ā.]
वायुः
वायु [m]
उवाच
वच् [2. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
स्मयमान
स्मि [1. P.]
एनं
एनद् [pron]
मुदा
मुद् [f]
युतं
युत [adj]
शल्मलिं
शल्मलि [m]
रुग्णशाखम्
रुज् [6. Ā.]
रुग्णशाखम्
शाखा [f]
अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा । आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम् ॥
English Translation
The Wind said-Filled with anger, O Shalmali, I would have done to you exactly what you have done to yourself by cutting off all your branches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
अप्येवम्
अपि [ind]
अप्येवम्
एवम् [ind]
एव
एव [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
कुर्वाणः
कृ [2. Ā.]
शल्मले
शल्मलि [m]
रुषा
रुष् [f]
आत्मना
आत्मन् [m]
यत्
यद् [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
शाखानाम्
शाखा [f]
अपकर्षणम्
अपकर्षण [n]
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान् । आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः ॥
English Translation
You are now shorn of your proud top and flowers, and you are now without your shoots and leaves. For your own bad counsels, you have been brought under my control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं
हा [1. P.]
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं
पुष्प [n]
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं
अग्र [n]
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं
शाखा [f]
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं
त्वद् [pron]
शीर्णाङ्कुरपलाशवान्
शृ [9. Ā.]
शीर्णाङ्कुरपलाशवान्
अङ्कुर [mn]
शीर्णाङ्कुरपलाशवान्
पलाशवत् [adj]
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह
आत्मन् [m]
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह
दुर्मन्त्रित [adj]
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह
इह [ind]
मद्वीर्यवशगो
मद् [pron]
मद्वीर्यवशगो
वीर्य [n]
मद्वीर्यवशगो
वशग [adj]
ऽभवः
भू [1. Ā.]
एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा । अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत् ॥
English Translation
Hearing these words of the Wind, the Shalmali feit great shame. Remembering also the words of Narada, he began to repent greatly for his mistake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचो
वचस् [n]
वायोः
वायु [m]
शल्मलिर्
शल्मलि [m]
व्रीडितस्तदा
व्रीड् [1. P.]
व्रीडितस्तदा
तदा [ind]
अतप्यत
तप् [4. Ā.]
वचः
वचस् [n]
स्मृत्वा
स्मृ [1. Ā.]
नारदो
नारद [m]
यत्
यद् [pron]
तदाब्रवीत्
तदा [ind]
तदाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा । वैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
यो
यद् [pron]
राजशार्दूल
राजन् [m]
राजशार्दूल
शार्दूल [m]
दुर्बलः
दुर्बल [adj]
सन्
अस् [2. P.]
बलीयसा
बलीयस् [adj]
वैरम्
वैर [mn]
आसज्जते
आसञ्ज् [1. Ā.]
बालस्तप्यते
बाल [adj]
बालस्तप्यते
तप् [4. Ā.]
शल्मलिर्
शल्मलि [m]
यथा
यथा [ind]
तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा ॥
English Translation
Thus, O foremost of kings, a weak and foolish person, by exciting the enmity of a powerful enemy, is at last compelled to repent like the Shalmali in story. Therefore, a weak person should not behave hostility with a strong person.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माद्
तस्मात् [ind]
वैरं
वैर [mn]
न
न [ind]
कुर्वीत
कृ [2. Ā.]
दुर्बलो
दुर्बल [adj]
बलवत्तरैः
बलवत्तर [adj]
शोचेद्धि
शुच् [6. P.]
शोचेद्धि
हि [ind]
वैरं
वैर [mn]
कुर्वाणो
कृ [2. Ā.]
यथा
यथा [ind]
वै
वै [ind]
शल्मलिस्तथा
शल्मलि [m]
शल्मलिस्तथा
तथा [ind]
न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु । शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥
English Translation
Even when gifted with equal might, people do not suddenly create enmities with those who have injured them. On the other hand, they show their power gradually, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
वैरं
वैर [mn]
महात्मानो
महात्मन् [adj]
विवृण्वन्त्यपकारिषु
विवृ [9. P.]
विवृण्वन्त्यपकारिषु
अपकारिन् [adj]
शनैः
शनैस् [ind]
शनैर्
शनैस् [ind]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
दर्शयन्ति
दर्शय् [10. Ā.]
स्म
स्म [ind]
ते
तद् [pron]
बलम्
बल [mn]
वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना । बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः ॥
English Translation
A foolish person should never excite the hostility of an intelligent person. In such cases the intelligence of the intelligent man works like fire penetrating a heap of dry grass.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैरं
वैर [mn]
न
न [ind]
कुर्वीत
कृ [2. Ā.]
नरो
नर [m]
दुर्बुद्धिर्
दुर्बुद्धि [adj]
बुद्धिजीविना
बुद्धि [f]
बुद्धिजीविना
जीविन् [adj]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
बुद्धिमतो
बुद्धिमत् [adj]
याति
या [2. Ā.]
तूलेष्विव
तूल [mn]
तूलेष्विव
इव [ind]
हुताशनः
हुताशन [m]
न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप । तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत् ॥
English Translation
Intelligence is the most valuable thing that a person can have. Likewise, O king, a man can have nothing here more valuable than power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
समं
सम [pron]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
पुरुषे
पुरुष [m]
नृप
नृप [m]
तथा
तथा [ind]
बलेन
बल [mn]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
न
न [ind]
समो
सम [pron]
ऽस्तीति
अस् [2. P.]
ऽस्तीति
इति [ind]
चिन्तयेत्
चिन्तय् [10. Ā.]
तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च । बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥
English Translation
One should, therefore, pass over the wrongs inflicted by a person possessed of superior strength, as one should overlook the acts of a child, an idiot, or one who is blind or deaf. The wisdom of this saying is seen in your case, O slayer of foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तस्मात् [ind]
क्षमेत
क्षम् [1. P.]
बालाय
बाल [adj]
जडाय
जड [adj]
बधिराय
बधिर [adj]
च
च [ind]
बलाधिकाय
बल [mn]
बलाधिकाय
अधिक [adj]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
तद्
तद् [pron]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
त्वयि
त्वद् [pron]
शत्रुहन्
शत्रु [m]
शत्रुहन्
हन् [adj]
अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते । बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥
English Translation
The eleven Akshauhinis (of Duryodhana), and the seven (collected by yourself), were not, in power, equal to the single-handed Arjuna of great soul.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अक्षौहिण्यो
अक्षौहिणी [f]
दशैका
दशन् [adj]
दशैका
एक [pron]
च
च [ind]
सप्त
सप्तन् [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
महाद्युते
महत् [adj]
महाद्युते
द्युति [f]
बलेन
बल [mn]
न
न [ind]
समा
सम [pron]
राजन्न्
राजन् [m]
अर्जुनस्य
अर्जुन [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना । चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥
English Translation
All the troops (of Duryodhana), therefore, were dispersed and killed by that illustrious Pandava, that son of Paka's chastiser, as he moved about in the field of battle, depending on his own strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतास्ताश्चैव
हन् [6. P.]
हतास्ताश्चैव
तद् [pron]
हतास्ताश्चैव
च [ind]
हतास्ताश्चैव
एव [ind]
भग्नाश्च
भञ्ज् [4. P.]
भग्नाश्च
च [ind]
पाण्डवेन
पाण्डव [m]
यशस्विना
यशस्विन् [adj]
चरता
चर् [1. Ā.]
बलम्
बल [mn]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
पाकशासनिना
पाकशासन [m]
मृधे
मृध [mn]
उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत । विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते ॥
English Translation
I have, O Bharata, described to you the duties of kings and ethics of con-in detail. What else, O king, do you wish to hear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उक्तास्ते
वच् [2. P.]
उक्तास्ते
तद् [pron]
राजधर्माश्च
राजन् [m]
राजधर्माश्च
धर्म [mn]
राजधर्माश्च
च [ind]
आपद्धर्माश्च
आपद् [f]
आपद्धर्माश्च
धर्म [mn]
आपद्धर्माश्च
च [ind]
भारत
भारत [m]
विस्तरेण
विस्तर [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
किं
क [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
प्रब्रवीमि
प्रब्रू [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]