Śāntiparva Adhyāya 122
शान्तिपर्व • अध्यायः 122
Śāntiparva Adhyāya 122 of the classical Mahābhārata with 56 verses.
Total: 56 Verses
•
Citations: MBh 12.122.1–56
•
250 Lexicon Terms
•
Page 1 of 2 (Verses 30 shown)
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥
English Translation
Bhishma said “Regarding it is cited the following old story. There was among the Angas a highly effulgent king called Vasuhoma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
अङ्गेषु
अङ्ग [m]
राजा
राजन् [m]
द्युतिमान्
द्युतिमन्त् [m]
वसुहोम
वसुहोम [m]
इति
इति [ind]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः । मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ॥
English Translation
That king was always engaged in acts of piety, and accompanied by his wife he always practised the austerest penances. He went to the spot called Munjaprishtha highly respected by the Pitris and the celestial Rishis.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
धर्मनित्यः
धर्म [mn]
धर्मनित्यः
नित्य [adj]
सन्
अस् [2. P.]
सह
सह [ind]
पत्न्या
पत्नी [f]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
मुञ्जपृष्ठं
मुञ्जपृष्ठ [m]
जगामाथ
गम् [6. Ā.]
जगामाथ
अथ [ind]
देवर्षिगणपूजितम्
देव [m]
देवर्षिगणपूजितम्
ऋषि [m]
देवर्षिगणपूजितम्
गण [m]
देवर्षिगणपूजितम्
पूजय् [10. Ā.]
तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते । यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥
English Translation
There, on that peak of Himavat, near the golden mountain of Meru. Rama, sitting under the shade of a well-known banian, had tied his matted locks together.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
शृङ्गे
शृङ्ग [n]
हिमवतो
हिमवन्त् [m]
मेरौ
मेरु [m]
कनकपर्वते
कनकपर्वत [m]
यत्र
यत्र [ind]
मुञ्जवटे
मुञ्जवट [n]
रामो
राम [m]
जटाहरणम्
जटा [f]
जटाहरणम्
हरण [n]
आदिशत्
आदिश् [6. Ā.]
तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः । मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥
English Translation
From that time, O king, the spot, which is a favourite resort of Rudra, passed by the naine of Munjaprishtha among Rishis of rigid vows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदाप्रभृति
तदा [ind]
तदाप्रभृति
प्रभृति [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
ऋषिभिः
ऋषि [m]
संशितव्रतैः
संशित [adj]
संशितव्रतैः
व्रत [n]
मुञ्जपृष्ठ
मुञ्जपृष्ठ [m]
इति
इति [ind]
प्रोक्तः
प्रवच् [2. P.]
स
तद् [pron]
देशो
देश [m]
रुद्रसेवितः
रुद्र [m]
रुद्रसेवितः
सेव् [4. P.]
स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः । ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥
English Translation
Living there, king Vasuhoma acquired many pious attributes and, having gained the regard of the Brahmanas, came to be regarded as a celestial Rishi in holiness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
बहुभिर्
बहु [adj]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
सदा
सदा [ind]
श्रुतिमयैर्
श्रुति [f]
श्रुतिमयैर्
मय [adj]
गुणैः
गुण [mn]
ब्राह्मणानाम्
ब्राह्मण [m]
अनुमतो
अनुमन् [8. Ā.]
देवर्षिसदृशो
देव [m]
देवर्षिसदृशो
ऋषि [m]
देवर्षिसदृशो
सदृश [adj]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः । अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥
English Translation
One day, that grinder of enemies, that friend of Shakra, viz., king Mandhata of great soul, came to Vasuhoma on his mountain retreat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
अदीनात्मा
अदीन [adj]
अदीनात्मा
आत्मन् [m]
सखा
सखि [m]
शक्रस्य
शक्र [m]
मानितः
मानय् [10. Ā.]
अभ्यागच्छन्महीपालो
अभ्यागम् [1. P.]
अभ्यागच्छन्महीपालो
महीपाल [m]
मान्धाता
मान्धातृ [m]
शत्रुकर्शनः
शत्रु [m]
शत्रुकर्शनः
कर्शन [adj]
सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् । दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत ॥
English Translation
Arrived there, and seeing king Vasuhoma of austere penances, stood humbly before the latter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिसृत्य
अभिसृ [3. Ā.]
तु
तु [ind]
मान्धाता
मान्धातृ [m]
वसुहोमं
वसुहोम [m]
नराधिपम्
नराधिप [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
प्रकृष्टं
प्रकृष् [6. P.]
तपसा
तपस् [n]
विनयेनाभ्यतिष्ठत
विनय [m]
विनयेनाभ्यतिष्ठत
अभिष्ठा [1. Ā.]
वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत् । अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ॥
English Translation
Vasuhoma offered his guest water to wash his feet, and the Arghya consisting of the usual articles, and enquired of him about the wellbeing or otherwise of his kingdom consisting of seven limbs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसुहोमो
वसुहोम [m]
ऽपि
अपि [ind]
राज्ञो
राजन् [m]
वै
वै [ind]
गाम्
गो [mf]
अर्घ्यं
अर्घ्य [n]
च
च [ind]
न्यवेदयत्
निवेदय् [10. Ā.]
अष्टाङ्गस्य
अष्टन् [adj]
अष्टाङ्गस्य
अङ्ग [n]
च
च [ind]
राज्यस्य
राज्य [n]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
कुशलं
कुशल [n]
तदा
तदा [ind]
सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् । अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥
English Translation
After this, Vasuhoma addressed his royal guest who strictly followed the conduct of the righteous men of old, saying,-What, О king, shall I do for you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सद्भिर्
सत् [adj]
आचरितं
आचर् [1. Ā.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
यथावद्
यथावत् [ind]
अनुयायिनम्
अनुयायिन् [adj]
अपृच्छद्
प्रच्छ् [1. P.]
वसुहोमस्तं
वसुहोम [m]
वसुहोमस्तं
तद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
किं
क [pron]
करवाणि
कृ [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् । वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥
English Translation
Thus addressed, O delighter of the Kurus, Mandhatri, that best of kings, highly pleased, answered the greatly wise Vasuhoma seated at his ease, in the following words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
मान्धाता
मान्धातृ [m]
राजसत्तमम्
राजन् [m]
राजसत्तमम्
सत्तम [adj]
वसुहोमं
वसुहोम [m]
महाप्राज्ञम्
महत् [adj]
महाप्राज्ञम्
प्राज्ञ [adj]
आसीनं
आस् [4. P.]
कुरुनन्दन
कुरु [m]
कुरुनन्दन
नन्दन [m]
बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वया । तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥
English Translation
Mandhatri said You have, O king, studied all the doctrines of Brihaspati! O best of men, you know also the doctrines laid down by Ushanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बृहस्पतेर्
बृहस्पति [m]
मतं
मत [n]
राजन्न्
राजन् [m]
अधीतं
अधी [4. P.]
सकलं
सकल [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
तथैवौशनसं
तथा [ind]
तथैवौशनसं
एव [ind]
तथैवौशनसं
औशनस [adj]
शास्त्रं
शास्त्र [n]
विज्ञातं
विज्ञा [9. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
नराधिप
नराधिप [m]
तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् । किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥
English Translation
I wish to know what is the origin of Punishment? What also is said to be its end?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
दण्ड
दण्ड [mn]
उत्पद्यते
उत्पद् [4. P.]
कथम्
कथम् [ind]
किं
क [pron]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
जागर्ति
जागृ [2. Ā.]
किं
क [pron]
वा
वा [ind]
परमम्
परम [adj]
उच्यते
वच् [2. P.]
कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः । ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ॥
English Translation
How Came Punishment to depend upon the Kshatriya? Tell me all this, O you of great wisdom. I approach you as a disciple ready to give you the tuition fee.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
क्षत्रियसंस्थश्च
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियसंस्थश्च
संस्था [f]
क्षत्रियसंस्थश्च
च [ind]
दण्डः
दण्ड [mn]
संप्रत्यवस्थितः
संप्रत्यवस्था [1. Ā.]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
सुमहाप्राज्ञ
सु [ind]
सुमहाप्राज्ञ
महत् [adj]
सुमहाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
ददाम्याचार्यवेतनम्
दा [1. Ā.]
ददाम्याचार्यवेतनम्
आचार्य [m]
ददाम्याचार्यवेतनम्
वेतन [n]
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः । प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥
English Translation
Vasuhoma said Listen, O king, as to how Punishment, that upholder of the world, sprang up. It is the soul of righteousness, and eternal, and was created for preserving the proper government of all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शृणु
श्रु [4. P.]
राजन्
राजन् [m]
यथा
यथा [ind]
दण्डः
दण्ड [mn]
सम्भूतो
सम्भू [1. Ā.]
लोकसंग्रहः
लोक [m]
लोकसंग्रहः
संग्रह [m]
प्रजाविनयरक्षार्थं
प्रजा [f]
प्रजाविनयरक्षार्थं
विनय [m]
प्रजाविनयरक्षार्थं
रक्षा [f]
प्रजाविनयरक्षार्थं
अर्थ [mn]
धर्मस्यात्मा
धर्म [mn]
धर्मस्यात्मा
आत्मन् [m]
सनातनः
सनातन [adj]
ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः । ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥
English Translation
We have heard that once upon a time, the Grandfather of all the worlds, viz., the divine Brahmana, desiring to celebrate a sacrifice, could not find a priest equally qualified like himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
यियक्षुर्
यियक्षु [adj]
भगवान्
भगवन्त् [m]
सर्वलोकपितामहः
सर्व [pron]
सर्वलोकपितामहः
लोक [m]
सर्वलोकपितामहः
पितामह [m]
ऋत्विजं
ऋत्विज् [m]
नात्मना
न [ind]
नात्मना
आत्मन् [m]
तुल्यं
तुल्य [adj]
ददर्शेति
दृश् [6. P.]
ददर्शेति
इति [ind]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
श्रुतम्
श्रु [4. P.]
स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत् । पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥
English Translation
Therefore, he once conceived in his brain and held the foetus there for many long years. After a thousand years, the great god sneezed. In that act, the foetus dropped from his head.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
गर्भं
गर्भ [m]
शिरसा
शिरस् [n]
देवो
देव [m]
वर्षपूगान्
वर्ष [mn]
वर्षपूगान्
पूग [mn]
अधारयत्
धारय् [10. Ā.]
पूर्णे
पृ [9. Ā.]
वर्षसहस्रे
वर्ष [mn]
वर्षसहस्रे
सहस्र [mn]
तु
तु [ind]
स
तद् [pron]
गर्भः
गर्भ [m]
क्षुवतो
क्षु [2. P.]
ऽपतत्
पत् [1. Ā.]
स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम । ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः ॥
English Translation
The divine being, O chastiser of foes, who was thus born from Brahman passed by the name of Kshupa. Highly powerful be became a lord of creatures. That Kshupa officiated as priest, O king, in the sacrifice of the highsouled Grandfather.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
क्षुपो
क्षुप [m]
नाम
नाम [ind]
सम्भूतः
सम्भू [1. Ā.]
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
ऋत्विग्
ऋत्विज् [m]
आसीत्
अस् [2. P.]
तदा
तदा [ind]
राजन्
राजन् [m]
यज्ञे
यज्ञ [m]
तस्य
तद् [pron]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ । हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥
English Translation
Upon the commencement of that sacrifice, of Brahman, O best of kings, punishment disappeared on account of the visible form that the Grandfather was then obliged to assume.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रवृत्ते
प्रवृत् [1. Ā.]
सत्रे
सत्त्र [n]
तु
तु [ind]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [m]
पार्थिवर्षभ
पार्थिव [m]
पार्थिवर्षभ
ऋषभ [m]
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्
हृष् [1. P.]
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्
रूप [n]
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्
प्रचार [m]
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्
त्व [n]
दण्डः
दण्ड [mn]
सो
तद् [pron]
ऽन्तर्हितो
अन्तर्धा [3. Ā.]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत् । नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥
English Translation
Punishment having disappeared, a great confusion arose among all creatures. There was no longer any distinction between what should be done and what should not. All difference, again, between clean and unclean food disappeared.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
अन्तर्हिते
अन्तर्धा [3. Ā.]
चाथ
च [ind]
चाथ
अथ [ind]
प्रजानां
प्रजा [f]
संकरो
संकर [m]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
कार्यं
कार्य [n]
न
न [ind]
चाकार्यं
च [ind]
चाकार्यं
अकार्य [n]
भोज्याभोज्यं
भुज् [6. P.]
भोज्याभोज्यं
अभोज्य [adj]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् । गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम् ॥
English Translation
Men could not distinguish between what drink was allowable and what drink was not. All creatures began to injure one another. There were no restraints about the union of the sexes. All idea of property disappeared.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पेयापेयं
पा [1. Ā.]
पेयापेयं
अपेय [adj]
कुतः
कुतस् [ind]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
हिंसन्ति
हिंस् [7. Ā.]
च
च [ind]
परस्परम्
परस्पर [adj]
गम्यागम्यं
गम् [6. Ā.]
गम्यागम्यं
अगम्य [adj]
तदा
तदा [ind]
नासीत्
न [ind]
नासीत्
अस् [2. P.]
परस्वं
पर [pron]
परस्वं
स्व [n]
स्वं
स्व [n]
च
च [ind]
वै
वै [ind]
समम्
सम [pron]
परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम् । अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत ॥
English Translation
All creatures began to rob, snatching meat from one another. The strong began to kill the weak. Nobody cared the least for his neighbour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परस्परं
परस्पर [adj]
विलुम्पन्ते
विलुप् [6. Ā.]
सारमेया
सारमेय [m]
इवामिषम्
इव [ind]
इवामिषम्
आमिष [n]
अबलं
अबल [adj]
बलिनो
बलिन् [adj]
जघ्नुर्
हन् [6. P.]
निर्मर्यादम्
निर्मर्याद [adj]
अवर्तत
वृत् [3. P.]
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् । संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥
English Translation
Then, having adored the divine and eternal Vishnu, the grandfather addressed that great boon-giving god, saying,-You should, O Keshava, show mercy on the present occasion. Let it be so ordained by you that the confusion that has already set in may disappear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पितामहो
पितामह [m]
विष्णुं
विष्णु [m]
भगवन्तं
भगवन्त् [m]
सनातनम्
सनातन [adj]
सम्पूज्य
सम्पूजय् [10. Ā.]
वरदं
वर [adj]
वरदं
द [adj]
देवं
देव [m]
महादेवम्
महादेव [m]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम् । संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
साध्वनुकम्पां
साधु [adj]
साध्वनुकम्पां
अनुकम्पा [fn]
वै
वै [ind]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
केवलम्
केवलम् [ind]
संकरो
संकर [m]
न
न [ind]
भवेद्
भू [1. Ā.]
अत्र
अत्र [ind]
यथा
यथा [ind]
वै
वै [ind]
तद्
तद् [pron]
विधीयताम्
विधा [3. Ā.]
ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः । आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः ॥
English Translation
Thus addressed, that foremost of gods, armed with an enormous Shula, thinking for some time, converted his ownself into the form of Punishment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भगवान्
भगवन्त् [m]
ध्यात्वा
ध्या [3. Ā.]
चिरं
चिरम् [ind]
शूलजटाधरः
शूल [mn]
शूलजटाधरः
जटा [f]
शूलजटाधरः
धर [adj]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
आत्मना
आत्मन् [m]
दण्डम्
दण्ड [mn]
असृजद्
सृज् [2. P.]
देवसत्तमः
देव [m]
देवसत्तमः
सत्तम [adj]
तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् । असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
English Translation
From that form, having Righteousness for its legs, the goddess Sarasvati created Dandaniti (Science of Punishment) which very soon became celebrated all over the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माच्च
तद् [pron]
तस्माच्च
च [ind]
धर्मचरणां
धर्म [mn]
धर्मचरणां
चरण [n]
नीतिं
नीति [f]
देवीं
देवी [f]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
असृजद्
सृज् [2. P.]
दण्डनीतिः
दण्ड [mn]
दण्डनीतिः
नीति [f]
सा
तद् [pron]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
विश्रुता
विश्रु [5. Ā.]
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः । तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम् ॥
English Translation
Thereafter the great god armed with a huge Shula, having again reflected for sometime, appointed a few among the gods as the rulers of their respective classes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भगवान्
भगवन्त् [m]
ध्यात्वा
ध्या [3. Ā.]
चिरं
चिरम् [ind]
शूलजटाधरः
शूल [mn]
शूलजटाधरः
जटा [f]
शूलजटाधरः
धर [adj]
तस्य
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
निकायस्य
निकाय [m]
चकारैकैकम्
कृ [2. Ā.]
चकारैकैकम्
एकैक [adj]
ईश्वरम्
ईश्वर [m]
देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् । यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥
English Translation
It was then that he made the divine Indra of a thousand eyes the king of gods. Yama the son of Vivasvat was made the lord of the departed manes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवानाम्
देव [m]
ईश्वरं
ईश्वर [m]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
देवं
देव [m]
दशशतेक्षणम्
दशन् [adj]
दशशतेक्षणम्
शत [mn]
दशशतेक्षणम्
ईक्षण [n]
यमं
यम [m]
वैवस्वतं
वैवस्वत [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
पितॄणाम्
पितृ [m]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
पतिम्
पति [m]
धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम् । पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ॥
English Translation
Kubera was made the lord of riches and of all the Rakshasas. Meru was made the king of the mountains, and Oceans was made the lord of the rivers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनानां
धन [n]
रक्षसां
रक्षस् [n]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
कुबेरम्
कुबेर [m]
अपि
अपि [ind]
चेश्वरम्
च [ind]
चेश्वरम्
ईश्वर [m]
पर्वतानां
पर्वत [mn]
पतिं
पति [m]
मेरुं
मेरु [m]
सरितां
सरित् [f]
च
च [ind]
महोदधिम्
महत् [adj]
महोदधिम्
उदधि [m]
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् । मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥
English Translation
The powerful Varuna was made the lord of the waters and of the Asuras. Death was made the lord of life and of all living creatures, and Fire was made the chief of all things possessed of energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपां
अप् [m]
राज्ये
राज्य [n]
सुराणां
सुरा [f]
च
च [ind]
विदधे
विधा [3. Ā.]
वरुणं
वरुण [m]
प्रभुम्
प्रभु [m]
मृत्युं
मृत्यु [m]
प्राणेश्वरम्
प्राणेश्वर [m]
अथो
अथो [ind]
तेजसां
तेजस् [n]
च
च [ind]
हुताशनम्
हुताशन [m]