Śāntiparva Adhyāya 138
शान्तिपर्व • अध्यायः 138
Śāntiparva Adhyāya 138 of the classical Mahābhārata with 71 verses.
Total: 71 Verses
•
Citations: MBh 12.138.1–71
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 3 (Verses 30 shown)
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत । दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥
English Translation
Yudhishthira said When both virtue and men, O Bharata, suffer for the gradual lapse of a cycle and when the world is assailed by robbers, how, O Grandfather should a king then behave.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युगक्षयात्
युग [mn]
युगक्षयात्
क्षय [m]
परिक्षीणे
परिक्षि [5. P.]
धर्मे
धर्म [mn]
लोके
लोक [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
दस्युभिः
दस्यु [m]
पीड्यमाने
पीडय् [10. Ā.]
च
च [ind]
कथं
कथम् [ind]
स्थेयं
स्था [1. Ā.]
पितामह
पितामह [m]
हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत । उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥
English Translation
Bhishma said 'I shall tell you, O Bharata, the policy the king should pursue amid such distress. I shall tell you how he should behave himself at such a time, casting off mercy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्त
हन्त [ind]
ते
त्वद् [pron]
कथयिष्यामि
कथय् [10. Ā.]
नीतिम्
नीति [f]
आपत्सु
आपद् [f]
भारत
भारत [m]
उत्सृज्यापि
उत्सृज् [6. Ā.]
उत्सृज्यापि
अपि [ind]
घृणां
घृणा [f]
काले
काल [m]
यथा
यथा [ind]
वर्तेत
वृत् [3. P.]
भूमिपः
भूमिप [m]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥
English Translation
Bhishma said “Regarding it is cited the old discourse between Gotama ard the illustrious Yama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
भरद्वाजस्य
भरद्वाज [m]
संवादं
संवाद [m]
राज्ञः
राजन् [m]
शत्रुंतपस्य
शत्रुंतप [m]
च
च [ind]
राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः । कणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
शत्रुंतपो
शत्रुंतप [m]
नाम
नाम [ind]
सौवीराणां
सौवीर [m]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
उपसंगम्य
उपसंगम् [1. P.]
पप्रच्छार्थविनिश्चयम्
प्रच्छ् [1. P.]
पप्रच्छार्थविनिश्चयम्
अर्थ [mn]
पप्रच्छार्थविनिश्चयम्
विनिश्चय [m]
अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते । वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥
English Translation
There was a king name Shatrunjaya among the Sauviras. He was a great car-warrior. Going to Bharadwaja, he asked the Rishi about the truths of the science of Profit, saying,-How can an unattained object be attained. How, again, when acquired, can it be multiplied? How also, when increased, can it be protected? And how, when protected, should it be used.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलब्धस्य
अलब्ध [adj]
कथं
कथम् [ind]
लिप्सा
लिप्सा [f]
लब्धं
लभ् [1. P.]
केन
केन [ind]
विवर्धते
विवृध् [1. Ā.]
वर्धितं
वर्धय् [10. Ā.]
पालयेत्
पालय् [10. Ā.]
केन
केन [ind]
पालितं
पालय् [10. Ā.]
प्रणयेत्
प्रणी [1. Ā.]
कथम्
कथम् [ind]
तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः । उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम् ॥
English Translation
Thus accosted about the truths of the science of Profit, the twice-born one said the following reasonable words to that king for explaining those truths.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मै
तद् [pron]
विनिश्चयार्थं
विनिश्चय [m]
विनिश्चयार्थं
अर्थ [mn]
स
तद् [pron]
परिपृष्टार्थनिश्चयः
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
परिपृष्टार्थनिश्चयः
अर्थ [mn]
परिपृष्टार्थनिश्चयः
निश्चय [m]
उवाच
वच् [2. P.]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इदं
इदम् [pron]
हेतुमद्
हेतुमत् [adj]
उत्तरम्
उत्तर [adj]
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः । अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥
English Translation
The king should always remain with the rod of punishment in his hand. He should always show his prowess. Himself without shortcomings, he should mark those of his enemies. Indeed, his eye should always be used for that object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्यम्
नित्यम् [ind]
उद्यतदण्डः
उद्यम् [6. P.]
उद्यतदण्डः
दण्ड [mn]
स्यान्नित्यं
अस् [2. P.]
स्यान्नित्यं
नित्यम् [ind]
विवृतपौरुषः
विवृ [9. P.]
विवृतपौरुषः
पौरुष [n]
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी
अच्छिद्र [adj]
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी
छिद्र [n]
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी
दर्शिन् [adj]
च
च [ind]
परेषां
पर [pron]
विवरानुगः
विवर [mn]
विवरानुगः
अनुग [adj]
नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः । तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत् ॥
English Translation
On seeing a king who has the rod of punishment ever uplifted in his hand, every one is filled with fear. Therefore, the king should rule all creatures with the rod of punishment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकान्तेन
एकान्त [m]
ह्यमर्यादात्
हि [ind]
ह्यमर्यादात्
अमर्याद [adj]
सर्वो
सर्व [pron]
ऽप्युद्विजते
अपि [ind]
ऽप्युद्विजते
उद्विज् [6. P.]
जनः
जन [m]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सर्वाणि
सर्व [pron]
कार्याणि
कार्य [n]
सावशेषाणि
स [ind]
सावशेषाणि
अवशेष [mn]
कारयेत्
कारय् [10. Ā.]
एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः । तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥
English Translation
Men endued with learning and knowledge of truth speak high of Punishment. Hence, of the four-fold means, viz., Conciliation, Gift, Dissension and Punishment, Punishment is said to be the foremost.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एव
एव [ind]
प्रशंसन्ति
प्रशंस् [1. Ā.]
पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः
पण्डित [m]
पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः
तत्त्व [n]
पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः
दर्शिन् [adj]
तस्माच्चतुष्टये
तस्मात् [ind]
तस्माच्चतुष्टये
चतुष्टय [fn]
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रधानो
प्रधान [adj]
दण्ड
दण्ड [mn]
उच्यते
वच् [2. P.]
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः । कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥
English Translation
When the root of a refuge is cut off, all the refugees die. When the root of a tree cut off, how would the branches live?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
छिन्नमूले
छिद् [1. P.]
छिन्नमूले
मूल [mn]
ह्यधिष्ठाने
हि [ind]
ह्यधिष्ठाने
अधिष्ठान [n]
सर्वे
सर्व [pron]
तज्जीविनो
तद् [pron]
तज्जीविनो
जीविन् [adj]
हताः
हन् [6. P.]
कथं
कथम् [ind]
हि
हि [ind]
शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले
शाखा [f]
शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले
स्था [1. Ā.]
शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले
छिद् [1. P.]
शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले
मूल [mn]
वनस्पतौ
वनस्पति [mf]
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः । ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत् ॥
English Translation
A wise king should cut off the very roots of his enemy. He should then win over and bring under his control the allies and partisans of that enemy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मूलम्
मूल [mn]
एवादितश्छिन्द्यात्
एव [ind]
एवादितश्छिन्द्यात्
आदितस् [ind]
एवादितश्छिन्द्यात्
छिद् [1. P.]
परपक्षस्य
पर [pron]
परपक्षस्य
पक्ष [m]
पण्डितः
पण्डित [m]
ततः
ततस् [ind]
सहायान्
सहाय [m]
पक्षं
पक्ष [m]
च
च [ind]
सर्वम्
सर्व [pron]
एवानुसारयेत्
एव [ind]
एवानुसारयेत्
अनुसारय् [10. P.]
सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत् ॥
English Translation
When calamities befall the king, he should advise wisely, show his prowess properly, fight with ability, and even retreat with wisdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुमन्त्रितं
सु [ind]
सुमन्त्रितं
मन्त्रय् [Denom. Ā.]
सुविक्रान्तं
सु [ind]
सुविक्रान्तं
विक्रम् [1. Ā.]
सुयुद्धं
सु [ind]
सुयुद्धं
युध् [2. P.]
सुपलायितम्
सु [ind]
सुपलायितम्
पलायित [adj]
आपदां
आपद् [f]
पदकालेषु
पद [mn]
पदकालेषु
काल [m]
कुर्वीत
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
विचारयेत्
विचारय् [10. Ā.]
वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः । श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥
English Translation
In words only should the king show his humility, but at heart he should be sharp as a razol. He should renounce lust and anger, and speak sweetly and mildly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाङ्मात्रेण
वाच् [f]
वाङ्मात्रेण
मात्र [n]
विनीतः
विनी [1. Ā.]
स्याद्धृदयेन
अस् [2. P.]
स्याद्धृदयेन
हृदय [n]
यथा
यथा [ind]
क्षुरः
क्षुर [m]
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी
श्लक्ष्ण [adj]
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी
पूर्व [pron]
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी
अभिभाषिन् [adj]
च
च [ind]
कामक्रोधौ
काम [m]
कामक्रोधौ
क्रोध [m]
विवर्जयेत्
विवर्जय् [10. Ā.]
सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत् । अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥
English Translation
When the time for cominunication with an enemy arrives, a far-sighted king should make peace, without tn.sting hirr blindly. When thi: transaction is finished. he should speedily renounce the new ally.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सपत्नसहिते
सपत्न [m]
सपत्नसहिते
सहित [adj]
कार्ये
कार्य [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
संधिं
संधि [mf]
न
न [ind]
विश्वसेत्
विश्वस् [1. Ā.]
अपक्रामेत्
अपक्रम् [6. P.]
ततः
ततस् [ind]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
कृतकार्यो
कृ [2. Ā.]
कृतकार्यो
कार्य [n]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् । नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥
English Translation
One should conciliate an enemy with sweet assurances as if he were a friend. One, however, should always fear that enemy like a room within which there is a snake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शत्रुं
शत्रु [m]
च
च [ind]
मित्ररूपेण
मित्र [mn]
मित्ररूपेण
रूप [n]
सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्
सान्त्व [n]
सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्
एव [ind]
सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्
अभिसान्त्वय् [Denom. P.]
नित्यशश्चोद्विजेत्
नित्यशस् [ind]
नित्यशश्चोद्विजेत्
च [ind]
नित्यशश्चोद्विजेत्
उद्विज् [6. P.]
तस्मात्
तद् [pron]
सर्पाद्
सर्प [m]
वेश्मगताद्
वेश्मन् [n]
वेश्मगताद्
गम् [6. Ā.]
इव
इव [ind]
यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् । अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥
English Translation
You should assure him with references to the past whose sense you want to control. A wicked man should be assured by promises of future well-being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
परिभवेत्
परिभू [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
अतीतेन
अती [1. P.]
सान्त्वयेत्
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
अनागतेन
अनागत [adj]
दुष्प्रज्ञं
दुष्प्रज्ञ [adj]
प्रत्युत्पन्नेन
प्रत्युत्पद् [4. Ā.]
पण्डितम्
पण्डित [m]
अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् । अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥
English Translation
The wise person should be assured by present services. The person who is desirous of acquiring prosperity should join hands, swear, use sweet words, adore by bending down his head, and shed tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अञ्जलिं
अञ्जलि [m]
शपथं
शपथ [m]
सान्त्वं
सान्त्व [n]
प्रणम्य
प्रणम् [1. Ā.]
शिरसा
शिरस् [n]
वदेत्
वद् [1. Ā.]
अश्रुप्रपातनं
अश्रु [mn]
अश्रुप्रपातनं
प्रपातन [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
भूतिम्
भूति [f]
इच्छता
इष् [1. P.]
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः । अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥
English Translation
one should carry his enemy, on his shoulders as long as time is unfavourable. When, however, the opportunity presents itself, one should break him into pieces like an earthcn jar on a stone.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वहेद्
वह् [2. P.]
अमित्रं
अमित्र [mf]
स्कन्धेन
स्कन्ध [m]
यावत्
यावत् [adj]
कालविपर्ययः
काल [m]
कालविपर्ययः
विपर्यय [m]
अथैनम्
अथ [ind]
अथैनम्
एनद् [pron]
आगते
आगम् [6. P.]
काले
काल [m]
भिन्द्याद्
भिद् [6. P.]
घटम्
घट [m]
इवाश्मनि
इव [ind]
इवाश्मनि
अश्मन् [mn]
मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् । न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम् ॥
English Translation
It is better, O monarch, that a king should burn up for the time being like charcoal of ebony-wood than that he should smoulder and sinoke like chaff for many years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
अपि
अपि [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
तिन्दुक [m]
तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
अलात [n]
तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
वत् [ind]
तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्
ज्वल् [1. Ā.]
न
न [ind]
तुषाग्निर्
तुष [mfn]
तुषाग्निर्
अग्नि [m]
धूमायेत
धूमाय् [Denom. P.]
नरश्चिरम्
नर [m]
नरश्चिरम्
चिरम् [ind]
नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् । अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥
English Translation
A man who has many things to do, should not hesitatu to deal with even an ungrateful person. If successful, one can enjoy happiness. If unsuccessful, one loses respect.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानर्थकेनार्थवत्त्वं
न [ind]
नानर्थकेनार्थवत्त्वं
अनर्थक [adj]
नानर्थकेनार्थवत्त्वं
अर्थवत् [adj]
नानर्थकेनार्थवत्त्वं
त्व [n]
कृतघ्नेन
कृतघ्न [adj]
समाचरेत्
समाचर् [1. Ā.]
अर्थे
अर्थ [mn]
तु
तु [ind]
शक्यते
शक् [4. P.]
भोक्तुं
भुज् [6. P.]
कृतकार्यो
कृ [2. Ā.]
कृतकार्यो
कार्य [n]
ऽवमन्यते
अवमन् [4. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सर्वाणि
सर्व [pron]
कार्याणि
कार्य [n]
सावशेषाणि
स [ind]
सावशेषाणि
अवशेष [mn]
कारयेत्
कारय् [10. Ā.]
कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः । व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत् ॥
English Translation
Therefore, in doing the work of such persons, one should, without finishing them completely, always keep something undone. A king should do what is for his well-being, imitating a kokila, a boar, the mountains of Meru, and empty chamber, an actor, and a devoted friend.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोकिलस्य
कोकिल [m]
वराहस्य
वराह [m]
मेरोः
मेरु [m]
शून्यस्य
शून्य [adj]
वेश्मनः
वेश्मन् [n]
व्याडस्य
व्याड [m]
भक्तिचित्रस्य
भक्ति [f]
भक्तिचित्रस्य
चित्र [adj]
यच्छ्रेष्ठं
यद् [pron]
यच्छ्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
तत्
तद् [pron]
समाचरेत्
समाचर् [1. Ā.]
उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान् । कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥
English Translation
The king should, always, with careful application, go to the houses of his enemies, and even if calamities overtake them, ask them about their well-being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थायोत्थाय
उत्था [1. Ā.]
उत्थायोत्थाय
उत्था [1. Ā.]
गच्छेच्च
गम् [6. Ā.]
गच्छेच्च
च [ind]
नित्ययुक्तो
नित्य [adj]
नित्ययुक्तो
युज् [6. Ā.]
रिपोर्
रिपु [m]
गृहान्
गृह [mn]
कुशलं
कुशल [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
पृच्छेत
प्रच्छ् [1. P.]
यद्यप्यकुशलं
यदि [ind]
यद्यप्यकुशलं
अपि [ind]
यद्यप्यकुशलं
अकुशल [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः । न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥
English Translation
Those who are idle never acquire ricnes; nor those who are shorn of manliness and exertion; nor those who are vain; nor those who fear unpopularity; nor those who arc always dilatory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नालसाः
न [ind]
नालसाः
अलस [adj]
प्राप्नुवन्त्यर्थान्न
प्राप् [1. P.]
प्राप्नुवन्त्यर्थान्न
अर्थ [mn]
प्राप्नुवन्त्यर्थान्न
न [ind]
क्लीबा
क्लीब [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
मानिनः
मानिन् [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
लोकरवाद्
लोक [m]
लोकरवाद्
रव [m]
भीता
भी [1. Ā.]
न
न [ind]
च
च [ind]
शश्वत्
शश्वत् [ind]
प्रतीक्षिणः
प्रतीक्षिन् [adj]
नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥
English Translation
The king should act in such way that his foe may not see his shortcomings. He should, however, himself notice the weak points of his enemy. He should imitate the tortoise which conceals its limbs. He should always keep hidden his own holes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्य
न [ind]
नास्य
इदम् [pron]
छिद्रं
छिद्र [n]
परो
पर [pron]
विद्याद्
विद् [6. Ā.]
विद्याच्छिद्रं
विद् [6. Ā.]
विद्याच्छिद्रं
छिद्र [n]
परस्य
पर [pron]
तु
तु [ind]
गूहेत्
गुह् [6. P.]
कूर्म
कूर्म [m]
इवाङ्गानि
इव [ind]
इवाङ्गानि
अङ्ग [n]
रक्षेद्
रक्ष् [4. P.]
विवरम्
विवर [mn]
आत्मनः
आत्मन् [m]
बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् । वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥
English Translation
He should think of all financial matters like a crane. He should show his prowess like a lion. He should lie in ambush like a wolf and attack and pierce his foes like an arrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बकवच्चिन्तयेद्
बक [m]
बकवच्चिन्तयेद्
वत् [ind]
बकवच्चिन्तयेद्
चिन्तय् [10. Ā.]
अर्थान्
अर्थ [mn]
सिंहवच्च
सिंह [m]
सिंहवच्च
वत् [ind]
सिंहवच्च
च [ind]
पराक्रमेत्
पराक्रम् [6. P.]
वृकवच्चावलुम्पेत
वृक [m]
वृकवच्चावलुम्पेत
वत् [ind]
वृकवच्चावलुम्पेत
च [ind]
वृकवच्चावलुम्पेत
अवलुप् [6. Ā.]
शशवच्च
शश [m]
शशवच्च
वत् [ind]
शशवच्च
च [ind]
विनिष्पतेत्
विनिष्पत् [1. P.]
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥
English Translation
He should be careful in his enjoyments regarding drink, dice, women, hunting, and music. Addiction to these produces evil.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पानम्
पान [n]
अक्षास्तथा
अक्ष [m]
अक्षास्तथा
तथा [ind]
नार्यो
नारी [f]
मृगया
मृगया [f]
गीतवादितम्
गीत [n]
गीतवादितम्
वादित [n]
एतानि
एतद् [pron]
युक्त्या
युक्ति [f]
सेवेत
सेव् [4. P.]
प्रसङ्गो
प्रसङ्ग [m]
ह्यत्र
हि [ind]
ह्यत्र
अत्र [ind]
दोषवान्
दोषवत् [adj]
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् । अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥
English Translation
He should make his bow of bamboos; he should sleep like the deer; he should be blind when it is necessary for him to be so, or he should even be deaf when it is necessary to be deaf.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
तृणमयं
तृण [n]
तृणमयं
मय [adj]
चापं
चाप [mn]
शयीत
शी [1. Ā.]
मृगशायिकाम्
मृगशायिका [f]
अन्धः
अन्ध [adj]
स्याद्
अस् [2. P.]
अन्धवेलायां
अन्ध [adj]
अन्धवेलायां
वेला [f]
बाधिर्यम्
बाधिर्य [n]
अपि
अपि [ind]
संश्रयेत्
संश्रि [1. Ā.]
देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः । देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥
English Translation
The wise king should display his prowess, considering time and place. If these are not favourable, prowess becomes useless.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देशं
देश [m]
कालं
काल [m]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
विक्रमेत
विक्रम् [1. Ā.]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
देशकालाभ्यतीतो
देश [m]
देशकालाभ्यतीतो
काल [m]
देशकालाभ्यतीतो
अभ्यती [2. P.]
हि
हि [ind]
विक्रमो
विक्रम [m]
निष्फलो
निष्फल [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः । परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत् ॥
English Translation
Noting the opportune and inopportune moment, reflecting upon his own strength by comparing it with that of the enemy, the king should take up his work.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालाकालौ
काल [m]
कालाकालौ
अकाल [m]
सम्प्रधार्य
सम्प्रधारय् [10. P.]
बलाबलम्
बल [mn]
बलाबलम्
अबल [n]
अथात्मनः
अथ [ind]
अथात्मनः
आत्मन् [m]
परस्परबलं
परस्पर [adj]
परस्परबलं
बल [mn]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
तथात्मानं
तथा [ind]
तथात्मानं
आत्मन् [m]
नियोजयेत्
नियोजय् [10. Ā.]